Արյունամիզություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արյունամիզություն
HematuriaTrauma.JPG
ՀՄԴ-9599.7 և 791.2
ՀՄԴ-10N02 և R31
Hematuria Վիքիպահեստում

Արյունամիզություն (հեմատուրիա), կլինիկական ախտանիշ, որը բնութագրվում է մեզի մեջ արյան կամ էրիթրոցիտների առկայությամբ[1]։ Անատոմիական ծագման տեղակայումը թույլ է տալիս կատարել տարբերակիչ ախտորոշում, քանի որ արյունն ու էրիթրոցիտները կարող են անցնել մեզի մեջ տարբեր օրգան-համակարգերից՝ միզասեռական, կանանց վերարտադրողական, ինչպես նաև մաշկից։

Արյունամիզության ծագումը կարող է սկսել երիկամային մարմիկների կծիկային համակարգի և միզային ուղիների մակարդակից [2]։ Տարբերում են կծիկային և ոչ կծիկային ծագման պատճառներ։ Ոչ կծիկային արյունամիզությունն, իր հերթին, կարող է զարգանալ վերին և ստորին միզուղիների ախտահարումից։

Ախտորոշման համար անհրաժեշտ է անցկացնել գործիքային և լաբորատոր հետազոտություններ, ինչպես նաև հավաքել վերհուշություն(անամնեզ): Հիվանդները պետք է տարանջատվեն ըստ ռիսկի բարձր և ցածր աստիճանների[3]։ Բարձր ռիսկի մեջ են մտնում տեսանելի արյունամիզությամբ կամ ոչ տեսանելի արյունամիզությամբ և ռիսկի գործոններով հիվանդները։ Արյունամիզությունն ախտորոշելու նպատակով գնահատվում է վերին միզուղիների վիճակը պատկերային հետազոտության միջոցով և ստորին միզուղիների վիճակը ցիստոսկոպիայի միջոցով(էնդոսկոպիկ հետազոտություն, որը կատարվում է ցիստոսկոպի միջոցով և դրա ժամանակ գնահատվում են միզապարկն ու ստորին միզուղիները)։

Տարբերակիչ ախտորոշում (պատճառներ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արյունամիզության ծագումը կարող է սկսել երիկամային մարմիկների կծիկային համակարգի և միզային ուղիների մակարդակից[2]։ Տարբերում են կծիկային և ոչ կծիկային ծագման պատճառներ։ Ոչ կծիկային արյունամիզությունն, իր հերթին, կարող է զարգանալ վերին և ստորին միզուղիների ախտահարումից։ Ընդհանուր առմամբ, նեֆրոլոգները զբաղվում են կծիկային ծագման արյունամիզության բուժմամբ, իսկ ուրոլոգները՝ ոչ կծիկային ծագման արյունամիզության բուժմամբ։ Տարբերակիչ ախտորոշումը կատարվում է հիմնական և ուղեկցող ախտանիշների հիման վրա։ Միկրոհեմատուրիան ունի 2-31% տարածվածություն[2]։

Կծիկային արյունամիզություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կծիկային ծագման ժամանակ մեզի մեջ են անցնում փոփոխված էրիթրոցիտներ, սպիտակուցներ և էպիթելային բջիջներ։ Այս դեպքում պետք է դիմել բժիշկ-նեֆրոլոգի։ Կծիկային միզարյունության պատճառներն են՝

Ոչ կծիկային արյունամիզություն[3][խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերին միզուղիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորին միզուղիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական և ուղեկցող ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբերակիչ ախտորոշումը կատարվում է հիմնական և ուղեկցող ախտանիշների հիման վրա։ Արյունը մեզի մեջ կարող է հայտնվել միզարձակման սկզբում, մեջտեղում և վերջում[4]։ Այն կարող է ուղեկցվել հետևյալ ախտանիշներով՝ սրտխառնոց, տենդ, սարսուռ, որովայնային ցավ, միզարձակման հաճախականացում և հրատապություն, ցավ ու դիսկոմֆորտ միզարձակման ժամանակ[2][4]։

