Մայիսյան իրադաձությունները Ֆրանսիայում 1968 թվականին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մայիսյան իրադաձությունները Ֆրանսիայում (1968 թվականին)
Paris July 1968.jpg
Մայիս 68-ի պաստառ
Թվական 1968
Ժամանակ մայիս-հունիս
Վայր Ֆրանսիա Ֆրանսիա, Փարիզ
Պատճառ Սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական իրավիճակը երկրում
Իրադարձություններ
Մարտի 22, Իրադարձությունների սկիզբ Նանտում
Մայիսի 3, Սորբոնի օկուպացիայի սկիզբ
Մայիսի 13, Համընդհանուր գործադուլի սկիզբ
Մայիսի 27, Գրեննելի համաձայնագրի սորագրում
Մայիսի 30, Ազգային ժողովի ցրում


Մայիսյան իրադաձությունները Ֆրանսիայում (1968 թվականին) կամ «Կարմիր մայիս» կամ «Մայիս 68», ժամանակաշրջան, որի ընթացքում տեղի ունեցան մի շարք միջոցառումներ (ցույցեր, գործադուլներ, զանգվածային անկարգություններ) Ֆրանսիայում 1968 թվականի մային-հունիս ամիսներին։ Իրադարձությունները սկսել են Փարիզի ուսանողները, որոնց հետագայում միացան նաև բանվորները: Մայիսյան իրադարձությունները հետագայում դարձան խոշորագույն շարժում 20-րդ դարի Ֆրանսիայի պատմության մեջ։ Այն ինքնաբուխ ապստամբություն էր, որն ուղղված էր կապիտալիզմի, ամերիկյան իմպերիալիզմի այդ ժամանակաշրջանում ֆրանսիական հասարակությունում առկա սոցիալ-տնտեսական խնդիրների, ավանդական արժեքների և Շառլ դը Գոլի իշխանության դեմ։ Իրադարձությունները մեծ հետք թողեցին ոչ միայն քաղաքական, այլև սոցիալական և մշակութային ոլորտներում։

Նախադրյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փարիզի համայնապատկերը 1968 թվական

Տնտեսական դրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զարմանալի է, սակայն Մայիս 68-ի ճգնաժամը տեղի է ունեցել տասնամյակի աննախադեպ տնտեսական աճի ֆոնին։ Տնտեսության մեջ այդ ժամանակաշրջանը հայտնի է «Փառավոր երեսունականներ» անունով։ Այդ ժամանակաշրջանում Ֆրանսիայի բնակչության կենսամակարդակը աշխարհում ամենաբարձրերից էր։ Սակայն մայիս 68-ի դեպքերից մի քանի ամիս առաջ սկսեց նկատվել երկրի տնտեսության անկում։ Գործազուրկների թիվը 1968 թվականի սկզբներին կազմում էր մոտ 500000 և շարունակում էր աճել։ Գործազուրկների թվում էին գլխավորապես երիտասարդները։ Գործազրկության դեմ պայքարելու համար ստեղծվեց Զբաղվածության պետական ծառայությունը (ֆր.՝ Agence nationale pour l'emploi), որի կատարած աշխատանքը զգալի էր 1966-ից 1967 թվականներին: Երկու միլիոն աշխատավոր ստանում էին նվազագույն աշխատավարձ և մեկուսացված էին զգում: Այս խումբը կազմված էր, հիմնականում, բանվորներից, կանանցից և ներգաղթյալներից։ Բանվորները սկսեցին անհանգստանալ իրենց աշխատանքային պայմանների մասին։ Արհմիությունները դեմ արտահայտվեցին 1967 թվականին ընդունված սոցիալական ապահովության ծրագրին: Նույնիսկ բարձր դասի ներկայացուցիչները մտահոգվելու առիթ ունեին։ Բարձրագույն կրթություն ստանալու համընդհանուր ցանկությունը առաջ քաշեց բազմաթիվ խնդիրներ։ Առաջացան Երթևեկության հետ կապված խնդիրներ, նվազեց ուսումնական հաստատություններին տրվող նյութական օգնությունը։ 1967-ից 1968 թվականներին կառավարությանը որոշում է բարդացնել բարձրագույն ուսումնական հաստաություններ ընդունվելու կարգը, որ հանգեցրեց ուսանողների անհանգստությանը։

