Հայերենի ուղղագրական բարեփոխություն (1922)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

1922 թ. ուղղագրական բարեփոխություն, ժամանակակից հայերենի ուղղագրությունը միօրինականացնելու և կարգավորելու, ուղղագրական մեջ գործող տարբեր սկզբունքների փոխարեն մեկ միասնական սկզբունք կիրառելու նպատակով 1922 թվականի մարտի 4-ին ընդունված դեկրետով կատարված բարեփոխում։

Նախագծի հեղինակն է Մանուկ Աբեղյանը։ Բարեփոխման հիմքում, ըստ նախագծի հեղինակի, դրվում է գրական-դպրոցական արտասանությունը։ Նոր ուղղագրության համար հիմնական, ելակետային սկզբունք է ընդունվում մեկ հնչյունի (հնչույթի) համապատասխանությունը մեկ տառին։ Այդ պատճառաբանությամբ հայերենի այբուբենից դուրս են մնում Է և Օ տառերը. դրանց փոխարեն գործածվում են միայն Ե և Ո նշանագրերը։ Մյուս կողմից նոր ուղղագրությամբ փոխվում է գրաբարից ավանդված հայերեն շատ բառերի հնչյունատառային պատկերը, անտեսվում ուղղագրության ստուգաբանական պահանջն ու պատմականությունը։ Դրանով խզվում է կապը նաև հին, գրաբարով գրված ու տպագրված և նոր ուղղագրությամբ ստեղծվող գրականության միջև։ Հետագայում, երբ սփյուռքահայությունը չի ընդունում նոր ուղղագրույթյունը, ավելի են խորանում արևելահայ ու արևմտահայ ճյուղավորումների տարբերությունները։

1922 թվականի մարտի 4-ի դեկրետով ընդունվում են հետևյալ բարեփոխումները.

  • Օ տառի փոխարեն բոլոր դեպքերում՝ բառասկզբի, բառամիջի ու բառավերջի դիրքերում, գրել Ո, օրինակ՝ ոգնել, ոթևան, որհնել, ակոս, աղոթք, տնօրեն, Մար և այլն։ Ո տառն անվանել Օ, ոչ թե՝ ՎՈ։
  • Է տառի փոխարեն բառասկզբի, բառամիջի ու բառավերջի դիրքերում գրել Ե, օրինակ՝ եյական, գեթ, եջ, րոպե, բազե և այլն։ Ե տառն անվանել Է, ոչ թե` ՅԵ:
  • Երբ ւ (վյուն) տառն արտասանվում է Վ, գրել Վ տառը, օրինակ` ավազ, թիվ, հարավ և այլն։ և նշանը թողնել իբրև սղագրության նշան։ Տողադարձի ժամանակ գրել եվ, օրինակ` տե-վել, հոգե-վոր։
  • Բաղաձայնական (Վ հնչվող) Ու տառի փոխարեն գրել Վ, օրինակ՝ նուեր-նվեր, զուարթ-զվարթ, լեզուի-լեզվի: Ու տառը գրվում է Ու պարզ` ձայնավոր հնչույթի համար, օրինակ` Լուիզա, հունիս, ուրախ և այլն։
Բաղաձայն 'Վ-ն միշտ արտահայտվում է Վ տառով, ձայնավոր Ու-ն` Ու տառով. այբուբենի ւ (վյուն) տառը մնում է իբրև Ու-ի բաղադրիչ։
  • Ոյ տառակապակցության Ո-ի փոխարեն գրել ՈՒ, երբ Ոյ-ն արտասանվում է ույ, օրինակ` լոյս - լույս, բոյս - բույս, հոյս - հույս:
Ոյ տառակապակցությունը մնում է միայն այն դեպքերում, երբ այն արտասանվում է ոյ, օրինակ` գոյական, Նոյ, հոյակապ:
Ոյ տառակապակցությունը ու է գրվում, երբ կարդացվում է ու, գրվում է ույ, երբ կարդացվում է ույ, օրինակ` զգույշ, անուշ, աշխույժ, ուժ, բութ, շուտ:
  • Բառասկզբի դիրքերում հագագային յ-ի փոխարեն (երբ արտասանվում է հ), գրել հ, օրինակ` հագենալ, հիշել, հանկարշ, համբույր, հաղթել և այլն։ Յ տառն անվանվում է յ, ոչ թե հի, թույլատրվում է երբեմն առանց յ-ի գրել, օրինակ` Ակոբ, Ովանես, Ոսեփ, Ոհան:
Պահվում է ետև, ետք, ետինք, ետ դառնալ, ետ մնալ, ետ բերել ձևերը, որոնք պիտի արտասանվեն յետ, ոչ թե հետ:
  • Եա, եօ, իւ երկբարբառները գրել յա, յո, յու տառակապակցությունները, օրինակ` մատյան, պատյան, սենյակ, արդյոք, յոթ, անկյուն, միություն, զեփյուռ:
Իւ գրվող որոշ բառերում պահպանվում է Իւ հնչումը, բայց այն արտահայտվում է յու տառակապակցությամբ, օրինակ` Բյուզանդիա, Կյուրոս, Պյութագոր:
  • Չի գրվում բառավերջի դիրքում անձայն (չարտասանվող) Յ տառը, օրինակ` արքա, քահանա, ձուլածո, ներքո:
  • Գրվում է ձայնավորներին նախորդող դիրքերում Ե տառից հետո լսվող յ-ն, օրինակ` գործունեյություն, եյի, եյինք, գրեյի, րոպեյի:
  • Գրվում է բառասկզբի դիքում Ե տառից առաջ լսվող Յ-ն, օրինակ` յեզր, յեղբայր, յերազ, յերջանիկ:
  • Եմ բայի խոնարհված ձևերը նախորդ բառի ձայնավորին հաջորդող դիրքերում սկզբից ստանում են Յ, օրինակ` գալու յեմ, գնալու յե, ձի յե:
  • Բառասկզբի դիրքում Ո տառից առաջ լսվող անկայուն Վ հնչյունը գրվում է Վ տառով, օրինակ` վոգի, վոզնի, վողկույզ, վոլորել, վոմն, վոսկի:
  • Անկայուն Վ-ն և Յ-ն չեն գրվում`
    • բառամիջի դիրքերում, օրինակ` ծնկոսկր, անոխակալ, աներես, ապերջանիկ,
    • բառամիջի դիրքերում`
      • բարբառային բառերում, երբ հնչվում են համապատասխանաբար Է, Օ, օրինակ` երինջ, երնեկ, ոճորք, ոքմին:
      • Չ, Կ մասնիկներից հետո, օրինակ` կողջունեմ, չեկավ, չեղավ, կորոշվի:
      • Երբ Ե-ով ու Ո-ով սկսվող բառի հետ միասին մեկ ընդհանուր շեշտով է արտասանվում, օրինակ` գարոնը յեկավ, աղջիկը ողջունեց, բայց` գարուն եկավ, լարերն ողբացին։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]