Մալիք իբն Անաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մալիք իբն Անաս
مالك بن أنس
Մալիք իբն Անաս.jpeg
(իրավագետ, աստվածաբան)
Ծնվել է 711 / 93 Հիջ.
Ծննդավայր Մադինա (Յասրիբ)
Մահացել է 795 / 179 Հիջ.
Մահվան վայր Մադինա (Յասրիբ)

Մալիք իբն Անասը ( 711 / 93 Հիջ. – 795 / 179 Հիջ.) ամբողջական անուն՝ արաբ․՝ أبو عبد الله مالك بن أنس بن مالك بن أبي عامر الأصبحي الحميري المدني‎‎, Աբու Աբդալլահ Մալիք իբն Անաս իբն Մալիք իբն Աբի Ամիր ալ-Ասբահի ալ-Համիրի ալ-Մադանի, արաբ մուսուլման իրավագետ էր և աստվածաբան, համարվում է սուննի իսլամի 4 իրավագիտական դպրոցներից մեկի՝ մալիքիականության հիմնադիրը։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Մալիք իբն Անաս ալ-Ասբահի (713-795)` ֆակիհ, մուհադդիս, մալիքիական մազհաբի հիմնադիր և անվանատու: Ծնվել է Մադինայում` նիզակներ պատրաստող վարպետի ընտանիքում։ Ինքը՝ Մալիքը, մետաքսե կտորներ էր վաճառում։ Վաղ մանկությունից նա իր բարեկամների մոտ, որոնց թվում էր իր հորեղբայրը՝ հադիսների հայտնի գիտակ Աբու Սուհայլ Նաֆի’ն, սովորում էր ղուրանական գիտություններ։ Բացի այդ, Մալիքը ֆիկհ էր սովորում Ռաբի’ի իբն Աբդ առ-Ռահմանի մոտ, այնուհետև 13 տարի անցկացրել է Աբդ առ-Ռահման իբն Հիրմիզ ալ-Ա’րաջ ալ-Հաշիմի գրական շրջանակում՝ սովորելով նրա և նրա աշակերտներ Շիհաբ ազ-Զուհ-րի և Աբու ազ-Զինադայի մոտ։

Ժամանակի ընթացքում Մալիքը դարձավ Մադինայի ամենահեղինակավոր ֆաքիհը և նրա հոգևոր առաջնորդը (իմամ)։ Նա չէր հարում ոչ մի քաղաքական հոսանքի, սակայն հակված էր իշխանության ընտրովի լինելու սկզբունքին։ Նա հրաժարվում էր ցանկացած ադմինիստրատիվ նշանակումներից և սկզբունքային էր իր համոզմունքների պաշտպանման մեջ։ Հայտնի է, որ նա ենթարկվել է մարմնական պատժի այն բանի համար, որ պաշտպանել է իր հետևյալ տեսակետը. «այն երդումը, որը տրվել է ստիպողաբար, իսկական չէ»։ Ծանր քրոնիկ հիվանդությամբ տառապելով՝ Մալիքը գրեթե չէր լքում Մադինան, քննարկումներին և գիտական հանդիպումներին քիչ էր մասնակցում։ Բացի այդ, նա համարում էր, որ «գիտությունը կռիվ չէ աքլորների և ոչխարների միջև»։

Մալիքը կազմեց «ալ-Մուվատտա’» (արաբերեն՝ الموطأ) ժողովածուն, որն իր մեջ ներառում է հադիսները, Մուհամմադի կողմնակիցների արտահայտություններն ու որոշումները` խմբավորված ըստ որոշակի իրավական թեմաների։ «Ալ-Մուվատտա’ն» պահպանվել է 2 հրատարակություններով՝ առաջինը պատկանում է նրա ամենահայտնի աշակերտ Մուհամմադ աշ-Շայբանիին (մահ. 805 թ.), երկրորդը՝ Յահյա ալ-Լայսի ալ-Անդալուսիին (մահ. 848-849 թ.)։ Այնուհետև Ասադ իբն ալ-Ֆուրատ աթ-Թունիսին (մահ. 828-829 թ.) վերամշակեց այդ ժողովածուն և այն անվանեց «ալ-Մուդավվանա» (արաբերեն՝ المدونة)։ ‘Աբդ աս-Սալամ աթ-Թանուհին (մահ. 854-55 թ.) իր հերթին վերամշակեց և լրացրեց այն` հրատարակելով «ալ-Մուդավվա-նա ալ-քուբրա» (արաբերեն՝ المدونة الكبرى) անունով։

