Մայիսյան իրադաձությունները Ֆրանսիայում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մայիսյան իրադաձությունները Ֆրանսիայում (1968 թվականին)
Imagination Graphique 42 Lutte Prolongee.jpg
Մայիս 68-ի պաստառ
Թվական 1968
Ժամանակ մայիս-հունիս
Վայր Ֆրանսիա Ֆրանսիա, Փարիզ
Պատճառ Սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական իրավիճակը երկրում
Իրադարձություններ
Մարտի 22, Իրադարձությունների սկիզբ Նանտում
Մայիսի 3, Սորբոնի օկուպացիայի սկիզբ
Մայիսի 13, Համընդհանուր գործադուլի սկիզբ
Մայիսի 27, Գրեննելի համաձայնագրի սորագրում
Մայիսի 30, Ազգային ժողովի ցրում
«Գեղեցկությունը փողոցում է» պաստառ

Մայիսյան իրադաձությունները Ֆրանսիայում (1968 թվականին) կամ «Կարմիր մայիս» կամ «Մայիս 68», ժամանակաշրջան, որի ընթացքում տեղի ունեցան մի շարք միջոցառումներ (ցույցեր, գործադուլներ, զանգվածային անկարգություններ) Ֆրանսիայում 1968 թվականի մային-հունիս ամիսներին։ Իրադարձությունները սկսել են Փարիզի ուսանողները, որոնց հետագայում միացան նաև բանվորները: Մայիսյան իրադարձությունները հետագայում դարձան խոշորագույն շարժում 20-րդ դարի Ֆրանսիայի պատմության մեջ։ Այն ինքնաբուխ ապստամբություն էր, որն ուղղված էր կապիտալիզմի, ամերիկյան իմպերիալիզմի և Շառլ դը Գոլի իշխանության դեմ։ Իրադարձությունները մեծ հետք թողեցին ոչ միայն քաղաքական, այլև սոցիալական և մշակութային ոլորտներում։

Նախադրյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փարիզի համայնապատկերը 1968 թվական

Տնտեսական դրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զարմանալի է, սակայն Մայիս 68-ի ճգնաժամը տեղի է ունեցել տասնամյակի աննախադեպ տնտեսական աճի ֆոնին։ Տնտեսության մեջ այդ ժամանակաշրջանը հայտնի է «Փառավոր երեսունականներ» անունով։ Այդ ժամանակաշրջանում Ֆրանսիայի բնակչության կենսամակարդակը աշխարհում ամենաբարձրերից էր։ Սակայն մայիս 68-ի դեպքերից մի քանի ամիս առաջ սկսեց նկատվել երկրի տնտեսության անկում։ Գործազուրկների թիվը 1968 թվականի սկզբներին կազմում էր մոտ 500000 և շարունակում էր աճել։ Գործազուրկների թվում էին գլխավորապես երիտասարդները։ Գործազրկության դեմ պայքարելու համար ստեղծվեց Զբաղվածության պետական ծառայությունը (ֆր.՝ Agence nationale pour l'emploi), որի կատարած աշխատանքը զգալի էր 1966-ից 1967 թվականներին: Երկու միլիոն աշխատավոր ստանում էին նվազագույն աշխատավարձ և մեկուսացված էին զգում: Այս խումբը կազմված էր, հիմնականում, բանվորներից, կանանցից և ներգաղթյալներից։ Բանվորները սկսեցին անհանգստանալ իրենց աշխատանքային պայմանների մասին։ Արհմիությունները դեմ արտահայտվեցին 1967 թվականին ընդունված սոցիալական ապահովության ծրագրին: Նույնիսկ բարձր դասի ներկայացուցիչները մտահոգվելու առիթ ունեին։ Բարձրագույն կրթություն ստանալու համընդհանուր ցանկությունը առաջ քաշեց բազմաթիվ խնդիրներ։ Առաջացան Երթևեկության հետ կապված խնդիրներ, նվազեց ուսումնական հաստատություններին տրվող նյութական օգնությունը։ 1967-ից 1968 թվականներին կառավարությանը որոշում է բարդացնել բարձրագույն ուսումնական հաստաություններ ընդունվելու կարգը, որ հանգեցրեց ուսանողների անհանգստությանը։

Քաղաքական դրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայիս 68-ի պաստառ

