Մարքեթինգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
35px-P Economy.png
Վիքիպեդիայում կա պորտալ
Տնտեսագիտություն

Մարքեթինգ (անգլերեն՝ marketing) բառն առաջացել է անգլերեն market բառից, որը նշանակում է շուկա, իսկ «մարքեթինգ» տերմինը նշանակում է գործել շուկայում։

Մարքեթինգի հայաֆիկացրած տարբերակներ են համարվում՝ շուկայաբանությունը կամ շուկայագիտությունը, սակայն այս տերմինները լիարժեքորեն չեն արտահայտում մարքեթինգի՝ իբրև բիզնեսի, փիլիսոփայության բովանդակությունը։ Այդ իսկ պատճառով հայ մարքեթոլոգները հակված են օգտագործել «մարքեթինգ» տերմինը։

Մարքեթինգ հասկացողությունը առաջին անգամ շրջանառության մեջ է դրվել 1902 թ.-ին «Մենեջմենթի ամերիկյան դպրոցի» ներկայացուցիչների կողմից, բայց առավել լայն կիրառում է ստացել 1950-ական թվականներից սկսած[1]։

Մարքեթինգի սահմանումները[խմբագրել]

Գոյություն ունի մարքեթինգի շուրջ 2000 սահմանում։ Առավել հայտնի և ընդունված են հետևյալ 2 սահմանումները.

Ըստ Ամերիկյան մարքեթինգային ասոցիացիայի «Մարքեթինգը ապրանքների, ծառայությունների, կազմակերպությունների, մարդկանց, տարածքների և գաղափարների պահանջարկի կանխատեսումն է, կառավարումը և բավարարումը փոխանակման միջոցով»[2]։

Ըստ Ֆ. Կոտլերի «Մարքեթինգը մարդկային գործունեության մի ձև է, որն ուղղված է մարդկային կարիքների և պահանջմունքների բավարարմանը՝ փոխանակման միջոցով»։

Ֆիլիպ Կոտլեր

Ներկայացնենք նաև մի քանի այլ սահմանումներ.

Մասնավորապես նույն Ֆ. Կոտլերը մարքեթինգը բնորոշել է նաև հետևյալ կերպ. «Մարքեթինգը սոցիալական գործընթաց է, որի միջոցով բավարարվում են անհատների կամ նրանց խմբերի պահանջմունքների օգտակարությամբ օժտված ապրանքների ու ծառայությունների, ապրանքների ու ծառայությունների արտադրության, իրացման կամ դրանք այլ անձանց հետ փոխանակելու ճանապարհով»։

Հ. Տակեուչի. «Մարքեթինգը գլոբալ պահանջարկի ձևավորման և դրա հետագա բավարարման փիլիսոփայություն է».

Լ. Բագիև. «Մարքեթինգը առք ու վաճառքի գործընթացում ներգրավված կազմակերպությունների միջև ձևավորված փոխհարաբերությունների ցանցն է»։

Մարքեթինգի զարգացման էվոլուցիան[խմբագրել]

Մարքեթինգը անցել է զարգացման հետևյալ փուլերը.

  • Արտադրության ժամանակաշրջան - 1870 - 1930 թթ.
  • Վաճառքի ժամանակաշրջան - 1930 - 1950 -ական թթ.
  • Շուկա կողմնորոշման ժամանակաշրջան - 1950 -ական թթ.- 1980 -ական թթ.-ը
  • Մարքեթինգային գաղափարի կողմնորոշման ժամանակաշրջան 1980 -ականներից - մինչ այսօր։

Մարքեթինգի զարգացման ընթացքում ձևավորվեցին դրա ենթաճյուղերը.

  • Ծառայությունների և սպասարկման ոլորտի մարքեթինգ,
  • Արդյունաբերական մարքեթինգ,
  • Զբոսաշրջային ոլորտի մարքեթինգ,
  • Բանկային մարքեթինգ,
  • Գլոբալ մարքեթինգ
  • Էլեկտրոնային կամ ինտերնետ մարքեթինգ և այլն։

Մարքեթինգի ֆունկցիաները[խմբագրել]

Մասնագետները առանձնացնում են մարքեթինգի 4 խումբ ֆունկցիաներ կամ գործառույթներ.[3]

  • Վերլուծական ֆունկցիա - շուկայի ուսումնասիրություն, սպառողների ուսումնասիրություն, ֆիրմայի կառուցվածքի ուսումնասիրում, ապրանքային տեսականու ուսումնասիրում, ֆիրմայի ներքին միջավայրի ուսումնասիրում։
  • Արտադրական ֆունկցիա - նոր ապրանքների արտադրության կազմակերպում և նոր տեխնոլոգիաների մշակում, նյութատեխնիկական մատակարարման կազմակերպում, պատրաստի արտադրանքի որակի և մրցունակության կառավարում։
  • Իրացման կամ վաճառքի ֆունկցիա - ապրանքաշարժի համակարգի կազմակերպում, սպասարկման կազմակերպում, իրացման, խթանման և պահանջարկի համակարգի ձևավորման կազմակերոպում, նպատակաուղղված ապրանքային և գնային քաղաքականության անցկացնում։
  • Կառավարման և վերահսկման ֆունկցիա - ֆիրմայի ռազմավարական և օպերատիվ պլանավորման կազմակերպում, մարքեթինգի կառավարման տեղեկատվական ապահովում, մարքեթինգի կոմունիկացիոն ենթագործառույթ, մարքեթինգի վերահսկման կազմակերպում։

Մարքեթինգի կառավարման ավանդական և ժամանակակից հայեցակարգերը[խմբագրել]

Մարքեթինգի կառավարման ավանդական հայեցակարգերն են.

