Երվանդ Ֆրանգյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Երվանդ Ֆրանգյան
Ծնվել էփետրվարի 3, 1878(1878-02-03) Իգդիր, Ağrı Subregion, Northeast Anatolia Region (statistical), Թուրքիա
Մահացել էմարտի 15, 1928(1928-03-15) (50 տարեկանում) Թավրիզ, Իրան
Ազգությունհայ
Մասնագիտությունփիլիսոփա
Ալմա մատերՀումբոլդտի համալսարան
Գիտական աստիճանփիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1913)

Երվանդ Ֆրանգյան (փետրվարի 3, 1878(1878-02-03), Իգդիր, Ağrı Subregion, Northeast Anatolia Region (statistical), Թուրքիա - մարտի 15, 1928(1928-03-15), Թավրիզ, Իրան), հայ փիլիսոփա: Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1913):

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երվանդ Ֆրանգյանը ծնվել է 1878 թվականի փետրվարի 3-ին, Իգդիրում: 1913 թվականին ավարտել է Բեռլինի համալսարանը: Ֆրանգյանը էմպիրիոկրիտիցիզմի փիլիսոփայության ներկայացուցիչ է: Ըստ նրա՝ փիլիսոփայությունը գիտությունների գիտություն չէ. ամեն մի գիտություն ունի իր փիլիսոփայությունը: Փիլիսոփայության պատմությանը բնորոշ է «միարմատեան» և «Երկարմատեան» վարդապետությունների՝ մոնիզմի և դուալիզմի հակադրությունը: Նրա կարծիքով՝ մատերիալիզմը և իդեալիզմը չեն բավարարում որոնող ու քննադատող մտքին. անհրաժեշտ է մի երրորդ ուղղություն, որը զերծ է այս երկուսի հիմնական թերություններից: Այդպիսի ուղղություն է «համադրական մոնիզմի» կամ քննադատական ռեալիզմի փիլիսոփայությունը, ըստ որի՝ ճանաչողության հիմքում ընկած է փորձը՝ որպես արդյունք «Եսի» և «միջավայրի» փոխհարաբերության: Մատերիան և հոգին, օբյեկտը և սուբյեկտը հանդես են գալիս որպես փորձի համարժեք անդամներ: «Նիւթական գոյակը չէր կարող աւելի շուտ տրուած լինել, քան հոգեկանը: Մէկն առանց միւսի՝ անմտածելի է եւ անհասկանալի» («Մեր փիլիսոփայական աշխարհայեացքը», 1929, էջ 37): Այս սկզբունքով Ֆրանգյանը բացատրում է նաև տնտեսական և հոգևոր կյանքի, տնտեսության ու գաղափարախոսության փոխհարաբերությունը և մերժում Մարքսի «տնտեսական մատերիալիզմի» այն դրույթը, թե հասարակության զարգացումը կախված է բացառապես նյութական գործոնների, այն է՝ արտադրողական ուժերի զարգացումից: Ըստ Ֆրանգյանի՝ հասարակության զարգավման հարցում մեծ է սուբյեկտիվ գործոնների՝ գիտակցության ձևերի, գաղափարախոսության դերը[1]:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահացել է 1928 թվականի մարտի 15-ին, Թավրիզում:

