Պեսիմիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ըստ լավատեսի (օպտիմիստ) բաժակը կիսով չափ լիքն է, ըստ վատատեսի (պեսիմիստ)` կիսով չափ դատարկ:

Պեսիմիզմ (գերմ.՝ Pessimismus լատ.՝ pessimus՝ ամենավատ բառից), հոռետեսություն, աշխարհայացք, աշխարհի նկատմամբ վատ, բացասական կարծիք:

Պեսիմիզմի գնահատման ամենատարածված, տարրական ձևը հստակ բացահայտվում է համեմատական-պատմական ուսումնասիրությունների ընթացքում՝ Հեսիոդից մինչև այժմ, ցանկացած դարաշրջան իրեն համարում է ամենավատը: Պարզ է, որ մարդիկ սուբյեկտիվ զգայուն են իրենց դարաշրջանում տեղի ունեցող անհաջողությունների նկատմամբ և պեսիմիզմի այդ տեսակը բնական և գործնականում անխուսափելի պատրանք է: Տեսականորեն մենք կազատվենք դրանից միայն այն ժամանակ, երբ իմանանք պատմական ողբերգությունների կրկնելիության փաստի մասին:

Պատմության նկատմամբ պեսիմիստական հայացքին հակադրվում է մարդկային բարեկեցության անընդհատ աճման գաղափարը[1]:

Գիտակցությունը, որ աշխարհում կա չար հասկացությունը և այն չի լուծարվում սոցիալական պայմանների առաջընթացին զուգահեռ, առաջացնում է գոյությանը վերաբերող սկզբունքային հարց, ընդ որում բացասական պատասխաներից մեկը անվերապահ պեսիմիզմն է, որն առաջացել է բուդդայականության մեջ և նոր փիլիսոփայական իմաստ է ստացել Արթուր Շոպենհաուերի և Էդուարդ Ֆոն Հարթմանի շնորհիվ:

Չորս ազնիվ ճշմարտությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուս փիլիսոփա Վլադիմիր Սոլովյովը անվերապահ պեսիմիզմի ամբողջական գաղափարը փորձում էր գտնել բուդդիստական վարդապետության «Չորս ազնիվ ճշմարտությունների» մեջ՝

  1. Ճշմարտություն տառապանքների մասին (դուկխա կամ դուկկխա, սանսկրիտ՝ հիվանդություն և տառապանք)՝«Իմ տառապանքը իմ անառողջ մտածելակերպի և վատ կարմայի արդյունքն է»: Աշխարհը լի է տառապանքներով: Ծնվելը տառապանք է, հիվանդությունը՝ տառապանք, մահը՝ տառապանք: Տհաճության հանդիպելը տառապանք է, հաճելիից բաժանվելը՝ տառապանք: Նույնիսկ չեզոք զգայական վիճակները զերծ չեն պատճառների և հանգամանքների ազդեցությունից, որոնք մարդը չի կարող վերահսկել: Մարդը ներգրավված է տառապանք ենթադրող գործընթացի մեջ:
  2. Ճշմարտություն տառապանքների առաջացման և պատճառների մասին (կարմա կամ սամուդայա՝ դուկխիի աղբյուր)` «Իմ անառողջ մտածելակերպը և վատ կարման իմ և շրջապատի տառապանքների պատճառն են»: Տառապանքների պատճառը ցանկություններն ու կրքերն (տանխա) են, որոնք հանգեցնում են ծնունդի և մահվան շրջապտույտին (սանսարե): Տառապանքների աղբյուրը կապվածությունն ու ատելությունն են: Մնացած կործանարար զգացողությունները, որպես կանոն, առաջանում են այդ երկուսից: Դրանք հանգեցնում են տառապանքի: Կապվածության և ատելության արմատը անտեղյակությունն է, բնության բոլոր էկաների և անշունչ առարկաների մասին ոչինչ չիմանալը: Դա ոչ միայն ոչ բավարար տեղեկացվածությունն է, այլ նաև սխալ աշխարհայացքը, իրերի, առարկաների մասին ոչ իրական, կեղծ ու սխալ պատկերացումները, իրականության սխալ ըմբռնումը:
  3. Ճշմարտություն տառապանքների դադարեցման և պատճառների վերացման մասին (ճշմարտություն նիրվանայի կամ նիրոդխայի մասին, դուկկխիի վերացումը)` «Իմ երջանկությունը իմ առողջ մտածելակերպի և իմ լավ կարմայի արդյունքն է»: Այն վիճակը, որտեղ տառապանքներ չկան, հասանելի է: Աղտոտված մտքերի վերացումը (կապվածություն, ատելություն, նախանձ, անհամբերություն) հենց այն վիճակի նախապյմանն է, որտեղ չկան տառապանքներ:
  4. Ճշմարտություն տառապաների վերացման ճանապարհների մասին (մարգա կամ մագգա՝ ճանապարհ, ոչը տանում է դուկկխիի վերացման)՝ «Իմ առողջ մտածելակերպը իմ և իմ շրջապատի երջանկության պատճառն է»: Առաջարկվել է այսպես կոչված միջին կամ Ազնիվ Ութակի ճանապարհը Նիրվանայի հասնելու համար: Այս ճանապարհը ուղղակիորեն կապված է 3 կարևոր արժանիքների հետ՝ բարոյականություն, կենտրոնացում և իմաստություն: Այս ճանապարհով հոգևոր գործելակերպը բերում է տառապանքների դադարեցման և նիրվանայի բարձրագույն վիճակի է հանգեցնում:

Նիրվանան տառապանքներից զերծ վիճակը բնութագրող հասկացություն է: Ընդհանուր իմաստով նիրվանան առանց տառապանքների, կրքերի վիճակ է: Դա ներդաշնակության և «բարձրագույն երջանկության» վիճակն է: Իր էությամբ նիրվանան անխախտ հանգստի և բավարարվածության տրասցենդենտալ վիճակն է:

Սանսարայից (անվերջ տառապանքներից) կարելի է ազատվել միայն Ազնիվ Ութակի ճանապարհով:

Փիլիսոփան ուշադրություն է դաձնում հենց այն ուղղությանը, որը ցույց է տալիս հենց բուդդիստական ավանդությունը:

Հնդկական արքայազնը, որ իր առաջին երիտասարդությունը անց է կացրել հաճույքների մեջ, 30 տարեկանում հանդիպելով աղքատ, հիվանդ, մահամերձ ծերուկի նա սկսում է մտածել աշխարհիկ կյանքի անցողիկության մասին և լքում է իր պաարանքը, որպեսզի մենակության մեջ մտածի կյանքի իմաստի մասին:

Ինչպիսին էլ լինի պատմական հավաստիության աստիճանը, այս պատմության մեջ վառ արտահայտվում է այն պարզ ճշմարտությունը, որ նյութապաշտական կյանքը, որքան էլ այն բարենմաստ և հարմար լինի, գոհացնող չէ: Բոլոր աշխարհիկ տանջանքները, հիվանդությունը, կիրքը, մահը կենդանի էակների ճակատագրի անխուսափելի մասն են կազմում: Այսպիսին է արարածների պեսիմիզմը, որը հիմնված է իրենց սահմանափակ գոյության վրա:

Սակայն արքայազնին հնարավոր է լինում գտնել միջին ճանապարհը: Բուդդայի դխարման հավասարապես քննադատում է նիհիլիզմը (գոյության ժխտում) և էթերնալիզմը (գոյությունից անկախություն, ինքնուրույնություն):

Նիրվանայի անվերջության գաղափարի մասին մանրամասն տեղեկություն տալիս է Սուտրա Պրաջնյապարամիտին՝ «Չկա անտեղյակություն, չկա նրանից ազատում, չկա ծերացում, չկա մահ, չկա նրանցից ազատում: Չկա տառապանք, հետևաբար չկա նաև նրա պատճառը, տառապանքների դադարեցում չկա, ճանապարհ չկա, չկա և գիտակցում: Չկան ձեռքբերումներ, չի կարելի ինչ-որ բանի հասնել, որովհետև չկա որևէ բան ինչին կարելի է հասնել»:

Սեփական գոյության սահմանափակության գիտակցումը հանգեցնում է սեփական «եսի» ցանկացած տարբերակի դատարկության, ոչնչության գիտակցմանը: Հետևաբար առաջանում է գոյության առանձին ձևերի՝ քո մարմնով, քո մտքերով, առաջացման և վերացման գաղափար:

Բայց սա միանշանակ կարծիք չէ, քանի որ նիրվանան սանսարական գոյության դադարեցումն է, քանի որ սանսարական գոյությունը հենց տառապանքն է:

Վառվող մոմի հետ համեմատելիս մեր կյանքը մոմն է, իսկ տառապանքը՝ կրակը:

Շոպենհաուեր և Էդուարդ Ֆոն Հարթման[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացարձակ պեսիմիզմի նորագույն ձևը (Շոպենհաուեր և Հարթման) նույնպես չի ներկայացնում որևէ հիմք չարը կյանքի որևէ տրասցենդենտալ հատկանիշի վերածելու տարբերակ: Չարը այստեղ ևս ուղեկցում է տառապանքին, իսկ տառապանք իրոք կա, որովհետև այն զգում են, իսկ զգալ կարող են միայն նյարդային համակարգ ունեցող էակները: Մարդը տառապում է, երբ զգայական նյարդերը լարվում են: Հետևաբար, ցանկացած արարածի տառապանքը սահմանափակվում է իրա տվյալ մարմնի գոյությամբ և դադարում է օրգանիզմի մահվան հետ:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]