Իրադարձությունները տեղի են ունեցել «գոլիստական» դժվար ժամանակաշրջանում։ 1965 թվականին տեղի ունեցած նախագահական ընտրություններում (1848 թվականից հետո առաջին անգամ) ուշադրություն դարձվեց ընտրական իրավունքին։ Ֆրանսուա Միտտերանը անսպասելի կերպով անցավ երկրորդ փուլ, որը դիտվեց որպես ընդդիմության հաղթանակ։ Դա նրան իրավունք տվեց դառնալ ձախերի առաջնորդ։ Խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու համար նա դաշինք կազմեց Դեմոկրատ սոցիալիստ ձախերի ֆեդերացիայի հետ։ Արդյունքը եղավ այն, որ խրհրդարանական ընտրություններում նախագահական մեծամասնությունը հաղթեց մի մանդատի տարբերությամբ։ Խորհրդարանական ընտրություններից հետո իրավիճակը դասավորվեց հետևյալ կերպ. կենտրոնամետները (Վալերի Ժիսկար դ'Էստենի գլխավորությամբ) սատարում էին իշխանությանը: Քրիստոնյա դեմոկրատները թշնամաբար էին վերաբերվում իշխանություններին։ Իշխանություններին մտահոգում էր Ժորժ Պոմպիդուն, ով սկսել էր մեծ հեղինակություն վայելել։ Նա համարվում էր Շառլ դը Գոլի մրցակիցը՝ 1965 թվականից հետո։ Ֆրանսիացիների շրջանում համակրանք չէր վայլում հեռուստատեսությունը և ռադիոն, որով իրականացվում էր իշխանությունների քարոզչությունը (ազատ էր միայն տպագիր մամուլը)։ Շառլ դը Գոլի վարած քաղաքականությունը չէր արդարացնում ֆրանսիացիների սպասումները։ Սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը պատճառ հանդիսացավ Շառլ դը Գոլի հանդեպ՝ ժողովրդի անվստահության աճի։ Իշխանությունների վարած արտաքին և ներքին սխալ քաղաքականության պատճառով, երկրի կենսամակարդակը ոչ միայն չբարձրացավ, այլև զգալորեն նվազեց։

Իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմաբանները իրադարձությունները պայմանականորեն բաժանել են երեք փուլերի։

  • «Ուսանողական շրջան»՝ մայիսի երեքից տասներեքը (մայիսի տասներեքին տեղի ունեցավ մեծ գործադուլ, որը մոբիլիզացրեց ամբողջ Ֆրանսիան)
  • «Սոցիալական շրջան»՝ մայիսի տասներեքից քսանյոթը (մայիսի քսանյոթին կնքվել է Գրենելլի համաձայնագիրը)
  • «Քաղաքական շրջան»՝ մայիսի քսանյոթից երեսունը (մայիսի երեսունի տեղի ունեցան ուղղակի ընտրությունները)։

Մայիսի 3, ուրբաթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայիս 68-ի կարգախոս գրված Սորբոնի պատին

Մայիսի երեքին Սորբոնի բակում էին հավաքվել շուրջ 400 ուսանողներ, որոնք դուրս էին եկել խաղաղ ցույցի։ Փարիզի ակադեմիայի ռեկտորը և ուսանողական խորհրդի նախագահը պահանջում էին վերականգնել կարգը՝ հեռացնելով անհնազանդներին։ Սորբոնից բռնի ուժուվ տարհանվեցին ցուցարարներին։ Երեկոյան հարյուրավոր ուսանողներ բախվում են անվտանգության ուժերի հետ։ 574 մարդ ձերբակալվեց, այդ թվում Ժակ Սովաժոն, ով գլխավորում էր «Ուսանողների ազգային միությունը» Ֆրանսիայում: Ինչպես նաև Դանիել Կոն-Բենդին, Անրի Վեբերն, Ժոնզե Ռոսսին և այլոք[1]:

Մայիսի 6, երկուշաբթի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայիսի 6-ին Նանտի համալսարանի ութ ուսանողներ, այդ թվում Դանիել Կոն-Բենդին և Ռենե Ռիսելը, կանչվեցին կարգապահական հանձնաժողով: Որոշ ուսուցիչներ ուղեկցեցին նրանց՝ ի նշան աջակցության։ Ուսանողները անմիջապես արձագանքեցին ցույցը բռնի ուժով դադարեցնելու ոստիկանության որոշմանը․ սկսեցին սալաքարեր նետել և բարիկադներ կառուցել։ Այս իրադարձություններով վերսկսվեց ցուցարարների կալանավորումը, որով սկիզբ դրվեց ազատական կարգախոսների ստեղծմանը։ Բախումների ընթացքում շուրջ 300 ոստիկան վիրավորվեց և 422 ցուցարար ձերբակալվեց։

«Դասախոսների միության» նախագահ Ալեն Գասմարը որոշեց աջակցել ցուցարարներին։ Իսկ Կոմունիստական կուսակցության որոշ ձախ կազմակերպութունների անդամներ որոշեցին չաջակցել ցուցարարներին. ըստ նրանց, հեղափողությունը սկսվում է բանվորներից, այլ ոչ թե ուսանողներից, իսկ մարտի 22-ի դեպքերի մասնակիցների պահանջը որակեցին «երեխայական»։ Մի փոքր երկմտելուց հետո նրանք որոշեցին օժանդակել ցուցարարներին։ Մայիսի 7-ին Երիտասարդ կոմունիստների միության նախկին առաջնորդը ստեղծեց իր Ակսյոն թերթը, որին մասնակից էին Ռեսերը, Սինեն ինչպես նաև Ժան-Պոլ Դոլլեն, Անդրե Գլուսմանը և այլոք։ Այն մի շաբաթում վաճառվեց մոտ հարյուր հազար օրինակով[2]։