Գործունեություն[խմբագրել]

Մալիքը մեծ ուսուցչական գործունեություն էր վարում։ Արդեն նշված աշ-Շայբանիի հետ միասին նրա աշակերտների թվում էր նաև Մուհամմադ իբն Իդրիս աշ-Շաֆի’ին (մահ. 820 թ.)` շաֆի’իական մազհաբի հիմնադիրը, որում օգտագործվել են Մալիքի կողմից մշակված շատ դրույթներ:

Մալիքի հասարակա-քաղաքական հայացքները ուղղված էին նրան, որ բարձրագույն իշխանությունը պատկանում է խալիֆային, որը պետք է լինի կուրեյշիական, բայց ոչ անպայման հաշիմիական կամ ալիական: Նրան իշխանությունը պետք է հաստատի հատուկ ներկայացուցչական մի խումբ (արաբերեն՝ شُورَى շուրա), որը կազմված է նախկին խալիֆայի կողմից նշանակված մարդկանցից: Նրանք անպայման պետք է լինեն մադինացիներ և մեքքացիներ. Քանի որ միայն նրանց երդումն է օրինական և պարտադիր:

Եթե իշխանության գլխին է հայտնվել անարդար կառավարիչ կամ նրա իշխանությունը ինչ-ինչ պատճառներով անօրինական է, ապա նրա դեմ ապստամբություն բարձրացնելը և նրան ուժով գահազրկելն անթույլատրելի է, քանի որ անկարգությունների հասցրած վնասներն ավելի մեծ են, քան բռնապետության կամ անօրինական իշխանության հասցրած վնասները: Մալիքն ազատ կամքի արտահայտման (արաբերեն՝ قدر, կադար) կողմնակից էր և յուրաքանչյուր մարդու լիովին պատասխանատու էր համարում իր արարքների համար:

Ալ-Մալիքիյյա[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Մալիքիական մազհաբ
Madhhab Map2.png

Իսլամը բաժանվում է 2 ուղղության՝ սուննիզմ և շիիզմ: Սուննի մուսուլմաններըունեն կրոնաիրավաբանական 4 դպրոց՝ հանաֆիական, մալիքիական, շաֆիական և հանբալյան:

Մալիքիականները այն մազհաբի հետևորդներն են, որը կոչվել է իր հիմնադիր Մալիք իբն Անասի անունով: Մալիքիականությունը ծագել է Մադինայում, արագորեն տարածվել Արաբիայում, այնուհետև Եգիպտոսում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Անդալուսիայում: Ըստ մալիքիական մազհաբի` իրավունքի գլխավոր աղբյուրը Ղուրանն է, ինչպես նաև սուննան, որը դիտարկվում է որպես Ղուրանի շարունակություն։ Սուննան ենթակա չէ ոչ մի մեկնաբանման այն հադիսների նկատմամբ, որոնք վերագրվում են Մուհամմադի կողմնակիցներին՝ մադինացիներին, քանի որ միայն նրանց տեղեկություններն էին մալիքիդներն ընդունում որպես լիովին ճշգրիտ։ Ղուրանի և հադիսների կանոնավորված տեքստերը միավորվում են մեկ աղբյուրի մեջ՝ նասս։ Որպես լրացում նասսին՝ բերվում են մեդինայական հասարակության կոլեկտիվ փորձի մասին տեղեկություններ, որի մասին չկան ոչ մի գրավոր վկայություններ, սակայն որը հասարակական հիշողության մեջ պահպանվել է որպես գործողություններ, որոնք սովորական էին Մուհամմադի օրոք։

Ալ-իսթիսլահ և ալ-իսթիհսան[խմբագրել]