Եթե արյունամիզությունը անզեն աչքով տեսանելի է, ապա այն միզուղիներից արյունահոսության հետևանք է[4]։ Եթե արյունը հայտնվում է արյան մեջ միզարձակման սկզբում, ապա դրա ծագման վայրն ունի դիստալ (հեռադիր) տեղակայում[4], իսկ եթե՝ վերջում,ապա դա խոսում է պրոքսիմալ (մոտակա) վնասման մասին[4]։ Միզարձակման ընթացքում արյան հայտնվելը մեզի մեջ վկայում է միզապարկի արյունահոսության մասին[4]։

Առանց ախտանիշների արյունամիզության ժամանակ պետք է մտածել միզուղիների ուռուցքի առկայության մասին[4], քանի դեռ այն չի ժխտվել։ Այլ հնարավոր պատճառներ են՝ սուր գլոմերուլոնեֆրիտը, խիթային քարերը, երիկամների պոլիկիստոզը, շագանակագեղձի բարորակ հիպերպլազիան,երիկամի եզակի կիստան, մանգաղաբջջային սակավարյունությունը և հիդրոնեֆրոզը[4]։ Այն կարող է զարգանալ անգամ ակտիվ վարժանքների հետևանքով[2][4]։

Կող-ողնաշարային անկյան շրջանում ցավային զգացողությունը վերին միզուղիների խցանման(օբստրուկցիայի) նշան է[3]։ Երիկամային քարերի առկայությունը երիկամային խիթի նշան է[4], իսկ տենդը բնորոշ է պիելոնեֆրիտին[3]։

Միկրոսկոպիկ արյունամիզություն (Միկրոհեմատուրիա)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միկրոհեմատուրիան ախտորոշվում է բժշկական մի շարք հետազոտություններով։ Այն անզեն աչքով տեսանելի չէ և ախտորոշվում է միկրոսկոպիկ հետազոտության հիման վրա, եթե տեսադաշտում կան 3 և ավելի էրիթրոցիտներ[2][3]: Ախտորոշելու այլ մեթոդ է հատուկ մարկերի միջոցով մեզում հեմոգլոբին հայտնաբերելը[2]։ Այս դեպքում պատասխանը կեղծ դրական է, եթե մեզում առկա է ազատ հեմոգլոբին կամ միոգլոբին[2]։ «Կարմիր մեզ» երևույթը կարող է առաջանալ Ֆենազոպիրիդինի կողմնակի ազդեցության հետևանքով[3]։

Հեմոգլոբինուրիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեմոգլոբինուրիան խոսում է արյան շրջանառությունում տեղի ունեցած հեմոլիզի մասին։ Հեմոլիզի ժամանակ էրիթրոցիտները քայքայվում են կամ պատռվում,որի պատճառով հեմոգլոբինն անցնում է արյան հուն[4],այնուհետև անցնում է Բոումենյան պատիճից դեպի միզուղիներ և հայտնվում մեզում։ Էրիթրոցիտների բացակայության դեպքում հեմոգլոբինը նույնպես կարող է մեզի գույնը դարձնել կարմիր։

Միզային համակարգից չառաջացած արյունամիզություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

արյունամիզություն երեխաների շրջանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների մոտ տարածված պատճառներ են[5]՝

  • բնածին արատներ
    • Ոչ անոթային- միզապարկ-կոնքային կապանի խցանում, միզուղիների հետին փականներ, միզուղիների պրոլապս, միզուղիների դիվերտիկուլ, երիկամների պոլիկիստոզային դիսպլազիա
    • անոթային- զարկերակ-երակային անկանոնություններ, ժառանգական հեմոռագիկ տելեանգեկտազիաներ, երիկամի անոթների թրոմբոզ
  • սուր նեֆրիտ
  • կոագուլոպաթիաներ
  • միզաքարային հիվանդություն
  • IgA նեֆրոպաթիա
  • հետստրեպտոկոկային գլոմերուլոնեֆրիտ
  • ընտանեկան բարորակ արյունամիզություն
  • մանգաղաբջջաձևային սակավարյունություն
  • Ալպորտի համախտանիշ