Քաղաքական դրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրադարձությունները տեղի են ունեցել «գոլիստական» դժվար ժամանակաշրջանում։ 1965 թվականին տեղի ունեցած նախագահական ընտրություններում (1848 թվականից հետո առաջին անգամ) ուշադրություն դարձվեց ընտրական իրավունքին։ Ֆրանսուա Միտտերանը անսպասելի կերպով անցավ երկրորդ փուլ, որը դիտվեց որպես ընդդիմության հաղթանակ։ Դա նրան իրավունք տվեց դառնալ ձախերի առաջնորդ։ Խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու համար նա դաշինք կազմեց Դեմոկրատ սոցիալիստ ձախերի ֆեդերացիայի հետ։ Արդյունքը եղավ այն, որ խորհրդարանական ընտրություններում նախագահական մեծամասնությունը հաղթեց մի մանդատի տարբերությամբ։ Խորհրդարանական ընտրություններից հետո իրավիճակը դասավորվեց հետևյալ կերպ. կենտրոնամետները (Վալերի Ժիսկար դ'Էստենի գլխավորությամբ) սատարում էին իշխանությանը: Քրիստոնյա դեմոկրատները թշնամաբար էին վերաբերվում իշխանություններին։ Իշխանություններին մտահոգում էր Ժորժ Պոմպիդուն, ով սկսել էր մեծ հեղինակություն վայելել։ Նա համարվում էր Շառլ դը Գոլի մրցակիցը՝ 1965 թվականից հետո։ Ֆրանսիացիների շրջանում համակրանք չէր վայլում հեռուստատեսությունը և ռադիոն, որով իրականացվում էր իշխանությունների քարոզչությունը (ազատ էր միայն տպագիր մամուլը)։ Շառլ դը Գոլի վարած քաղաքականությունը չէր արդարացնում ֆրանսիացիների սպասումները։ Սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը պատճառ հանդիսացավ Շառլ դը Գոլի հանդեպ՝ ժողովրդի անվստահության աճի։ Իշխանությունների վարած արտաքին և ներքին սխալ քաղաքականության պատճառով, երկրի կենսամակարդակը ոչ միայն չբարձրացավ, այլև զգալորեն նվազեց։

Իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրադարձությունների սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրադարձությունները սկսվեցին մարտի 22-ին : Մարտի 22-ին տեղի ունեցած դեպքերը կազմակերպվել և իրագորժվել էին այնպիսի փոքր խբերի ինչպիսիք էին օրինակ` անարխիստները, սիտուացիոնիստները և Ռենե Ռիեսելը իր «կատաղած » կողմնակիցների կողմից, ովքեր մարտ 22-ին գրավեցին Բ շենքի՝ Նանտեր համալսարանի ադմինիստրատիվ աշտարակի վերջին հարկում գտնվող կոնֆերանս-դահլիճը։ Նրանց հիմնական պահանջը հանդիսանում էր բողոք ընդդեմ երկու օր առաջ Վիետնամի պատերազմի դեմ ցույցի դուրս եկած ուսանողների ձեռբակալությունների։ 1968 թվականի Մայիսի 2-ին Նանտերի համալսարանում կազմակերպվեց «հակաիմպերիալստական օր», որը պատճառ դարձավ Ռենե Ռենմոնդի դասախոսության ընդհատմանամը։ Այնուհետև դեկան Պիեռ Գրաֆֆին այսպիսով որոշում է վարչական կերպով փակել ֆակուլտետը ինչը հաջորդ օրը հանգեցնում է բողոքի ալիքի տարածմանը Փարիզի Լիտալական թաղամասում և Սորբոնի համալսարանում, որն էլ ըստ էության դառնում է Մայիսյան իրադարձությունների սկիզբը։ Շարժումը շատ ազատարարական քաղաքական իդեալ է կրում անհատական ազատությունների տեսանկյունից եւ շատ քննադատական է սպառողական հասարակության, ավտորիտարիզմի եւ իմպերիալիզմի տեսակյունից։ Շարժումը անրադառնում էր այնպիսի հարցերին, որոնք վերաբերվում էին առօրյա կյանքին ինչպես օրինակ տղաների աղջիկների համար նախատեսված համալսարանների մուտքի իրավունքը: Ըստ էության շարժումը չուներ, որևէ կոնկրետ առաջնորդ և այդպես էլ մնաց բազմաձև առանց կենտրոնացված կազմակերպությունների։ Սակայն ոմանք պատահածից ավելի ուշ դարձան շարժման խորհրդանիչները նույնիսկ եթե նրանց եզակի ելույթները չէին ամփոփում կարծիքների բազմազնությունը, որը առկա էր հասարակության տարբեր զանգվածներում և նաև որոշների համար այդ ելույթները հատագայում հիմք հանդիսացան իրադարձությունները վերապատմելու և վերաշարադրելու համար։ Շարժման նշանավոր դեմքերց էրին օրինակ Սերժ Ժյուլը, Դանել Կոն-Բենդիտը, գրող Ռոբեր Մեռլը, ով Նանտերի համալսարանի անգլերենի դասախոսներից էր և ով մի ամբողջ վեպ գրեց մարտի 22-ի և դրան հաջորդած օրերին տեղի ուեցած դեպքրերի հիման վրա, որը կոչվեց Derrière la vitre (հայ․՝ Ցուցափեղկի ետևում)։ Այնտեղ կարելի է գտնել այդ ժամանակաշրջանի կարևորագույն դեպքերի և դեմքերի նկարագրություն, այդ վապը նաև լավ վերլուծություն է շարժման պատճառների և նպատակների մասին [1]։ Մայիսյան իրադարձությունների վերաբերյալ այս աշխատանքը հետագայում Կրիստին Ռոսսը լրացումներ է կատարել 1968 թվականի մայսիսից մինչ մեր օրերը ընկած ժամնակաշրժանումմ տեղ ունեցած ելույթների հիման վրա[2]։ Շարժման պատճառները տարբեր են։ Պատմական վերլուծությունները հանգում են այն մտքին, որ շարժման հիմանական պատճառից մեկ մեծ կոշտությունն էր, որը առկա էր մարդկայն հարաբերություններում, բարքերում և սովորություններում ինչպես նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղի ունեցած վերականգնման ժամանակաշրջանից հետո նյութական պայմանների վատթարացման սկիզբը։ Այդ ժամանակաշրջանում իրար կողք կողքի բազմաթիվ հետախորշեր կային պետության մայրաքաղաքում մասնաորապես Նանտերրում։ Ուսանողները, ովքեր ամեն օր գնում էին նորակառույց Նաներրի մասնաշենք այդ միջավայրում բացահայտեցին բանվոր դասակարգի աղքատությունը և կյանքի վատ պայմանները։ Դժգոհությունները ծագեցին ուսանողների շրջանում, որը հետագայում տարածվեց այն մարդկանց շրջանում, ովքեր երկար տարիներ մասնագիտական աշխատանք էին կատարում։ Իրադարձությունները ընդգրկեցին հիմնականում ուսանողական և բանվորական շարժումներ։ Ուսանողների կողմից սկիզբ դրաված շարժումը շարունակվեց բանվորների կողմից երկուսն էլ բացառիկ տարածում ունեցան։ Բացի նյութական և ախատավարձերի բարձրացման պահանջներից, որոնց պատճառը 1958 թվականին հաստատված գոլական ռեժիմն էր, շարժման ակտիվ մասը՝ ավագ դպրոցների աշակերտները և ուսանողները պահանջում էին հատկապես բարոյական արժեքների ազատություն և սրանից բացի նրանք չէին ճանաչում և ընդունում « հին համալսարանը », սպառողական հասարակությունը, կապիտալիզմը և ավանդական ու արժեքների վրա հիմնված գրեթե ամեն ինչ։

