Պիբլոկտո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Պիբլոկտո (հայտնի է նաև որպես՝ պիբլոկտոկ, արկտիկական հիստերիա), պսիխոտիկ համախտանիշ, որը հաճախ հանդիպում է Էսկիմոսների և ընդհանրապես Բևեռային շրջանում ապրող ազգերի մոտ։ Մեծ մասամբ նկատվում է կանանց մոտ[1]։ Հիստերիկ փսիխոզ է, որի ժամանակ հիվանդը կարող է կատարել իր և շրջապատի համար վտանգավոր և իռացիոնալ գործողություններ, որոնք փսիխոզի ավարտից հետո մոռացվում են։ Ավելի հաճախ դրսևորվում է ձմռանը[2]։ Մի շարք մասնագետներ այն նկարագրում են որպես մշակութային-առանձնահատուկ համախտանիշ, սակայն ավելի ուշ հրատարակություններում պիբլոկտոի գոյությունը կասկացծի տակ է դրվում։ Մշակութային-որոշիչ անվան տակ համախտանիշը մտնում է DSM-IV դասակարգման մեջ[3]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիբլոկտոյի առաջին դեպքը գրանցվել է 1892 թվականին և, ինչպես ներկայացվում է, համախտանիշը բնորոշ է արկտիկական շրջանին։ Ճանապարհորդներն առաջինն էին, ովքեր բախվեցին պիբլոկտոին։ Օրինակ՝ ծովակալ Ռոբերտ Պիրին մանրամասն նկարագրել է այս համախտանիշը՝ Գրենլանդիայում էքսպեդիցիայի ժամանակ։ Պիրիի թիմն ականատես եղավ տեղացի կանանց ցոփությանը և օգտագործենց նրանց՝ տեղացի տղամարդկանց բացակայության ժամանակ[4]։ Պիբլոկտոն հանդիպում է ոչ միայն փոքրաքանակ բնիկ ազգերի մոտ․ այսպես 1800-ականներին նկարագրվել են նավաբեկյալ նավաստիների դեպքեր, որոնց մոտ եղել են պիբլոկտոյին բնորոշ ախտանշաններ։ Այս խանգարումը, ինչպես ենթադրվում է, գոյություն է ունեցել մինչ հյուսիսային ցեղերը շփում կունենային քաղաքակրթության հետ և գոյություն ունի առ այսօր[5]։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիբլոկտոն առավել հաճախ հանդիպում է Գրենլանդիայի և Ալյասկայի էսկիմոսների մոտ[6]։ Համանման ախտանիշներ 1800-ական թվականներին գրանցվել են նաև եվրոպացի նավաստիների մոտ, ովքեր երկար ժամանակ գտնվել էին Արկտիկայում։ Տարածքը, որտեղ առաջին անգամ Պիբլոկտոն ի հայտ է եկել ներկայումս անհայտ է։ Այդ վիճակն առավել հաճախ դրսևորվում է էսկիմոս կանանց մոտ[7] և առավել տարածված է երկարատև բևեռային գիշերների ժամանակ[8]։

Ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիբլոկտոն ընթանում է չորս փուլով․ սոցիալական օտարում, գրգռում, ջղաձգում և ելք տվյալ վիճակից[9]։ Պիբլոկտոն բնութագրվում է հիստերիկ ռեակցիաների հանկարծակի առաջացմամբ, որն ուղեկցվում է բղավոցով, լացով, տարբեր տեղեր անտեղի տեղաշարժով[10]։ Պիբլոկտոյի նոպայից մի քանի օր կամ ժամ առաջ հիվանդների մոտ կարող է նկատվել ինքնամփոփություն և դյուրագրգռություն[6]։ Հիվանդները, հատկապես իգական սեռի ներկայացուցիչները, ներշնչող են, նրանց մոտ նկատվում է վառ դրսևորված սեռական գերզգայականություն[10]։