Այսպիսի կոլեկտիվ հիշողությունը դիտարկվում էր որպես կոլեկտիվ հադիս՝ «հազարից հազարն ավելի լավ է, քան մեկից մեկը» սկզբունքով։ Եվ միայն վերջին հերթին էր անհրաժեշտ իրավական նյութը վերցվում իրավական որոշումներից և ասհաբ-նեմեդինեցների, ինչպես նաև հայտնի «հետևորդների» (արաբերեն՝ تابع, թաբի’) պարզաբանումներից։ Ցանկալի իրավական նյութի մեկնաբանման համար լայնորեն օգտագործվում էր անալոգիայով (ալ-կիյաս) դատողությունը, որը դիտարկվում էր որպես լուծ-վող հարցի՝ նասսի հետ ուղղակիորեն համադրելու տեխնիկական հնարք։ Այն հարցերի լուծման համար, որոնք չէին կարող համեմատել որևէ աղբյուրի հետ, մշակվել էր «հանուն օգուտի անկախ դատելու» ռացիոնալիստական սկզբունք (արաբերեն՝ الاستصلاح, ալ-իսթիսլահ), ըստ որի իրավաբանական դատողությունն արվում է միայն անկախ դատողության հիմքի վրա, սակայն որն անպայման պետք է ուղղված լինի հասարակական շահի պահպանմանը, չհակասի նասսին և համապատասխանի շարիաթի ընդհանուր կանոններին։ «Նախընտրելի որոշում» (արաբերեն՝ الإستحسان, ալ-իսթիհսան) նշանակում է կիյասի փոխարեն իսթիսլահի նախընտրում, այսինքն եթե կա ընտրության հնարավորություն, ապա կասկածների դեպքում հարկ է դիմել իսթիսլահին։

Այս սկզբունքին հարում է մեկ այլ ռացիոնալիստական սկզբունք՝ «դատողություն-ներ թուլտվության և արգելման մասին», որը հանգում է այն բանին, որ «այն ամենն, ինչը ի վերջո բերում է արգելվածի, պետք է արգելվի, իսկ այն, ինչը բերում է թույլատրելիի, պետք է թույլատրվի»։ Մալիքիականներն, ինչպես նաև այլ մազհաբների հետևորդները, իրավաբանական դատողություններ անելիս առաջնորդվում են նաև «իրավիճակի անփոփոխության կանխավարկածի» ռացիոնալիստական սկզբունքով (ալ-իսթիսհաբ), ըստ որի ցանկա-ցած չեն համարվում կատարված, մինչև ի հայտ չեն գալիս այդ փոփոխությունների հստակ նշաններ։

Ուսմունքի ամրապնդումն ու տարածումը[խմբագրել]

Մալիքիական մազհաբի հիմնական սկզբունքները շարադրված են Մալիք իբն Անասի «ալ-Մուվատտա’յի» ժողովածուում և դրա մեկնաբանություններում, այդ հավաքածուի վերամշակ-ված «ալ-Մուդավաննա» և «ալ-Մուդավաննա ալ-քուբրա» ժողովածուներում, ինչպես նաև ամե-նավերջին ստեղծագործություններում, որոնցից ամենահայտնիներն են Աբու-լ-Քասիմ իբն Ջազ-զի (մահ. 1340-41 թ.) «ալ-Կավանին ալ-ֆիկհիյա ֆի թալխիս ալ-մազհաբ ալ-մալիքիյան» (արաբերեն՝ القوانين الفقهية في تلخيص المذهب الملكية) և Սիդի Հալիլի (մահ. 1365-66 թ.) կողմից կազմված «ալ-Մուհթասարը»։

Ներկայումս մալիքիական մազհաբն գերիշխող է հանդիսանում Մարոկկոյում, Ալժիրում, Թունիսում, Լիբիայում, Քուվեյթում և Բահրեյնում։ Նշանակալի մալիքիական համայնքներ կան Եգիպտոսում և Սուդանում, որոշ թվով մալիքիդներ ապրում են նաև մուսուլմանական այլ երկրներում։

Օգտագործված գրականություն[խմբագրել]

Ислам։ Энциклопедический Словарь. Mосква, 1991