Ֆրանսիական մայիսը գրավեց նաև մի շարք այլ երկրներ որտեղ ուսանողների և բանվորների շրջանում ևս ցույցեր տեղի ունեցան; Դա անհասկանալի է առանց այդ ընդհանուր եռացող կոնտեքստի, որը գոյություն ուներ երկաթ վարագույրի երկու կողմերում մասնավորապես Գերմանիայում, Իտալիայում Ամերիկայի Միացիալ Նահանգներում, Ճապոնիայում, Մեքսիկայում, Բռազիլիայում առանց մոռանալու Չեխոսլովասիան՝ Պրահայի գարունը և Չինաստանում տեղի ունեցած մշակութային հեղափոխությունը։ Քաղաքագետ Իզաբելլ Սոմմեյի կարծիքով Մայիս 68-ի միջազգային բնույթը բացատրվում է այդ ժամանակաշրջանում աշխարհում տեղի ունեցող մի շարք իրադարձություններ օրինակ՝ մարքսիստական կուսակցության միջազգային ճգնաժամը երտասարդների ինքնավար հաղորդասիրության երևան գալը, բուհերի ժողովրդավարացման հետեւանքով առաջացած կառուցվածքային խնդիրները եւ Վիետնամական պատերազմի մեժումը[3]: Ֆրանսիայում այս իրադարձությունները որոշակի երանգավորում ստացան, քանի որ ուանողների բողոքի ցույցերին միացան նաև բանվորները և մայսիս 13-ին տեղի ունեցավ 20-րդ դար ամենախոշոր և անեմանշանակալի գործադուլներից մեկը, որը գործադուլին մասնակցողների թվով գերազանցեց 1936 թվականի հունիսին տեղի ունեցած գործադուլին[2]։ Այն ամբողջությամբ կաթվածահար արեց երկիրը շաբաթներ շարունակ, որը ուղեկցվում էր բուռն ելույթներով, ֆորմալ և ոչ ֆորմալ քննարկումներ ու բանավեճեր, որոնք էին տեղի ունենում փողոցներում, կազմակերպություններում, տարատեսակ ընկրություններում, վարչություններում, ավագ դպրոցներում և համալսարաններում, թատրոններում երիտասարդական և մշակությաին կենտրոններում։ Պայթունը շատ հաճախ շփոթոցնող է և բարդ ավելի հաճախ խաղարկային և տոնական է, Մայիս 68-ը հանդես եկավ որպես քնարական հեղափոխական պատրանքի մի պահ` պայթուն, անմար և ուտոպիական հավատ առ այն որը հնարավոր է արմատապես փոխել կյանքը և աշխարհը։ Ահա այն ինչ հիմնականում արտացոլում էին հեղինակային կարգախոսները, պաստառները և գրաֆֆիտիները ինչպիսին օրինակ՝ « Sous les pavés, la plage ! », « Il est interdit d'interdire ! », « Jouissez sans entraves », « Cours camarade, le vieux monde est derrière toi », « La vie est ailleurs », « Soyez réalistes, demandez l'impossible », « Élections, piège à cons » [4] և այլն։ 1968 թվականին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած իրադարձություննները շատ հաձախ անվանում եմ նաև ձախողված հեղափոխություն ու չնայած նախկին ֆրանսիական հեղափոխությունների հռետորաբանության և խորհրդանիշների՝ բարիկադների սև և կարիմիր դրոշների լայն տարածմանը, Մայիս 68-ի դեպքերում մենք չտեսանք ոչ մի փորձ պետական հեղաշրջման, քաղաքացիական պատերազմի չնայած մի շարք հեղափոխական կազմակերպությունները եւ շարժումները, կոմունիստներ և անարխիստների, ովքեր ակտիվորեն պայքարում էին շարժման համար և իրենց մասնակցությունն ուներին դրա կազմակերպմանը մեջ։ Ճգնաժամի ինքնաբուխ բռնկումը հանկարծակիի բերեց իշխանություններին ինչպես նաև գործնականում բոլոր ընկերությունները, կուսակցությունները, և կազմակերպված արհմիությունները։ Իշխանական ճամբարը այլևս միասնական չէր ի տարբերություն շարժման մասնակիցների ճակատի։ Ֆրանսիական կոմունիստական կուսակցությունը եւ նրա արհմիությունը՝ CGT-ը սկզբնական շրջանում հրաժարվում էին միանալ շաժմանը պատճառաբանելով այն, որ ուսանողները ունեն հայացքներ ինչպես բուրժուազները , բացի դրանից նրանց՝ ուսանողների այսպես կոչված առաջնորդները շատ ազատատենչ են և լիբերալ մտքեր ունեեն կամ էլ սերում են տարբեր ձախական խմբավորումներից ։ Սակայն կոմունիստական կուսակցության ներսում, որում շատ հաճախ պառակտությունները(մայոիստներ, տրոցկիստներ և այլն) և անհամաճայնություններ կային ինչն էլ պատճառն էր նրա, որ կուսակցության վերաբերմունքը շարժմանը միանշանակ չէր։ Պետության վերնախավում ճգնաժամը խորացնում է տարաձայնությունները գեներալ դը Գոլի և այլ պաշտոնյաների միջև: Այդ ժամանակահատվածում Ֆրանսիայի վվարչապետը՝ Ժորժ Պոմպիդուն որոշում և նախընտրում է մեղմ և հանգուրժող քաղաքակնություն վարել թողնելով շարժմանը գնալ իր հունով, կարծելով, որ ուշ թե շուտ շարժումը կսպառի իրեն և քիչ-քիչ կմարի։ Կենտրոնական և ձախական ուժերը (Պիեռ Մենդես, Ֆրանսուա Միտտերրան) դժվարությամբ, սակայն փորձում էին ստեղծել գոլական վարչակարգին հակադիր իմ այլընտրանքաիյն վարչակարգ, հակաբռնապետական շարժումը հիմնականում անտարբեր էր վերաբերվում իշխանություն վերցնելու հարցին: Պատմաբանները իրադարձությունները պայմանականորեն բաժանել են երեք փուլերի։