Նախանշաններից հետո, որոնց ընթացքն ուղեկցվում է դեպրեսիայով և աստենիայով, դիտարկվում են վառ արտահայտված կարճաժամկետ հոգեշարժական գրգռվածության էպիզոդներ՝ ուղեկցված ողբով, ճիչով, երբեմն ունեցվածքի ոչնչացմամբ, հագուստի պատառոտմամբ, գետնին թավալվելով։ Դա տևում է մոտ 2 ժամ և ավարտվում ամնեզիայով։ Այնուհետև սկսվում է ռեմիսիան[11]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած, որ մինչ այսօր մարդկանց մոտ պիբլոկտոյի առաջացման պատճառը հայտնի չի, արևմուտքի գիտնականները խանգարումը կապում են արևի բացակայության, ծայրահեղ ցածր ջերմաստիճանի հետ։ Հնարավոր է պատճառը թաքնված է սոցիալ-մշակութային խմբի մեկուսացված լինելու մեջ[12]։ Նաև ենթադրվում է, որ պիբլոկտոյի պատճառ կարող է լինել զգայական դեպրիվացիան։

Այս մշակութային-առանձնահատուկ համախտանիշը կարող է կապված լինել օրգանիզմում А վիտամինի ավելցուկի հետ[13][14]։ Էսկիմոսներն օգտագործում են մեծ քանակությամբ А վիտամին պարունակող սնունդ, ինչը հնարավոր է լինի պիբլոկտոյի առաջացման գործոն[15]։

Էսկիմոսյան կրոնը պիբլոկտոն կապում է չար ոգիների հետ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Segen’s Medical Dictionary. (2012). Farlex, Inc. Pibloktoq
  2. Taylor, S., Shelor, N., & Abdelnour, M. (1972). Nutritional ecology: a new perspective.
  3. Mezzich, Juan E. (2002). «International Surveys on the Use of ICD-10 and Related Diagnostic Systems» (guest editorial, abstract). Psychopathology. doi:10.1159/000065122. PMID 12145487.
  4. Wallace, Anthony F.C. and Robert E. Ackerman. (Anthropologica, 1960). Pibloktoq-An Interdisciplinary Approach to Mental Disorder among the Polar Eskimos of Northwest Greenland.Vol. II(2):249-260
  5. Lister,J. TWO PERSPECTIVES ON THE ETIOLOGY OF PIBLOKTOQ Archived 2015-02-20 at the Wayback Machine..
  6. 6,0 6,1 Анна Фенько. Мой дурдом -- моя крепость // Коммерсантъ Власть : журнал. — М.: Коммерсантъ, 2001. — № 11. — С. 46. Архивировано из первоисточника 17 Օգոստոսի 2016.
  7. Ruiz, P. (2007) Focusing on Culture and Ethnicity in America Archived 2012-03-26 at the Wayback Machine..
  8. Brill, A. (August 1913) Piblokto or Hysteria Among Peary’s Eskimos. Volume 40. Issue 8. pp. 514—520.
  9. Fulk,M. (2012) Pibloktoq.
  10. 10,0 10,1 «Пиблокто»։ Национальная психологическая энциклопедия։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-08-16-ին։ Վերցված է 2016-08-16 
  11. Редкие психозы ПИБЛОКТО Арктическая истерия ՅուԹյուբում
  12. Ephron, Sarah. (July/August 2003) Arctic Hysteria, from Up Here Magazine; archived at SarahEfron.com
  13. Kontaxakis, V., Skourides, D., Ferentinos, P., Havaki-Kontaxaki, B., & Papadimitriou, G.(2009)."Isotretinoid and Psychopathology: A Review", Annals of General Psychiatry, 8 (2), doi: 10.1186/1744-859X-8-2
  14. Smith, S. (2012, December 6). What is Piblokto? wiseGEEK: clear answers for common questions. Retrieved March 29, 2013.
  15. Landy,D. (1985) Pibloktoq (hysteria) and Inuit nutrition: possible implication of hypervitaminosis A.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Landy D. Pibloktoq (hysteria) and Inuit nutrition: possible implication of hypervitaminosis A. — не переведено. — doi:10.1016/0277-9536(85)90087-5|том=21|выпуск=2|страницы=173–185|год=1985|pmid=4049004
  • Littleton, K. Psychosis in inuit society. — не переведено. — doi:10.1525/aa.1962.64.1.02a00080|том=64|страницы=76–96|год=1962
  • Morton R. Hypervitaminosis A. — не переведено.|том=11|выпуск=4|страницы=90–142|год=1978|pmid=
  • Higgs, Rachel D. (2011) «Pibloktoq — A study of a culture-bound syndrome in the circumpolar region», The Macalester Review: Vol. 1: Iss. 1, Article 3.