Մայիսի 10, ուրբաթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտարարություն փարիզյան գործողությունների շարունակման մասին

Երեկոյան տեղի ունեցած ցուցերին մասցակցած շուրջ 12000 ուսանողները և ավագ դպրոցի աշակերտները (ըստ ոստիկանության տվյալների) մայիսի 10-ի լույս 11-ի գիշերը օկուպացրեցին Լատինական թաղամասը և բազմաթիվ բարիկադներ կառուցեցին, որոնք առավոտյան ժամը 2-ին քանդվեցին շուրջ 6255 ոստիկանների կողմից։ Լուսադեմին իրավիճակը սարսափեցնող էր, կարծես պատերազմից հետո լիներ. 125 վնասված և 65 այրված մեքենաներ, ամայի և անբարեկարգ փողոցներ, շուրջ 247 վիրավոր ոստիկան, (վիրավոր ցուցարարաների մասին տվյալներ չկան, քանի որ նրանց թիվը հնարավոր չէր հաշվել)։ Ընդհանուր առմամբ շուրջ 469 մարդ ձերբակալվեց: Մայիսի 11-ին Աֆղանստանից վերադարձած վարչապետ Ժորժ Պոմպիդուն կարգադրեց վերաբացել համալսարանները։

Մայիսի 13, երկուշաբթի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտարարություն Սոնրբոնի օկուպացիայի մասին

Երկուշաբթի մայիսի 13-ին ցուցարանները, որոնց թիվը գերազանցում էր 10 միլիոնը (իսկ ոստիականների թիվը չէր գերազանցում 2000-ը) դուրս եկան Փարիզի փողոցներ։ Ժորժ Պոմպիդուի հրամանով պարալիզացվեց Սորբոնը։ Մայիսի 14-ին Հարավ-Ավիացիոն գործարանում սկսվեց գործադուլ, որը քիչ-քիչ տարածվեց ամբողջ երկրով։ Մայիսի 16-ին կազմավորվեց օկուպացիայի կոմիտե, որի նպատակն էր անմիջապես օկուպացնել երկրի բոլոր գործարանները։ Երկրի ղեկավար Շառլ դը Գոլը, որը մայիսի 14-ից 19-ը պաշտոնական այցով Ռումինիաում էր հատուկ ուշադրություն չէր դարձնում երկրում տեղի ունեցող իրադարձություններին (ցույցեր, գործադուլներ, զանգվածային անկարգություններ)։

Ցույց Փարիզում

Նա այդ գործը թողել էր վարչապետ Ժորժ Պոմպիդուին։ Հետագայում նրա մասին կասեն. «հազվադեպ են այնպիսի քաղաքական գործիչները, ինչպիսին Ժորժ Պոմպիդուն է, որոնք կարող են իրենց զսպել վիրավորանքների ժամանակ»։ Նա չեղարկում է 12 պաշտոնական այցերը դեպի Աֆղանստան, որպեսզի գտնի իրավիճակի լուծումը։ Նա պահանջեց, որ անվտանգության ուժերը դուրս գան Սորբոնից, որպեսզի հագստացնի իրավիճակը։ Մայիսի 17-ին սիտուացիոնիստները լքեցին Սորբոնը այն բանից հետո, երբ հասկացան, որ անհնար է ուղիղ ժողովրդավարության գոյությունը։

Աշխատանքներ ոգեշնչված Մայիս 68-ից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Չինուհին» 1967 թվական
  • «Եթե ....» 1968 թվական
  • «Ճողոպրում» 1972 թվական
  • «Մայիսի կեսին» 1990 թվական
  • «68-ի ծնվածները» 2007 թվական
  • «Մայիսից հետո» 2012 թվական

Մայիս 68-ի պաստառներն ու կարգախոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եղիր երիտասարդ ու սուս մնա
  • Soyez réalistes, demandez l'impossible․- Եղեք իրատես պահանջեք անհնարինը:
  • Chacun est libre d'être libre.-Յուրաքանչյուրը ազատ է լինել ազատ:
  • La beauté est dans la rue․-Գեղեցկությունը փողոցում է:
Մայիս 68-ի պաստառ
  • Les murs ont la parole.-Պատերը ունեն ասելիք:
  • L'été sera chaud !-Ամառը թեժ է լինելու:
  • Sois jeune et tais toi․- Եղիր երիտասարդ ու սուս մնա:
  • La barricade ferme la rue mais ouvre la voie․-Բարիկադները փակում են փողոցը բայց բացում են ճանապարհը:
  • Le patron a besoin de toi, tu n’as pas besoin de lui.- Գործատուն ունի քո կարիքը, այլ ոչ թե դու նրա:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Charles Mercier, 1968, lien périodique = Vingtième Siècle (revue), numéro 104, mois octobre-décembre, année 2009, pages 141-152
  2. Hervé Hamon, Génération, I, Fayard, 1987, 497-500

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]