Եղեգիք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Եղեգիս

ԵՂԵԳԻՔ (Եղեգիս, Եղեգյաց ավան, Եղեգս, Եղեգք, Սմբատաբերդ), ավան, բերդ, գյուղաքաղաք, բերդաքաղաք, քաղաք Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Վայոց ձոր գավառում։ Օտարների մոտ աղավաղելով` այդ անունը մեզ է հասել Ալայազ տարբերակով։ Միջին դարերում Եղեգիքը կոչվել է Եղեգյաց ձոր, որ ուղիղ իմաստով ստուգաբանում են եղեգների ձոր։ Տարբեր ժամանակներում այն եղել է տարբեր կարգերի բնակավայր` գյուղ, ավան, գյուղաքաղաք, քաղաք և նույնիսկ մայրաքաղաք, ինչպիսին այն երբեմն համարել են իշխանանիստ եղած ժամանակներում՝ 10-13-րդ դարերում։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եղեգիքի հիմնադրման ժամանակը անհայտ է։ Սակայն, նկատի ունենալով տարածքի հնությունները, կարելի է ենթադրել, որ այն Սյունյաց աշխարհի Վայոց ձորի գավառի ամենահին բնակավայրերից է։ Ըստ երևույթին, մինչև 9-րդ դարը՝ մինչև նույն աշխարհի Ծղուկք գավառի Շաղատ գյուղաքաղաքի (այժմյան Սիսիանի շրջանի Շաղատ գյուղի մոտակայքում) փոխարեն Սյունիքի իշխանների աթոռանիստ դառնալը, Եղեգիքը սովորական բնակավայր էր, իսկ դրանից հետո աստիճանաբար վերափոխվել է, բարեկարգվել, խոշորացել և դարձել գյուղաքաղաք կամ քաղաք։ Հավանաբար նույն ժամանակներում (9-րդ դարում) է կառուցվել նաև նրա միջնաբերդը, տեղացիների հորջորջմամբ` Սմբատաբերդը, որի տակ սովորաբար հասկացել են գյուղաքաղաքն ու նրա միջնաբերդը միասին վերցրած։Սակայն դրանք առանձին միավորներ էին, 1-2 կմ հեռավորությամբ իրարից անջատված (նման Կապան քաղաքին ու նրա միջնաբերդ Բաղաբերդին)։ Բուն Եղեգիք ավանը գտնվում էր Արփա գետի աջակողմյան վտակ Եղեգիսի հովտում այժմյան Եղեգնաձորի շրջանի Ալայազ գյուղի տեղում և նրա շրջակայքոում, այդ թվում և Հոստուն ավերակ բնակավայրի տարածքում։ Գյուղաքաղաքը Եղեգիս գետի աջակողմյան Հովտով ձգվել է 4-4,5 կմ երկարությամբ նեղ շերտով։ Իսկ միջնաբերդը` Սմբատաբերդը, գտնվում էր բուն ավանից հյուսիս-արևմուտք՝ երկու խոր ձորերի միջև ձգվող բարձր լեռան վրա։ Եղեգիսը իր միջնաբերդի հետ միասին 9-րդ դարից դարձել էր Սյունյաց տերերի իշխանանիստը։ 10-րդ դարի 70-ական թվականներից, երբ կազմավորվել էր Սյունյաց կամ Կապանի թագավորությունը, որտեղ իշխում էր Սյունյաց գահերեց իշխանական տան մի ճյուղը, Սյունիքի հյուսիս-արևելյան մասն ընդգրկող այդ ֆեոդալական թագավորության մայրաքաղաքը դառնում է Կապանը, իսկ մյուս (նույնպես գահերեց), ճյուղի համար շարունակում է ոստան մնալ Եղեգիսը։ Սյունյաց իշխանների այդ ճյուղը 11-րդ դարի սկզբներին ենթարկվում է Անի-Շիրակի Բագրատունի թագավորներին։ Գագիկ Ա թագավորը (989-1020) 1002 կամ 1003 թվականներին Վայոց ձոր գավառի հետ միասին Բագրատունիների կենտրոնական թագավորությանն է միացնում նաև Արցախի մեջ մտնող Խաչենն ու Փառիսոսը[1]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան-1988