  • «Ուսանողական շրջան»՝ մայիսի երեքից տասներեքը (մայիսի տասներեքին տեղի ունեցավ մեծ գործադուլ, որը մոբիլիզացրեց ամբողջ Ֆրանսիան)
  • «Սոցիալական շրջան»՝ մայիսի տասներեքից քսանյոթը (մայիսի քսանյոթին կնքվել է Գրենելլի համաձայնագիրը)
  • «Քաղաքական շրջան»՝ մայիսի քսանյոթից երեսունը (մայիսի երեսունի տեղի ունեցան ուղղակի ընտրությունները)։

Մայիսի 3, ուրբաթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայիս 68-ի կարգախոս գրված Սորբոնի պատին

Մայիսի երեքին Սորբոնի բակում էին հավաքվել շուրջ 400 ուսանողներ, որոնք դուրս էին եկել խաղաղ ցույցի։ Սակայն Փարիզի ակադեմիայի ռեկտորը և ուսանողական խորհրդի նախագահը վախենալով, որ աջ ծայրահեղական ուսանողները խռովությունները կառաջացնեն, որն էլ կհանգեցին կհանգեցի բաղումների պահանջում են ոստիկակնական ուժերին վերականգնել կարգը՝ հեռացնելով անհնազանդներին։ Սորբոնից բռնի ուժուվ տարհանվեցին ցուցարարներին։ Երեկոյան հարյուրավոր ուսանողներ և անվտանգության ուժերիմիջև տեղի է ունենում բախում։ Ոստիկանությունը հայտնում էր, ոստրկակնական ուժերը բռնի ուժ են կիրռակռել լուրջ խռովությունների և ընդհարումների դեմ, սակայն այդ ամենը տևել է շատ կարճ։ Ժամը 20։25 երեք ոստիականական կոմիսարներ […] միավորելով զինվորականն անձնակազմի ուժերը մաքրեցին Լուքսեմբուրգյան արգիները խռովարարներից ուժեղ բախումներից և արցոունքաբեր գազ օգտագորժելուց հետո։ Բարիկադները մեկը մյուսի ետևից լքվել են ագրեսիվ ցուցարարների կողմից ինչից հետո նրանցից շատերը հարձակվել են ոստիականների վրա։ 574 մարդ ձերբակալվեց, այդ թվում Ժակ Սովաժոն, ով գլխավորում էր «Ուսանողների ազգային միությունը» Ֆրանսիայում: Ինչպես նաև Դանիել Կոն-Բենդին, Անրի Վեբերն, Ժոնզե Ռոսսին և այլոք [5]։

Այս ոստիկականական բռնի միջամտությունը, որը տեղ ունացավ Սորբոնի համալսարանի ռեկտոր Ժան Ռոշի խնդրանքով առանց ուսանողներին հավելյալ ծանուցման կամ բանակցությունների շատ բացասաբար ընդունվեց ուսանողների կողմից, ովքեր կարծում էին, որ նրանք պաշտպանված են համալսարանական կանոնոագրությամբ։ Մայիսիս 4-ից Նանտերի դեկան Պիեռ Գրապին ինչպես նաև դեկան Մարկ Զամանսկին և նախկին ռեկտոր Ժան Կապելը քննադատեցին բռնությունները, որոնք տեղի էին ունեցել համալսարանում[6]։ Խռովությունների օրը Փարիզում վիրավորվեցին 481 մարդ, որոնցից 279 ուսանող և 202 ոստիկան[7]. ։

Մայիսի 6, երկուշաբթի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայիսի 6-ին Նանտերի համալսարանի ութ ուսանողներ, այդ թվում Դանիել Կոն-Բենդին և Ռենե Ռիսելը, կանչվեցին կարգապահական հանձնաժողով: Որոշ ուսուցիչներ ուղեկցեցին նրանց՝ ի նշան աջակցության[6]։ Ուսանողները անմիջապես արձագանքեցին ցույցը բռնի ուժով դադարեցնելու ոստիկանության որոշմանը․ սկսեցին սալաքարեր նետել և բարիկադներ կառուցել։ Այս իրադարձություններով վերսկսվեց նաև այն բանից հետո երբ լուրեր տարածվեցին, որ բանտերում կալանավորված ցուցարարների նկատմամաբ բռնություն է կիրառվում, ինչն էլ սկիզբ դրեց ազատական կարգախոսների ստեղծմանը։ Բախումների ընթացքում շուրջ 300 ոստիկան վիրավորվեց և 422 ցուցարար ձերբակալվեց[5]։ «Դասախոսների միության» նախագահ Ալեն Գեսմարը որոշեց աջակցել ցուցարարներին։ Իսկ Կոմունիստական կուսակցության և որոշ ձախական կազմակերպութունների անդամներ սկզբից անակնկալի եկան ըստ նրանց, հեղափողությունը սկսվում է բանվորներից, այլ ոչ թե ուսանողներից, ավելին նրանք կարծում էին, որ մարտի 22-ի դեպքերի մասնակիցների պահանջները «երեխայական» են, մանր-բուրժուզիական և ավելի շուտ ձախական։ Սակայն մի փոքր երկմտելուց հետո նրանք որոշեցին աշխատավորների ներգրավել այս ընդվզման մեջ։ Հանընդհանուր աշխատանքի կոնֆեդերեացիան իր կողմից չհետևեց նրանց, Ժորժ Սեգուն, ով հանդիասնում էր այդ ժամանակ կոնֆեդերացիայի գլխավոր քարտուղարը հետագայում մամուլում բացատրեց այդ ամենը ասելով, որ այն շարժումը, որը մեծ հասարարական հնչեղություն է ստացել ըստ իրենց չունի այն նպատակ քան ներքաշել բանվոր դասակարգին արկածների մեջ, հենվելով ուսանողական շարժման վրա։ Փարիզյան ուսանողության աջակցության ցույցեր են տեղի ունենում Ստրասբուրգում եւ Բրեստում, մինչդեռ ի տարբերություն այս երկու քաղաքների Դիջոնում, մի քանի հարյուր ուսանողներ իրենց դժգոհությունը արտահայտեցին Փարիզյան անկարգությունների վերաբերյալ և փոձեցին անել ամեն ինչ, որպեսսզի Դիժոնում չլինի այն ինչ եղավ Փարիզում[7]։ Մայիսի 7-ին Երիտասարդ կոմունիստների միության նախկին առաջնորդը ստեղծեց իր Ակսյոն թերթը, որին մասնակից էին Ռեսերը, Սինեն ինչպես նաև Ժան-Պոլ Դոլլեն, Անդրե Գլուսմանը և այլոք։ Այս թերթը շատ արագ դառնում էօրաթերթ, որի տպագրության քանակը հասնում էր գրեթե հարյուր հազար օրինակի, որոնք վաճառվում էին փողոցներում[8]:


Մայիսի 10, ուրբաթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտարարություն փարիզյան գործողությունների շարունակման մասին

Մայիսի 10-ին կեսօրից հետո տեղի ունեցած ցուցին հետո, որի մասնակիցների թիվը ըստ որստկանության տվյալների կազմում էր մոտավորապես 12000 մարդ։ Ուսանողները և ավագ դպրոցների աշակերտները մայիսի 10-ի լույս 11-ի գիշերը օկուպացրեցին Լատինական թաղամասը և բազմաթիվ բարիկադներ կառուցեցին, որոնք առավոտյան ժամը 2-ին քանդվեցին շուրջ 6255 ոստիկանների կողմից։ Լուսադեմին իրավիճակը սարսափեցնող էր, կարծես պատերազմից հետո լիներ. 125 վնասված և 65 այրված մեքենաներ[7], ամայի և անբարեկարգ փողոցներ, շուրջ 247 վիրավոր ոստիկան, առանց հաշվելու ամենաքիչը 100 վիրավոր ցուցարաներին[7] (վիրավոր ցուցարարաների մասին տվյալներ չկան, քանի որ նրանց թիվը հնարավոր չէր հաշվել)։ Ընդհանուր առմամբ շուրջ 469 մարդ ձերբակալվեց: Ըստ ոսրտկական աղբյուրների ձեռբակալվածների մեջ էրին Էվելին Պիսիեն, Պատրիկ Տոպալոֆը և Միշել Վոզելը [5]։ Ոստիկանական ճնշման առկայության պայմաններում բնակչությունը այդ թվում և դասախոսները [6] որպես կանոն առաջին օրվանից սկսում են համակրանք տածել ուսանողների նկատմամբ և աւակցել նրանց; վաղ առավոտյան արհմիությունները և կուսակցությունները կոչ են անում համերաշխություն ցուցաբերել ։ Ֆրանսիական կաթոլիկ մտավորականության կենտրոնը, Ռենե ՌԵմոնդի գլխավորությամբ այդ ժամանակակ ուղևորության էին մեկնել Իտալիա այդ իսկ պատճառով, նա՝ Ռենե ՌԵմոնդ իր լիազորությունները հանձնել էր Ժան-Մարի Մայերին, ով որոշեց զերծ մնալ ուսանողական անկարգությունների վերաբերյալ ցանկացած հայտարարությունից[6]։ Ուսանողական շարժումը քիչ-քիչ տարածվում էր ամբողջ երկրում Ստարսբուրգում ուսանողները գրավեցին գրականության ֆակուլտետը իսկ Մարսելում մոտ 2000 հազար ուսանողներ հավաքվեցին գիտությունների ֆակուլտետը դիմաց[7]։ Մայիսի 11-ին Աֆղանստանից վերադարձած վարչապետ Ժորժ Պոմպիդուն հաշվի առնելով տարբեր արհմիությունների և միջազգային կազմակերպությունների պահանջները կարգադրեց վերաբացել համալսարանները[6]

Մայիսի 13, երկուշաբթի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտարարություն Սոնրբոնի օկուպացիայի մասին

