Պրոկրաստինացիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Պրոկրաստինացիա (անգլ.՝ procrastination ուշացում, հետաձգում, լատ.՝ procrastinatio նույնիմաստ բառից, ծագում է լատ.՝ cras վաղը կամ լատ.՝ crastinus վաղվա և լատ.՝ pro համար, հանուն[1] բառերից), հոգեբանության մեջ` անգամ կարևոր ու հրատապ գործերը հետաձգելու հակվածություն, որը հանգեցնում է կենսական խնդիրների ու ցավալի հոգեբանական ազդեցության[2]:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոկրաստինացիան այն է, երբ մարդը, գիտակցելով որոշակի կարևոր գործեր կատարելու անհրաժեշտությունը (օրինակ, իր ծառայողական պարտավորությունները), արհամարհում է այդ անհրաժեշտությունն ու իր ուշադրությունը կենտրոնացնում է կենցաղային մանրուքների կամ զվարճանքի վրա: Պրոկրաստինացիան տարբերվում է ծուլությունից նրանով, որ ծուլության դեպքում սուբյեկտը չի ցանկանում որևէ բան անել և չի անհանգստանում այդ առթիվ, իսկ պրոկրաստինացիայի դեպքում նա գիտակցում է աշխատանքի կարևորությունն ու հրատապությունը, սակայն չի անում դա` գտնելով տարբեր ինքնաարդարացումներ: Պրոկրաստինացիան հանգստից տարբերվում է նրանով, որ հանգստի ժամանակ մարդն էներգիա է ստանում, իսկ այս դեպքում կորցնում է այն[3]: Այս իրավիճակն այս կամ այն չափով ծանոթ է մարդկանց մեծամասնությանը և որոշակի մակարդակում նորմալ է համարվում: Պրոկրաստինացիան խնդիր է համարվում, երբ վերածվում է սովորական «աշխատանքային» դրության, որում մարդն անց է կացնում իր ժամանակի մեծ մասը: Այդպիսի մարդն ամենակարևոր գործերն անընդհատ հետաձգում է, իսկ երբ պարզվում է, որ բոլոր ժամկետներն արդեն անցել են, կամ ուղղակի հրաժարվում է պլանավորածից, կամ էլ փորձում է ամբողջ աշխատանքը կատարել միանգամից, անհնարին կարճ ժամկետում: Արդյունքում գործերը չեն կատարվում կամ կատարվում են անորակ, ուշացումով կամ ոչ լիարժեք, ինչը հանգեցնում է համապատասխան բացասական հետևանքների, որոնք կարող են լինել տհաճ իրավիճակներ աշխատավայրում, կորցրած հնարավորություններ, շրջապատի դժգոհություն` չիրակացրած պարտավորությունների պատճառով և այլն: Սրա արդյունքը կարող է լինել սթրեսը, մեղքի զգացումը, արդյունավետության կորուստը: Այս զգացմունքների համադրումն ու ուժերի գերլարումը կարող են հետագայում ևս հանգեցնել պրոկրաստինացիայի:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերմինն ի հայտ է եկել 1977 թվականին, երբ միաժամանակ լույս են տեսել երկու հոդված. «Պրոկրաստինացիան մարդու կյանքում» և «Պրոկրաստինացիայի հաղթահարումը»: 2014 թվականի տվյալներով խնդիրը լուսաբանող հիմնական պարբերականը «Procrastination And Task Avoiding» (հայ․՝ Պրոկրաստինացիա և խուսափում խնդիրներից) ամսագիրն է[4]:

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն մի շարք տեսություններ, որոնք փորձում են բացատրել տվյալ երևույթը, սակայն դրանցից ոչ մեկը համընդհանուր չի համարվում:

Ցածր ինքնագնահատական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գործերը հետաձգելու ակնհայտ պատճառ է ցածր ինքնագնահատականը, անինքնավստահությունը, անվստահությունն առ այն, որ գործը կստացվի, որ այն կընդունվի այլ մարդկանց կողմից, կասկածը` արդյո՞ք իմաստ ունի դրա վրա էներգիա, ժամանակ ու գումար ծախսել: Եթե մարդը բարձրացնի իր ինքնագնահատականը, նա կսկսի ավելի արագ ու առանց հետաձգումների աշխատել:

Կատարելապաշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոկրաստինացիայի պատճառ է նաև կատարելապաշտությունը (պերֆեկցիոնիզմը), որն արտահայտվում է կատարելության հասնելու ձգտումներում, ստիպում է մարդուն կենտրոնանալ մանրուքների վրա` արհամարհելով ժամանակի սահմանափակ լինելը և ուղեկցվում է անկատար աշխատանք կատարելու վախով: Պերֆեկցիոնիստները հաճույք են ստանում ծայրահեղ ժամկետներից, ճնշող հանգամանքներից, «վերջին գիշերվա» աշխատանքից: Նրանք գիտակցաբար կամ ենթագիտակցաբար վստահ են, որ իրենց աշխատանքի որակը կաված է վերևից եկող ճնշումից, և որքան այն շատ լինի, այնքան ավելի լավ արդյունք կունենան իրենք:

Ինքնասահմանափակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ այս տեսության` պրոկրաստինատորը սահմանափակում է ինքն իրեն` հաջող լինելու, զանգվածից առանձնանալու ու իրեն լավագույնս դրսևորելու հանդեպ ունեցած վախից: Այստեղ ևս, ինչպես առաջին դեպքում, հիմնական դեր ունի վախը:

Անհնազանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ այս տեսության, մեզ նյարդայնացնում են պարտադրված դերերը, ծրագրերը, նախագծերը, և մենք հետաձգում ենք գործը, որպեսզի շրջապատին, ղեկավարությանը, աշխարհին ցույց տանք մեր ինքնուրույնությունը և ըստ սեփական որոշումների գործելու կարողությունը: Արտաքին ճնշման ենթարկվելով` մենք կոնֆլիկտի մեջ ենք մտնում հասարակության կամ ղեկավարության հետ: Այսպիսով «խռովարարները», անարխիստները պնդում են իրենց սեփական կարծիքը: Նրանք միշտ դժգոհ են իրենց կարգավիճակից և ամբողջ կյանքը կարող են անցկացնել հասարակությունից իրենց անկախությունն ապացուցելու վրա, ինչը նրանց դարձնում է իրենց սեփական գաղափարների գերին. արդյունքում նրանց գործունեությունը սահմանափակվում է հենց միայն մտքերի գեներացումով:

Պրոկրաստինացիայի հաղթահարման ձևեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ պրոկրաստինացիան ուղղակիորեն կախված է մոտիվացիայի աստիճանից, որոշ դեպքերում խնդիրը կարելի է լուծել աշխատանքը փոխելով (ուսումը թողնելով), սակայն սա ոչ համընդհանուր և շատ ծայրահեղ մեթոդ է, և մարդկանց մեծամասնությունը պատրաստ չէ դրան: Միևնույն ժամանակ, եթե պրոկրաստինացիայի բարձր աստիճանը տվյալ մարդու մոտ կապված է բարձր լարվածության և ծրագրեր կազմելու անկարողության հետ, ապա մեծ է հավանականությունը, որ գործունեության ոլորտի փոփոխությունը ևս չի օգնի (կամ էլ կօգնի միայն առաջին պահին): Պրոկրաստինացիայից ազատվելու որոշակի երաշխավորված դեղատոմս գոյություն չունի: Սակայն ժամանակի կառավարման շրջանակներում գոյություն ունեն մի շարք մեթոդներ, որոնք թույլ են տալիս այս կամ այն չափով նվազեցնել պրոկրաստինացիայի աստիճանը` այդպիսով բարձրացնել աշխատանքից ստացվող իրական արդյունքը, ինչն իր հերթին բարձրացնում է կյանքից բավարարվածության աստիճանն ու ազատում է սթրեսից:

Ժամանակի կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորաբար այն մարդիկ, ովքեր կարողանում են իրենց համար հստակ առանձնացնել կարևոր ու հետաձգելի գործերը, պրոկրաստինացիայի լուրջ խնդիրներ չեն ունենում: Լյուսի Մակդոնալդը[5], հղում կատարելով Դուայթ Էյզենհաուերի մտքերին, առաջարկում է բոլոր գործերը բաժանել ըստ երկու չափանիշի. կարևոր և հրատապ: Այդպիսով առանձնանում են չորս խումբ գործեր, որոնց վրա ժամանակ է ծախսվում.