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում միկրոսկոպիկ արյունամիզությունն (միկրոհեմատուրիա) ունի 2-31% տարածվածություն[2]։ Առավել հաճախ հանդիպում է 60 անց և ներկայում կամ անցյալում ծխող մեծահասակների շրջանում[2]։ Միկրոհեմատուրիա ունեցողների մի մասի մոտ ախտորոշվում է միզային համակարգի քաղցկեղ[2]։ Անախտանիշ արյունամիզությունը ախտորոշվում է մարկերների կամ մանրադիտակային հետազոտման մեթոդի միջոցով և 2-3% դեպքերում հայտնաբերվում է միզային համակարգի չարորակ նորագոյացություն։ Սկրինինգային հետազոտությունները ցուցված չեն[2]։ Բարձր ռիսկերով հիվանդներն ավելի հակված են ունենալ միզային համակարգի չարորակ ներագոյացություններ[2]։ Ռիսկի գործոններն են՝ 35ից բարձր տարիքը, արական սեռը, ներկայում կամ անցյալում ծխելը, քիմիական նյութերի ազդեցությունը(բենզոլ, արոմատիկ ամինաթթուներ) և նախկինում ունեցած կոնքի ճառագայթային բուժումը[2]։

Հատուկ պոպուլյացիա․ մանկական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների շրջանում հանդիպում է 0.5-2% դեպքերում[6]։ Ռիսկի գործոնները ներառում են տարիքը և իգական սեռը[7]։ 5% դեպքերում միկրոսկոպիկ արյունամիզությունը քաղցկեղի ախտանիշ է, իսկ 40% դեպքերում մակրոսկոպիկ արյունամիզությունն է հուշում քաղցկեղի մասին[8]։

Հատուկ պոպուլյացիա․ վնասվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խնդրում ենք նայել միզասեռական համակարգի ուղիների վնասվածք հղումը։

Գնահատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտորոշման համար անհրաժեշտ է անցկացնել գործիքային և լաբորատոր հետազոտություն, ինչպես նաև հավաքել վերհուշություն(անամնեզ): Հիվանդները պետք է տարանջատվեն ըստ ռիսկի բարձր և ցածր աստիճանների[3]։ Բարձր ռիսկի մեջ են մտնում տեսանելի արյունամիզությամբ կամ ոչ տեսանելի արյունամիզությամբ և ռիսկի գործոններով հիվանդները[3]։ Արյունամիզությունն ախտորոշելու նպատակով գնահատվում է վերին միզուղիների վիճակը պատկերային հետազոտության միջոցով և ստորին միզուղիների վիճակը ցիստոսկոպիայի(էնդոսկոպիկ հետազոտություն, որը կատարվում է ցիստոսկոպի միջոցով և գնահատվում են միզապարկն ու ստորին միզուղիները) միջոցով[3]։

Վերին միզուղիների պատկերային հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկերային հետազոտություններից նախընտրելի է բազմաշերտ համակարգչային հետազոտությունը (ուրոգրաֆիա)[3]։ Այն բաղկացած է 3 փուլից՝ առանց կոնտրաստի, զարկերակային և արտաբերման[2]։ Հետազոտությունը գնահատում է երիկամների և վերին միզուղիների վիճակը[2]։ Եթե կան հակացուցումներ, կարելի է անցկացնել այլ հետազոտություններ,դրանցից են՝ մագնիսառեզոնանսային ուրոգրաֆիան(կոնտրաստ նյութով և առանց կոնտրաստի), հետադարձ (ռետրոգրադ) պիելոգրաման (բաժակ-ավազանային համակարգի հոսքագրություն) զուգակցված վերին միզուղիների մագնիսառեզոնանսային հետազոտությամբ կամ երիկամների ուլտրաձայնային հետազոտությամբ[2][3]։ Սրանք կարող են բացառել վերին միզուղիների չարորակ նորագոյացությունները[3]։

Երիտասարդ հիվանդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անախտանիշ միկրոսկոպիկ արյունամիզությունը տարածված է 35 տարեկանից ցածր հիվանդների մոտ։ Ռիսկի գործոնների առկայության դեպքում այս հիվանդներին ցուցված է ցիստոսկոպիա։