  • Արտադրական հայեցակարգ - այս հայեցակարգը հիմնված է այն փաստի վրա, որ սպառողները, որպես կանոն, նախապատվությունը տալիս են էժան և հասանելի ապրանքներին։
  • Ապրանքային հայեցակարգ - այս հայեցակարգի հիմքում ընկած է այն ենթադրությունը, որ սպառողները նախապատվությունը տալիս են բարձրորակ ապրանքներին, որոնք ընձեռում են լավագույն կամ նոր շահագործման պայմաններ։
  • Կոմերցիոն ջանքերի ինտենսիվացման հայեցակարգ ։
  • Մարքեթինգի հայեցակարգ - այս հայեցակարգը ենթադրում է, որ կազմակերպության հաջողության գրավականը սպառողական արժեքների ստեղծման , դրանք նպատակային շուկաներին մատակարարման և կոմունիկացիների ձևավորման գործընթացներում մրցակիցներից ավելի արդյունավետ մեթոդների, ռազմավարությունների և քաղաքականության մշակումն ու իրագործումն է։

Որոշ մարքեթոլոգներ ավանդական են համարում նաև սոցիալ-էթիկական հայեցակարգը, սակայն այն մեծամասամբ ներկայացվում է, որպես մարքեթինգի կառավարման ժամանակակից հայեցակարգ։

Մարքեթինգի ժամանակակից կառավարման հայեցակարգերն են համարվում.

  • սոցիալ-էթիկական մարքեթինգի հայեցակարգը(վերապահումով)
  • միջազգային մարքեթինգի հայեցակարգը,
  • փոխհարաբերությունների մարքեթինգի հայեցակարգը։

Մարքեթինգային համալիր կամ մարքեթինգ միքս[խմբագրել]

Մարքեթինգ միքսը մարքեթինգային գործիքների այն ամբողջությունն է, որը մատակարար ֆիրման նպատակային շուկայում կիրառում է մարքեթինգային խնդիրներ լուծելու համար։

Տնտեսագետ Ջ. Մակքարտնին մարքեթինգ միքսը ներկայացնում է 4p-ի համալիրով՝ ապրանք (product), գին (price), բաշխում կամ իրացում (place) և առաջմղում (promotion

Մարքեթինգ միքսի տարրերը

Իսկ Ֆ. Կոտլերը մարքեթինգ միքսը ներկայացնում է 6P-ով, վերը թվարկված 4P-ին ավելացնում է ևս 2P՝ քաղաքական ուժեր (political power) և հասարակության վերաբերմունք (public option

Մեկ այլ տնտեսագետ՝ Ռոտերբոն, նշում է, որ մարքեթինգ միքսի 4P-ին համապատասխանում են սպառողների 4C.

  • ապրանք (product) - սպառողի որոշում ( customer solutiun )
  • գին (price) - սպառողի ծախսումներ ( customer cost )
  • բաշխում կամ իրացում (place) - հարմարավետություն ( convenience )
  • առաջմղում (promotion) - կոմունիկացիաներ ( comunication )

1981թ.-ին Բումսը և Բիթները ծառայությունների ոլորտի համար առաջարկեցին 7P համալիրը՝ 4P-ին ավելացան՝ մարդիկ (people), պրոցես (process) և իրավիճակ (Physical Evidence)[4]

Մարքեթինգային հետազոտություններ[խմբագրել]

Մարքեթինգային հետազոտությունը մարքեթինգային խնդիրների իդենտիֆիկացման և լուծման արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով տեղեկատվության համակարգված և օբյեկտիվ հավաքագրումը, վերլուծումը, տարածումը և կիրառումն է։ Մարքեթինգային հետազոտությունները ըստ նպատակի դասակարգվում են հետևյալ կերպ.

  • հետազոտություններ, որոնք կատարվում են հիմնախնդրի բացահայտման համար,
  • հետազոտություններ, որոնք կատարվում են հիմնախնդրի լուծման համար։

Մարքեթինգային հետազոտությունների պրոցեսը բաղկացած է 6 փուլերից[5].