Կարևոր և ոչ հրատապ (Important and Not Urgent — Priority Principle) Հենց այս գործերն են ամենամեծ ազդեցությունն ունենում մարդու կյանքի վրա, և պրոկրաստինացիան առաջին հերթին հարվածում է դրանց: Սրա մեջ է մտնում այն ամենը, հանուն ինչի մարդն ապրում է, նրա այն նպատակներն ու խնդիրները, որոնք կյանքին իմաստ են տալիս: Այդ պատճառով կարևոր է գիտակցել նման գործերի գոյությունն ու հիշել դրանց մասին որպես շարժման ուղղությունը որոշող երևույթներ:

Կարևոր և հրատապ (Important and Urgent — Crisis Management) Այս կատեգորիայի մեջ են մտնում իսկապես անհետաձգելի գործերը, օրինակ, վթարային իրավիճակները, հիվանդությունները, չափազանց կարճ ժամկետները, ընտանեկան ճգնաժամը, կյանքին սպառնացող վտանգը:

Անկարևոր և հրատապ (Not Important and Urgent — Distractions as Denial) Տարբեր, իբրև թե կարևոր, սակայն իրականում կյանքի վրա ազդեցություն չունեցող մանրուքներ: Դրանցից կարող են լինել, օրինակ, հարևանի հրավերը, մորաքրոջ ծննդյան տարեդարձը, ամենօրյա զրույցները ճաշի ընթացքում, տան ամենօրյա հարդարումը: Այս գործերի անկարևորությունը չի նշանակում, թե դրանք կարելի է առհասարակ չանել, բայց մարդը պետք է նաև գիտակցի, որ դրանք խիստ էական չեն և կարելի է բնականորեն ու հանգիստ հրաժարվել դրանցից` հօգուտ 1-ին և 2-րդ կատեգորիայի գործերի:

Անկարևոր և ոչ հրատապ (Not Important and Not Urgent — Busy with the «Trivial Many») Սրանք ամենօրյա բազմաթիվ գործերն են, որոնք շատ փոքր ներդրում են ունենում կյանքի որակի բարելավման վրա, սակայն շատ ժամանակ են խլում: Այսպիսի գործերին ժամանակ է հատկացվում այն դեպքում, երբ մարդ չգիտի, թե որ ուղղությամբ է պետք շարժվել. նա պատասխանում է բոլոր զանգերին, աշխատանքային ժամին զրուցում է հարազատների հետ, երկար թեյախմություններ է կազմակերպում, թղթախաղով զբաղվում և այլն:

Աշխատասիրության դաստիարակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաջողությունը հաջողություն է ծնում: Սրանից ելնելով` մարդը պետք է պահպանի դրական տրամադրվածությունը` նախորդ յուրաքանչյուր գործողության մեջ դրական հետևանքներ գտնելով, ինչն էլ իր հերթին ակտիվ գործունեության խթան է դառնում: Անհրաժեշտ է ինքն իրեն պարգևատրել հաջողությունների համար, բարձր պահել սեփական լիարժեքության զգացողությունը: Նոր գործ սկսելիս պետք է վստահ լինել, որ նախկինում եղել են հաջողություններ, տոնել փոքրիկ ամենօրյա հաղթանակները, միևնույն ժամանակ` շատ չկենտրոնանալ դրանց վրա և հետևել հաղթանակների ու խնդիրների հարաբերակցությանը:

Ջանքերի ճիշտ բաշխում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս մեթոդը հայտնի է բոլոր սպորտսմեններին, անհրաժեշտ է սովորել սեփական ուժերը բաշխել, ծրագրել գործունեությունն այնպես, որ ամբողջ գործն արվի առանց ուժերի չափազանց լարման: Նշանակալի է, որ արևմտյան փորձը համարում է, որ պլանավորված, սակայն չիրականացված գործը մեծ ուժ է խլում: Էներգիան իզուր է ծախսվում, երբ մենք չենք իրականացնում այն, ինչ պլանավորել ենք, և պլանավորում ենք այն, ինչը երբևէ չենք իրականացնելու: Մեղքի զգացումը քայքայում է մեր ներքին էներգետիկ պաշարները: Որքան շատ են չավարտված գործերը, այնքան քիչ ուժ է մնում դրանք իրագործելու համար: Այս մեթոդը կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ. նախօրոք նոր գործեր մի՛ պլանավորիր, եթե դեռ ունես չավարտած գործեր:

Նպատակների կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերոնշված մեթոդները խորհուրդ են տալիս խնդիրները համակարգել ըստ առաջնահերթությունների, և հատուկ կարևորության ցուցիչը կարող է լինել ինչպես իրագործման ժամկետը, այնպես էլ` խնդրի նշանակալիությունը: Ծրագրումը պետք է իրականացվի մի քանի մակարդակով, գլոբալից մինչև որոշակի ծրագրեր: Յուրաքանչյուր փուլում պետք է սահմանվեն հիմնական արժեքներ, ըստ որոնց պետք է որոշվեն նպատակին հասնելու աստիճանը, այդ ընթացքում ձեռք բերվող հմտությունները: Պրոկրաստինացիան հաղթահարելու տեսանկյունից այս ամենն անհրաժեշտ է, որպեսզի մարդը յուրաքանչյուր գործողություն անելիս գոնե հեռահար կերպով, ապագայում պատկերացնի, թե այն ինչի համար է արվում և ինչ ազդեցություն է ունենալու: Մարդն սկսում է հասկանալ, թե ինչ է ուզում, ինչի է ձգտում, ինչի է հասնում, ինչ է պետք դրա համար անել, յուրաքանչյուր գործողություն նրա համար որոշակի անձնական իմաստէ ձեռք բերում, արդյունքում նա ավելի հազվադեպ է հետաձգում իսկապես կարևոր գործերը: Միևնույն ժամանակ սա չի լուծում հիմնական խնդիրները, եթե մարդը սխալ կողմնորոշում ունի և չի կարողանում որոշակիորեն սահմանել իր հիմնական նպատակը:


Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Петр Людвиг Победи прокрастинацию! Как перестать откладывать дела на завтра = Petr Ludwig. Konec ProKrasTinace. Jak Přestat Odkladat A Začit Žit Naplno. — М.: Альпина Паблишер, 2014. — 263 с. — ISBN 978-5-614-4709-5
  • Оакли Б. Думай как математик: Как решать любые задачи быстрее и эффективнее / Барбара Оакли; Пер. с англ. — М.: Альпина Паблишер, 2015. ISBN 978-5-9614-3080-6
  • John Perry Structured Procrastination (en).
  • Procrastination (en) // Oxford English Dictionary. — 1989.
  • Нейл Фьоре Психология убеждения. Лёгкий способ перестать откладывать дела на потом. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2013. — ISBN 978-5-91657-573-6.
  • Григорий Тарасевич Прокрастинация: болезнь века // Русский репортёр : журнал. — Москва: PunaMusta Оу, 2014. — № 14 (342). — С. 20—29. — ISSN 1993-758Х.
  • «Прокрастинация» (словарь-справочник)։ psyfactor.org։ Վերցված է 2014-05-12 
  • Максим Котин 5 правил прокрастинации // слон.ру : интернет-журнал.
  • Henri C. Schouwenburg, Clarry H. Lay, Timothy A. Pychyl, and Joseph R. Ferrari (Eds.) Counseling the Procrastinator in Academic Settings. Washington DC: American Psychological Association, 2004.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Дворецкий И. Х. Латинско-русский словарь. — Москва: Дрофа, 2009. — 1062 с. — ISBN 978-5-358-07096-7
  2. Прокрастинация: болезнь века, 2014, էջ 25
  3. Людвиг, Петр, 2014, էջ 18
  4. Прокрастинация: болезнь века, 2014
  5. Lucy Macdonald, «Learn to make time» (2006)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]