Երկուշաբթի մայիսի 13-ին հսակյական ցույց է սկսվում, որին մասնակցում են ավագ դպրոցի աշակերտները, ուսանողները, գործադուլ անող բանվորները, աշխատավորները, որոնք եկել էին ամբողջ Ֆրանսիայից Փարիզ։ Կեսօրի մոտ բոլոր այն փողոցները որոնք գնտնվում էին Արևմտյան և Հյուսիսային կայարաններում լիքն էին ցուցարարներով։ Արհմիություններից մեկը խոսում էր նույնիսկ 1000000 ցուցարարների մասին։ Մոտավոր հաշվարկներով ամբոխը կազմված էր մոտավորապես 500000 հոգուց։ Ոստիկանական վարչությունը այնտեղ հածվել էր մոտավորապես 230000 մարկ , սակայն զանգվածային լրատվամիջոցները շրջանառում էի 171000 ցուցարարի մասին [7]։ Արհմիությունները հույս ուներին այս խորհրդանշանական իրադարձություններով կկասեցնեն համալսարանական խռովությունները առանց վարակելու բանվոր դասակարգին։ Նրանք վատ էին վերավերվում այս ինքնաբուխ և չկառաբվարվող շարժմանը, որւ չի ենթարկվում սովորական և ավանդական դարձած լոզունգներին։ Վերջ ի վերջո արհմիությունների կողմից կազմակերպված ցույցերը, որոնք ուղղված էին շարժման մարմանը, հանգեցրին քաղաքական և սոցիալական ճգնաժամի ինչի շարունակությունը եղավ Սորբոնի քաղաքականացումը, որը վերաբացվում է Պոմպիդուի հրամանով և դառնում համժողովրդական համալսարան դառնալով անցողիկ բողոքի կենտրոն, բայց հատկապես համընդհանուր գործադուկներից հետո որոնք սկսվեցինն մայիս 14-ին Բուգենեյում գտնվող գործարաններից մեկում քիչ-քիչ տարածվեցին ամբողջ Ֆրանսիայում; մայիս 16-ին սորբոնում գտնվող օկուպացիայի կոմիտեն հաղորդագրույութն է տարածում այռ այն, որ անհրաժեշտ է անմիջապես օկուպացլե Ֆրանսիայի բոլոր գորխարանները ինչպես նաև ստեցղծել աշխատավորնեիր միությունները այս ամեն վաղ առաջացրեց իշխանությունների մոտ ինչից հետո Պոմպիդուն հաղորդագրություն տարածեց։ Պետության նախագահը՝ Շառլ դը Գոլը, ով սկզբում մեծ ուշադրություն չէր դարձնում ցույցերին մայիսի 14-ից 19-ը պաշտոնական այցով մեկնեց Ռումինիա։ Նա այդ գործը՝ցույցերին հետևելը թողել էր վարչապետ Ժորժ Պոմպիդուին վրա Նա չեղարկում է իր 12 այլ պաշտոնական այցերը, որոնցից մեկը դեպի Աֆղանստան, որպեսզի գտնի իրավիճակի լուծում։ Նա պահանջեց, որ անվտանգության ուժերը դուրս գան Սորբոնից, որպեսզի հագստացնի իրավիճակը։ Մայիսի 17-ին սիտուացիոնիստները լքեցին Սորբոնը այն բանից հետո, երբ հասկացան, որ անհնար է ուղիղ ժողովրդավարության գոյությունը։ Մայիսի 13-ին սկսված գործադուլը չավարտվեեց հենց նույն օրը։ Այն տարեծվեց ամբողջ երկրով կե , այս գործադուլը պատմույթան մեջ առաջին տարերային գործադուլն էր։Եվ սա առաջին գործադուլն էր, որը պարալիզացրել էր հետաարդյունաբերական մի երկրի։ Ինքնաբուխ գոործադուլները և գորխարանների զարվթումները բազմապատկվեցին։ դրանցից Առաջին տեղի ունեցավ Բուժե գործարանում, որտեղ 2682 ածխատավորներ գործադուլ սկսեցին, սա առաջին լուրջ քայլն էր,որը կատարում էին բանվորները 1968 թվականի մայիսիյն Ֆրանսիայում, որը ավարտվեց հուլիսի 14-ին[9]։ Մայիսիս 22-ին 10 մ միլիոն աշխատավոր գործադուլ սկսեցիՆ։ Այս զանգվածաիյն գործադուլներից հետո արհմիությունները քիչ-քիչ իրենց ձեռքն են վերցնում շարժումը։Երկրում այս իրավիճակը պահպանվում է մինչև մայիսի 30-ը։ Որից հետո ուսանողների և ցուցարարների դիմաց փակվում են գործարանների դռները, ովքեր