  1. հիմնախնդրի սահմանում,
  2. հիմնախնդրի լուծման մոտեցման մշակում,
  3. հետազոտությունների պլանի մշակում,
  4. տեղեկատվության հավաքում կամ դաշտային աշխատանքներ,
  5. տվյալների պատրաստում և դրանց վերլուծություն,
  6. հաշվետվության պատրաստում և համապատասխան ներկայացնում։

Սովորաբար մարքեթինգային հետազոտության մեջ ներգրավված են 4 շահագրգիռ կողմեր՝ մարքեթոլոգ հետազոտողը, պատվիրատուն, ռեսպոնդենտը և հասարակությունը։

Փաստորեն մարքեթինգային հետազոտությունների ընթացքում ձեռք է բերվում համապատասխան տեղեկատվություն և դրա վերլուծության հիման վրա կայացվում են որոշումներ։ Տեղեկատվությունը կարող է լինել առաջնային կամ երկրորդային։

Երկրորդային է համարվում այն տեղեկատվությունը, որն արդեն ինչ-որ տեսքով գոյություն ունի, և հավաքված է եղել այլ նպատակներով կամ հիմնախնդիրների լուծման համար։ Այդպիսի տեղեկատվություն կարելի է ստանալ արտաքին (տպագրական տարբեր նյութեր, ինտերնետից և այլն) և ներքին (ֆիրմայի հաշվետվություններից, տեղեկատվական բազայից և այլն) աղբյուրներից։

Առաջնային է համարվում այն տեղեկատվությունը, որը հավաքագրվում է առաջին անգամ կոնկրետ հիմնախնդրի լուծման համար։ Այն կարող է հավաքագրվել որակական կամ քանակական հետազոտությունների միջոցով։

Քանակական հետազոտությունները բաժանվում են 2 խմբի.

1.Նկարագրական հետազոտություններ.

  • հարցում,
  • դիտարկում։

2.Պատճառահետևանքային հետազոտություններ.

  • փորձարկում։

Որակական հետազոտությունները ևս բաժանվում են 2 խմբի.

1.Ուղղակի մեթոդներ.

  • ֆոկուս խմբեր,
  • խորացված հարցազրույց։

2.Անուղղակի մեթոդներ.

  • ուրվագծային մեթոդներ։

Մարքեթինգի զարգացումը Հայաստանում[խմբագրել]

Հայաստանում այսօր մարքեթոլոգներ գլխավորապես պատրաստում է ՀՊՏՀ-ն։ ՀՊՏՀ-ի մարքեթինգի և բիզնեսի կազմակերպման ֆակուլտետում գործում է մարքեթինգի ամբիոնը[6]։ Մարքեթինգի ամբիոնը ձևավորվել է 1975թ.-ին, սկզբից այն անվանվել է նյութատեխնիկական մատակարարման էկոնոմիկայի և պլանավորման, այնուհետև՝ նյութական ռեսուրսների կառավարման ամբիոն ։ 1996թ.-ից կոչվում է Մարքեթինգի ամբիոն։ 2009թ.-ին մարքեթինգ մասնագիտության ուսանողների նախաձեռնությամբ ստեղծվեց marketingclub խումբը, որը ծավալում է ակտիվ գործունեություն Հայաստանում մարքեթինգ մշակույթի զարգացման և ուսանողության շրջանում ինֆորմացածվածության բարձրացման ուղղությամբ։ Մասնագիտական առումով թիմին աջակցում են ՀՊՏՀ-ի մարքեթինգի ամբիոնի դասախոսները[7]։

Պետական բուհերից նաև ՀՊԱՀ-ում է գործում «Ագրոբիզնես և շուկայաբանություն» ամբիոնը։

Մարքեթինգի ամբիոն գործում է Հայաստանի ֆրանսիական համալսարանի Մարքեթինգի և առևտրի ֆակուլտետում։ Տվյալ մարքեթինգի ամբիոնը դասավանդում է 29 առարկա, որոնք լուսաբանում են մարքեթինգի և վաճառքի գործունեությանն առնչվող տարբեր ոլորտներ[8]։

ՀՀ-ում գործում են նաև բազմաթիվ մարքեթինգային մասնագիտացած ընկերություններ, որոնց մասին կարելի է տեղեկատվություն ստանալ «ՍՓՅՈՒՌ» Հայաստանի կազմակերպությունների ռեգիստրից՝ http://www.spyur.am/am/business_directory/new:

2011թ.-ի նոյեմբերին Հայաստան եկավ մարքեթինգի հիմնադիր համարվող Ֆիլիպ Կոտլերը[9]։ Նրա ժամանման և ծրագրերի մասին լուսաբանված է հատուկ դրա համար բացված kotler.am կայքում։

Ընդհանուր առմամբ ՀՀ-ում մարքեթինգը գտնվում է զարգացման փուլում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Մարքեթինգը տնտեսության կառավարման համակարգում» Ա. Գրիգորյան, ք. Երևան, 2007 թ.
  2. «Բանկային մարքեթինգ» Ն. Հայրապետյան, Ն. Հայրապետյան, ք. Երևան, 2003 թ.
  3. Մարքեթինգի ֆունկցիաները, խնդիրները, նպատակները (ռուսերեն).
  4. Маркетинг-микс 7P
  5. Маркетинговые исследования. Практическое руководство, 3-е издание.: Пер. с англ. — М., Малхорта, Нэреш К.
  6. ՀՊՏՀ վեբ կայք
  7. Marketingclub -ի վեբ կայքը
  8. Հայաստանի ֆրանսիական համալսարան
  9. Հայաստանում է Ֆիլիպ Կոտլերը (տեսանյութ)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]