Նախնական բացասական գնահատական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե արյունամիզության գնահատականը չի վկայում որևէ ախտահարման մասին,այնուամենայնիվ, հետագայում պետք է անցկացնել որոշ հետազոտություններ (օրինակ՝ բջջաբանական հետազոտություն)։ Մեզի հետազոտությունը պետք է կրկնել տարին մեկ անգամ և կարող է դադարեցվել երկու անընդմեջ բացասական պատասխաններից հետո: Արյունամիզության հետագա ուսումնասիրությունները կրկնում են վերին միզուղիների պատկերային հետազոտության, ցիստոսկոպիայի միջոցով և պետք է իրականացվեն առաջին գնահատումից սկսած՝ երեքից հինգ տարվա ընթացքում:

Կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրատապ իրավիճակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թրոմբի սուր ձևավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արյունամիզությունը կարող է բերել այնպիսի սուր վիճակների զարգացման,ինչպիսիք են՝ սուր ձևավորված թրոմբով խցանումը, սակավարյունությունն ու շոկը[9]։ Թրոմբը կարող է խանգարել մեզի նորմալ արտահոսքին միզուղիներով կամ միզապարկի միջով և դառնալ սուր միզակապության պատճառ[9]։

Թրոմբը, որը մնում է միզապարկի մեջ, միզային համակարգի ուրոկինազա ֆերմենտով քայքայվում է և ձևավորում ֆիբրինային մնացորդներ[9]: Այս ֆիբրինային մնացորդները բնական հակակոագուլյանտներ են և նպաստում են միզուղիների շարունակական արյունահոսությանը[9]: Թրոմբի հեռացումը, իր հերթին, նպաստում է միզուղիների արյունահոսության դադարեցմանը[9]:

Թրոմբով սուր խցանման բուժումն իրականացվում է մեծ (22-24 French) Ֆոլի կաթետերով: Թրոմբը հեռացնում են Թումիի ներարկիչով և աղային լուծույթի ողողումներով: Եթե այս մեթոդը չի օգնում դադարեցնել արյունահոսությունը, ապա բուժումը պետք է շարունակել եռլուսանցքային միզային կաթետերի միջոցով միզապարկի ողողում իրականացնելով[9]։ Եթե սա էլ արդյունքներ չի տալիս,ապա ցուցված է հրատապ ցիստոսկոպիա[9]։ Եվ վերջում, կարող է անհրաժեշտ լինել կոագուլոպաթիայի շտկում և/կամ տրանսֆուզիա[9]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Definition of HEMATURIA»։ www.merriam-webster.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-11-25 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 Coplen D.E. (January 2013)։ «Diagnosis, Evaluation and Follow-Up of Asymptomatic Microhematuria (AMH) in Adults: AUA Guideline»։ Yearbook of Urology 2013: 1–2։ ISSN 0084-4071։ doi:10.1016/j.yuro.2013.07.019 
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 «Medical Student Curriculum: Hematuria - American Urological Association»։ www.auanet.org։ Վերցված է 2019-11-28 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 McAninch Jack W., Lue Tom (2013)։ Smith & Tanagho's General Urology։ McGraw-Hill Education։ էջեր Chapter 3: Symptoms of Disorders of the Genitourinary Tract 
  5. Pade Kathryn H., Liu Deborah R. (September 2014)։ «An evidence-based approach to the management of hematuria in children in the emergency department»։ Pediatric Emergency Medicine Practice 11 (9): 1–13; quiz 14։ ISSN 1549-9650։ PMID 25296518 
  6. Shah Samir (2014)։ Step-up to pediatrics։ Ronan, Jeanine C.; Alverson, Brian (First ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 175–176։ ISBN 978-1451145809։ OCLC 855779297 
  7. Cohen Robert A., Brown Robert S. (2003-06-05)։ «Clinical practice. Microscopic hematuria»։ The New England Journal of Medicine 348 (23): 2330–2338։ ISSN 1533-4406։ PMID 12788998։ doi:10.1056/NEJMcp012694 
  8. Sharp Victoria, Barnes Kerri D., Erickson Bradley D. (December 1, 2013)։ «Assessment of Asymptomatic Microscopic Hematuria in Adults»։ American Family Physician 88 (11): 747–54։ PMID 24364522 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Kaplan Damara, MD, PhD, Kohn Taylor։ «Urologic Emergencies: Gross Hematuria with Clot Retention»։ American Urological Association։ Վերցված է 12/11/2019 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png