եկել էին ցույցեր անելու։ Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցությունը Մայիսի 22-ի գործադուլը համարես որպես «առաջին հեղափոխական հաղթանակ»[10]։ Մայիսյան իրադարաձությունները երկրում հնրարավորություն են տալիս խոսքի և մամաուլի ազատությանը։ Ֆրանսիայի ամբողջ տարածքում մարդիկ սկսում եմ քննարկումներ կազմակեպել, որոնցից ամենահայտնին Փարիզի Օդեոն թատրոնում, որտեղ օր ու գիշեր տեղի էին ունենում թեժ քննարկումներ արհմիություննների, ուսանողների, հասարակ բնակչության միջև։ Քննարկումներին շատ հաճախ մասնակցում էին նաև շատ հայտնի արտիստներ։ Երկրում քաղաքական և սոցիալալակն վիճակը շարումանում էր վատ մնալ ցանկացած պահի որևէ ռազմատենչ կազմակերպությունը, որը ուներ որոշակի ուժ և հզորություն կարող էր խռովություն առաջացնել երկրում։ Իրավիճակաը կարգավորելու համար պատգամավորներից Վալեիր Ժիսկար Դեստենը միայնակ վաղ առավոտյան գնաց Բիլլանկուր գործարան բանվորների հետ հանդիպման,, ովքեր գրավել էին գարծարանը։ Իր կողմից Ժակ Շիրակը, ով կարգվել էր Պոմպիդուի կողմից, որպեսզի գաղտնի հանդիպի արհմիությունների ներկայացուցիչների հետ, ապագայում բանակցություններ վարելու համար, քանի որ արհմիությունները միակ ուժն էին երկրում, որոքն կառավարում էին երկիրը, քանի որ կառավարությունը և իշխանական վերնախավը դարձել էին անկարող և ոչինչ չէին կարողանում անել երկիր վիձակը թոխելու համար։ Այդ իսկ պատճառով իշխանությունները որոշում են փոխզրջումների գնալ Մայսիս 25-ին սկսվում են բանակցույթւոները կառավարության, աև արհմությունների միջև։ Սակայնն բանակցույթւոններըի ընթաղքը դուր չի գալիս ցուցարաներին։Սոցիալիստները Ֆրանսուա Միտտերրանի գլխավորությամբ կազմակերպում եմ հսկայական հանրահավաք մարզադաշտում, որտեղ նրանք դննադատում են արհմիությունների և Դւ Գոլի աշխատանքը և պահանջելով ժամանակավոր կառավարություն։ Ի պատասխան այդ հանրահավաքր իշխանությունները բռինի ուժ են կիրառում Մայիսի 25-ի գիշերը, և այդ իսկ պատճառով, այս գիշերը հայտնի է արյունալի ուրբաթ անունով։ Իսկ մայիսի 27-ին կնքվեց Գրենելի հաշտության համաձայնագիրը, որը համաձայնագիր էր կնքված Պոմպիդուի և արհմիությունների միջև; Այդ տեսակ պայմանագիր կնքվել էր նաև 1936 թվականին սակայն Գրենելլի պայմանագիրմ կետեռրը ավելի իրագործվելի էին, ոը իրենից ենթադրում էր մինիմալ ածխատավարջի բարձրացում 35 %-ով ինչպես նաև գործատուները պարտավորվում էին բանվորներին վճարաել նաև այն ժամանակահատվածի համար, երբ նրանք գործադուլի օրերի աշխատավարձի 50 %-Ը։ Իրադարձությունների բեկումնային պահը համընկավ Գրեննելի համաձայնագրի կնքման հետ։ Գործադուլի շարժումը խորանում է դառնալով քաղաքական; Մայիս 29-ին լուրեր տարածվեցին, որ Շառլ դը Գոլը անհետացել ր, սակայն մի քանի ժամ անց վերադառնանոլ նա որոշում է կայացնում ընդունել Պոմպիդուի առաջարկը և լուծարում է Ազգային ժողովը հայտարարելով նոր արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ[11]: Որից հետո խորհրդարան անցան չորս քաղաքական ուժեր։ Այս դեպքերից հետո հունիսի 11-ի լույս 12 գիշերը տեղի է ունենեում բարիկադների երրորդ գիշերը ինչից հետո հունիսի 14-ից 16 ոստիկակնական ուժերը էվակուացնում են Սորբոնը, ինչն էլ հանդիասնում է Մայիսյան իրադարձությունների ավարտը։

