Շվեյցարիայի լեզուներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Շվեյցարիայի լեզուները, որոնք պաշտոնապես ճանաչված են երկրկի բնակչության մեծ մասի կողմից, ներկայացված են գերմաներեն (ոչ պաշտոնական շփման ժամանակ օգտագործվում է գերմաներենի շվեյցարական տարբերակը, 63,7 %), ֆրանսերեն (նույնպես շվեյցարական ֆրանսերեն, 20,4 %), իտալերեն (6,5 %) և ռետոռոմաներեն։ Բանավոր խոսքում գերակշռում են տեղական ձևերը, որոնք հիմնված են գերմաներենի ալեմաներեն բարբառի և ֆրանկոպրովանսալյան պաուտայի վրա: Օրենքով սահմանված չորս լեզուների առկայությունը չի պարտադրում, որ ցանկացած շվեյցարացի պետք է իմանա և խոսի այդ բոլոր լեզուներով. հիմնականում օգտագործվում են մեկ-երկու լեզու:

Շվեյցարիայի լեզուների օրենսդրական հիմքերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական և ամենից կարևոր նորմատիվ-իրավական ակտը, որը երկրում կարգավորում է լեզվական իրավիճակը և Շվեյցարիայի տարածքում լեզուների օգտագործման իրավական դրույթները, Շվեյցարիայի համադաշնության Սահմանադրությունն է: Սահմանադրության 70-րդ հոդվածը պաշտոնական է հռչակում գերմաներենը, ֆրանսերենը, իտալերենը և հատուկ կարգավիճակ է սահմանում ռետոռոմաներենի համար[1][2]: Յուրաքանչյուր կանտոն ինքնուրույն է պաշտոնական սահմանում այն լեզուն, որն ամենատարածվածն է այդ տարածքում ու ճանաչելի կանտոնի բնակիչների համար: Տարածքային սկզբունքների համաձայն՝ այլալեզու տարածքներից ներգաղթած անձինք տեղական իշխանություններին դիմելու համար պետք է օգտագործեն այն լեզուն, որը տարածված է կանտոնում:

Բեռն և Վալե կանտոնները լեզուները տարածականորեն են սահմանազատում, Տիչինո և Յուրա կանտոններում ֆրանսերենը և իտալերենն ունեն պաշտոնական կարգավիճակ՝ չնայած համայնքներից մեկում կա գերմանախոս մեծամասնություն: Գրաուբյունդենը միակ կանտոնն է, որտեղ ռետոռոմաներենը պաշտոնական է՝ ի թիվս իտալերենի և գերմաներենի: Սակայն Գրաուբյունդենում յուրաքանչյուր համայնք իրավունք ունի ընտրել ռետոռոմաներենը որպես դպրոցների և իշխանությունների լեզու։

Շվեյցարիայի լեզվային շրջաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի լեզվական քարտեզը (2013)

Պաշտոնական լեզուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2002 թվականի տվյալներով գերմաներենը Շվեյցարիայում ամենատարածված լեզուն է: Այդ լեզվով խոսում են բնակչության 63,7 %-ը: 26-ից 17 կանտոներում այն միակ պաշտոնական լեզուն է, Բեռնում, Ֆրիբուրում և Վալիսում այն օգտագործվում է ֆրանսերենի հետ, իսկ Գրաուբյունդենում՝ ռետոռոմաներենի հետ: Այդպիսով, գերմաներենը չի ճանաչվում և չի օգտագործվում Վոում, Նևշատելում և Ժնևում և համարյա չի օգտագործվում (համայնքի մակարդակով) Յուրայում և Տիչինոյում՝ մոտ 6,5 %:

Գերմանախոս Շվեյցարիայի լեզուն գերազանցապես հիմնված է շվեյցարա-ալեմանական բարբառի վրա, և միայն արևելյան Զամնաուն կոմունայում օգտագործվում է հարավբավարյան բարբառը: Ֆրանկախոս Շվեյցարիայում, որը նաև ոչ պաշտոնապես անվանում են Ռոմանդիա, օգտագործում է ոչ թե գրական ֆրանսերենը կամ français fédéral-ը, այլ սեփական տարբերակը: Իտալական Շվեյցարիան օգտագործում է իտալացի ներգաղթյալների հետնորդների իտալերենը: Ռետոռոմաներենի կրողները, որպես կանոն, գիտեն գրաուբյունդենյան բարբառը կամ վերին գերմաներեն լեզուն:

Ազգային փոքրամասնությունների լեզուները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի վերը թվարկած լեզուներից, Շվեյցարիայի տարածքում տարբեր ժամանակահատվածներում գոյություն են ունեցել կամ գոյություն ունեն տեղական լեզուներ և բարբառներ, որոնք պաշտոնական չեն, սակայն ազատ օգտագործվում են բնակչության առանձին մասերի կողմից:

Այդ լեզուներից է օրինակ ֆրանկոպրովանսալերենն է, որը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը տարածված էր Ռոմանդիայում (բացառությամբ Յուրա կանտոնի): Վերջին շրջանում այն գրեթե չի օգտագործվում՝ խառնվելով ֆրանսերենի տարածաշրջանային ձևերի հետ: Այսօր այն օգտագործվում է Ֆրիբուրում և Վալիսում: Բարբառի դուրս մղման առաջին փորձերը կատարվել են դեռ 19-րդ դարում Արևմտյան Շվեյցարիայի դպրոցական կրթական ծրագրի միջոցով, սակայն այդ փորձը դիմադրության է հանդիպել բարբառն օգտագործողների կողմից, որոնք ամբողջ ուժով աջակցում էին տարածաշրջանում դրա գոյությանը:

Մեկ այլ լայն տարածում ունեցող լեզու է գալլո-իտալական լոմբարդերենն է: Դրանով խոսում են Տիչինոյում և Գրաուբյունդենում: Չնայած նրան, որ լոմբարդերենը պաշտոնական լեզու չէ ո՛չ համադաշնային, ո՛չ էլ տարածաշրջանային մակարդակով, այն առօրյա-խոսակցական մակարդակով օգտագործվում է նշված կանտոների ամեն երրորդ ընտանիքում՝ դրանով իսկ զբաղեցնելով համեմատաբար ուժեղ դիրք: Տիչինո քաղաքում գործածվում է արևմտալոմբարդերենի տիչինյան բարբառը։

Ենիշները օգտագործում են ենիշերենը, այն հիմնված է շվեյցարական բարբառի վրա, ուստի ավելի մոտ է գերմաներենին: Այն չի օգտագործում Շվեյցարիայի մնացած բնակչության կողմից և գնչուական լեզուների հետ միասին ծառայում է միայն ներխմբային շփման համար: Եվրոպական տարածաշրջանային լեզուների խարտիայով Շվեյցարիան ճանաչել է ենիշերենը: Ժամանակի ընթացում Շվեյցարիայի տարածքում Սուրբտալի բարբառի հետ միասին օգտագործվող իդիշն սկսեց անհետանալ, սակայն այն մինչև այժմ օգտագործվում է որոշ շվեյցարացի հրեաների կողմից:

Պատմական դինամիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին ժամանակներս Շվեյցարիայի շրջաններում ֆրանսերենի ազդեցությունն ընդլայնելու միտում է նկատվել համեմատաբար մշտապես գերմանախոս բնակչության և համապատասխանաբար իտալո- և ռետոռոմաներեն խոսող մարդկանց թիվը նվազելու պատճառով: Այդպիսով, լեզվական ֆրանկո-գերմանական սահմանը ուղղվեց դեպի արևելք: Մեծ փոփոխություններ են կատարվել Գրաուբյունդեն կանտոնում, որտեղ ռետոռոմանախոս բնկաչությունը սկսել է ճնշվել գերմանախոսների կողմից, այդ պատճառով ժառանգները ավելի լավ են խոսում գերմաներենի բարբառներով, քան ռետոռոմաներենով, սակայն նրանք դեռ կարողանում են հասկանալ մեծահասակների ռետոռոմաներեն խոսքը: Նույն կերպ է իտալախոս Տիչինոյում, գերմաներենը դառնում է ավելի տարածված և դա վտանգ է առաջացնում, որ Շվեյցարիան շուտով կդառնա ֆրանկո-գերմանախոս:

Թվականներ Գերմաներեն Ֆրանսերեն (ֆրանկոպրովանսալյան բարբառը ներառյալ) Իտալերեն (լոմբարդերենը ներառյալ) Ռետոռոմաներեն Այլ
1950 72,1 20,3 5,9 1,0 0,7
1960 69,4 18,9 9,5 0,9 1,4
1970 64,9 18,1 11,9 0,8 4,3
1980 65,0 18,4 9,8 0,8 6,0
1990 63,6 19,2 7,6 0,6 8,9
2000 63,7 20,4 6,5 0,5 9,0
1860-ին Գրաուբյունդենի լեզուների պաշտոնական տվյալները
2000 թվականի տվյալներ
Փաստացի լեզվական իրավիճակը 2000 թվականին (հաշվի առնելով գերմանա-ռոմանական երկլեզվությունը)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft. Art. 70. Sprachen» (գերմաներեն)։ 1. Januar 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-09-16-ին։ Վերցված է 2012-03-27 
  2. «Langue, droit et politique» (ֆրանսերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-09-16-ին։ Վերցված է 2012-03-30 

Լրացուցիչ գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]