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քրիստափոր Միքայէլեան: Նրա կեանքը եւ աշխարհայեցողութիւնը, Ֆրանգյան Երվանդ, Լիբանան, Համազգայինի Վահէ Սէթեան, 1989[2]:
  • Հայ հասարակական միտքը: Խ. Աբովեան, Ս. Նազարեան, Մ. Նալբանդեան, Ռ. Պատկանեան, Խրիմեան Հայրիկ, Ֆրանգյան Երվանդ., Գահիրէ, «Յուսաբեր», 1928[3]:
  • Քրիստափոր Միքայէլեան: Նրա կեանքը եւ աշխարհայեցողութիւնը, Ֆրանգյան Երվանդ, Բագու, «Արամազդ», 1917[4]:
  • Հասարակական էտիւդներ, Բաքու, 1917:
  • Հասարակագիտական էտիւդներ Հ. Յ. Դաշնակցութեան սոցիալ-փիլիս. աշխարհայեցողութեան հիմնաւորման շուրջը, Ֆրանգյան Երվանդ, Բագու, «Արամազդ», 1917[5]:
  • Գերմաներէն-հայերէն բառարան, Ֆրանգյան Երվանդ, Թիֆլիզ, Ն. Աղանեանի, 1913[6]:
  • Յունական փիլիսոփայությիւն, Ֆրանգյան Երվանդ, Թիֆլիզ, Ա. Մ. Կերեսելիձէի, 1913[7]:
  • Ն. Կ. Միխայլովսկին որպէս փիլիսօփա-սօցիօլօգ, Ֆրանգյան Երվանդ, Երևան, «Լոյս», Արշակ Յակովբեանցի և որդիք, 1911[8]:
  • Պեսսիմիզմի փիլիսօփան: Շօպենհաուէրի մահւան 50-եակի առթիւ 1860-1910, Ֆրանգյան Երվանդ, Երևան, «Լոյս», 1911[9]:
  • Ֆ. Նիցշէ եւ նրա փիլիսօփայութիւնը: Նրա մահւան 10-եակի առիթով 1900-1910, Ֆրանգյան Երվանդ, Թիֆլիս, «Հերմէս», 1910[10]:
  • Միտք: Զուտ գիտական եւ փիլիսօփայական ժողովածու, Ֆրանգյան Երվանդ, Երևան, «Լոյս», Արշակ Յակովբեանցի և որդիք, 1910[11]:
  • Պատմափիլիսօփայութիւն: Գիտական-փիլիսոփայական էտիւդ, Ֆրանգյան Երվանդ, Երեւան, «Լույս», 1909[12]:
  • Փիլիսոփայական նամականի, «Գործ», № 19, 22, 25, 46, 1908:
  • Քրքիջներ, Ֆրանգյան Երվանդ, Թիֆլիս, «Հերմես», 1906[13]:
  • Ատրպատական: (Պատկերազարդ ժողովածու), Ֆրանգյան Երվանդ, Թիֆլիս, «Հերմէս», 1905[14]:
  • Արհամարւածները: Ֆրանգյան Երվանդ, Թավրիզ, Հայոց առաջնորդական, 1905[15]:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 693:
  2. Ֆրանգյան Երվանդ (1989)։ Քրիստափոր Միքայէլեան: Նրա կեանքը եւ աշխարհայեցողութիւնը։ Հ.Յ. Դաշնակցութեան երիտասարդական «Կայծեր» մատենաշար։ Լիբանան: տպ. Համազգայինի Վահէ Սէթեան 
  3. Ֆրանգյան Երվանդ (1928)։ Հայ հասարակական միտքը: Խ. Աբովեան, Ս. Նազարեան, Մ. Նալբանդեան, Ռ. Պատկանեան, Խրիմեան Հայրիկ։ Գահիրէ: Տպ. Յուսաբեր 
  4. Ֆրանգյան Երվանդ (1917)։ Քրիստափոր Միքայէլեան: Նրա կեանքը եւ աշխարհայեցողութիւնը։ Բագու: Արամազդ 
  5. Ֆրանգյան Երվանդ (1917)։ Հասարակագիտական էտիւդներ Հ.Յ. Դաշնակցութեան սոցիալ-փիլիս. աշխարհայեցողութեան հիմնաւորման շուրջը։ Բագու: տպ. Արամազդ 
  6. Ֆրանգյան Երվանդ (1913)։ Գերմաներէն-հայերէն բառարան։ Հրատարակութիւն Գ. Գալստեանի։ Թիֆլիզ: տպ. Ն. Աղանեանի 
  7. Ֆրանգյան Երվանդ (1913)։ Յունական փիլիսոփայությիւն։ «Նոր հոսանք» գրադ։ Թիֆլիզ: տպ. Ա. Մ. Կերեսելիձէի 
  8. Ֆրանգյան Երվանդ (1911)։ Ն.Կ. Միխայլովսկին որպէս փիլիսօփա-սօցիօլօգ։ Երևան: "Լոյս" Արշակ Յակովբեանցի և որդիք 
  9. Ֆրանգյան Երվանդ (1911)։ Պեսսիմիզմի փիլիսօփան: Շօպենհաուէրի մահւան 50-եակի առթիւ 1860-1910։ Երևան: տպ. Լոյս 
  10. Ֆրանգյան Երվանդ (1910)։ Ֆ. Նիցշէ եւ նրա փիլիսօփայութիւնը: Նրա մահւան 10-եակի առիթով 1900-1910։ Թիֆլիս: Հերմէս 
  11. Ֆրանգյան Երվանդ, ed. (1910)։ Միտք: Զուտ գիտական եւ փիլիսօփայական ժողովածու։ Եր: "Լոյս" Արշակ յակովբեանցի և որդիք 
  12. Ֆրանգյան Երվանդ (1909)։ Պատմափիլիսօփայութիւն: Գիտական-փիլիսոփայական էտիւդ։ Երեւան: տպ. Լույս 
  13. Ֆրանգյան Երվանդ (1906)։ Քրքիջներ։ Թիֆլիս: տպ. Հերմես 
  14. Ֆրանգյան Երվանդ (1905)։ Ատրպատական: Պատկերազարդ ժողովածու։ Թիֆլիս: տպ. Հերմէս 
  15. Ֆրանգյան Երվանդ (1905)։ Արհամարւածները: I։ Թավրիզ: տպ. Հայոց առաջնորդական