Աշխատանքներ ոգեշնչված Մայիս 68-ից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Չինուհին» 1967 թվական
  • «Եթե ....» 1968 թվական
  • «Ճողոպրում» 1972 թվական
  • «Մայիսի կեսին» 1990 թվական
  • «68-ի ծնվածները» 2007 թվական
  • «Մայիսից հետո» 2012 թվական

Մայիս 68-ի պաստառներն ու կարգախոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Soyez réalistes, demandez l'impossible․- Եղեք իրատես պահանջեք անհնարինը:
  • Chacun est libre d'être libre.-Յուրաքանչյուրը ազատ է լինել ազատ:
  • La beauté est dans la rue․-Գեղեցկությունը փողոցում է:
  • Les murs ont la parole.-Պատերը ունեն ասելիք:
  • L'été sera chaud !-Ամառը թեժ է լինելու:
  • Sois jeune et tais toi․- Եղիր երիտասարդ ու սուս մնա:
  • La barricade ferme la rue mais ouvre la voie․-Բարիկադները փակում են փողոցը բայց բացում են ճանապարհը:
  • Le patron a besoin de toi, tu n’as pas besoin de lui.- Գործատուն ունի քո կարիքը, այլ ոչ թե դու նրա:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Կաղապար:Ouvrage.
  2. 2,0 2,1 Կաղապար:Harvsp.
  3. Isabelle Sommier, « Les processus de diffusion des révoltes juvéniles de 68 », Histoire@Politique. Politique, culture, société, n° 6, septembre-décembre 2008.
  4. Կաղապար:Ouvrage.
  5. 5,0 5,1 5,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ express1998 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Կաղապար:Ouvrage.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Կաղապար:Ouvrage
  8. Կաղապար:Ouvrage.
  9. Կաղապար:Lien web.
  10. Կաղապար:Lien web
  11. Pour les débats parlementaires, l'échec de la motion de censure et la position des différentes forces politiques en présence, voir Կաղապար:Article.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]