Սիբիրյան հասկի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սիբիրյան հասկի
Այլ անուններ Սիբիրյան լայկա,
չուկչա
Մականուններ Հասկի
Բնաշխարհ Ռուսաստան (Սիբիր)
Առանձնահատկություններ
Զանգված Արու 20,5–28 կգ
Էգ 15,5-23 կգ
Հասակ Արու 53,5-60 սմ
Էգ 50,5-56 սմ
Կյանքի տևողություն 12-15 տարի
Շուն (Canis lupus familiaris)

Սիբիրյան հասկի (ռուս.՝ Сибирский хаски, անգլ.՝ Siberian Husky), շան ցեղատեսակ, որը գրանցվել է ամերիկացի կինոլոգների կողմից 20-րդ դարի 30-ական թվականներին՝ որպես տեղաշարժի համար նախատեսված շուն, որը ստացվել է Հեռավոր Արևելքի, մասնավորապես, Անադիրի, Կոլիմայի, Կամչատկայի աբորիգեն շներից, որոնք պատկանում են տեղի ափամերձ շրջաներում բնակվող ցեղերին՝ յուկագիրներ, կերեկներ, ասիական էսկիմոսներ և չուկչաներ[1][2]։ Ռուսական Հեռավոր Արևելքի այս շնատեսակը հանդիսանում է շան ամենահին ցեղատեսակներից մեկը։ Ներկայումս «սիբիրյան հասկի» ցեղատեսակն օգտագործվում է ոչ միայն տեղաշարժի նպատակով, այլև որպես ուղեկից և շոուների շուն։

Ցեղատեսակի պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական հեռավոր Արևելքի շներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական Հեռավոր Արևելքի՝ լծման համար նախատեսված շները դեռևս նեոլիթի ժամանակաշրջանից պահվում էին նստակյաց աբորիգեն ցեղերի կողմից, որոնք զբաղվում էին ձկնորսությամբ և ծովային հրեշին որսալով ու պատկանում էին այսպես կոչված «որսորդական մշակույթին»։ Այդ ազգերի սերունդները՝ նիվխեր, յուկագիր-չուվաններ, մասամբ նաև ասիական էսկիմոսներ, պահպանել են այս շներին պահելու ավանդույթը։ Պատահական չէ, որ այս շրջանները հարևաններն անվանում էին «շների երկիր»․ ունենալով կերի բավարար քանակություն՝ չորացած ձուկ, նրանք ի վիճակի էին կերակրել մեծ քանակությամբ շներ, որոնք անհրաժեշտ են արդյունավետ լծընթացի համար՝ նվազագույնը 9 շուն[2]։

Նմանատիպ շների քանակի ավելացմանը նպաստեց նաև 17-18-րդ դարերում ռուսների կողմից այս շրջանների ակտիվ հետազոտումը՝ «փափուկ ոսկի» գտնելու նպատակով․ հպատակած ցեղերից գանձվող հարկերը հավաքելու, ապրանքներ մատակարարելու, փոստերը փոխանցելու և պաշտոնյաների տեղաշարժն ապահովելու համար նրանց անհրաժեշտ էր փոխադրման միջոց։ Ի հայտ եկավ և տարածվեց ավելի մեծ և տարողունակ փոխադրման միջոց, որն անվանում էին «արևելասիբիրյան ռուսական»։ Ուստի, տեղաշարժի համար պահանջվում էր շների ավելի մեծ քանակություն։ Ռուսներն ակտիվորեն վարձում էին տեղացիներին, իրենք էին սովորում։ 1920 թվականին Ամունդսենը Կոլիմայի ռուսների մոտ լինելուց հետո ապշած գրել է․

Aquote1.png Շներով տեղաշարժվելու հարցում ռուսներն ու չուկչաներն ինձ հանդիպածների մեջ ամենաբարձր հորիզոնականում են։ Aquote2.png


Երբ Ալյասկայում սկսվեց Ոսկե տենդը, լծման համար օգտագործվող շների պահանջարկը կտրուկ աճեց նաև Հյուսիսային Ամերիկայի բնակիչների համար։ Եվ քանի որ ռուսական Հեռավոր Արևելքը բավականին լավ յուրացված էր ամերիկացիների կողմից (Չուկոտկայում, Կամչատկայում և Օխոտյան ծովում ամերիկացի որսագողներն ակտիվորեն զբաղվում էին կետերի և փոկերի որսով), շներին տարան նաև այնտեղ։

Վերաբնակեցումը ԱՄՆ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական Հեռավոր Արևելքի՝ լծման համար օգտագործվող շներն առաջին անգամ Ալյասկա տարվել են 1908 թվականին։ Քանի որ շներն օժտված էին հիանալի լծարշավային հատկանիշներով, նրանց շարունակեցին տանել ԱՄՆ նաև հաջորդող երկու տասնամյակների ընթացքում, որպեսզի մասնակցություն ունենային մրցույթներում։ Իսկ ահա ԽՍՀՄ-ում, երբ կազմվեց հյուսիսային ցեղատեսակների ռեեստրը, Սիբիրի հյուսիսի, Հեռավոր Արևելքի, Սախալինի, Չուկոտկայի լծաշները դուրս մնացին ցուցակից, քանի որ սկսվել էր մեկ ցեղատեսակ ձևավորելու քաղաքականությունը, իսկ դրանից հետո լծաշները համարվեցին ոչ հեռանկարային, քանի որ դրանց փոխարինելու էին գալիս օդային փոխադրամիջոցները և մոթորասահնակները։ 1934 թվականին «Սիբիրյան հասկին» ԱՄՆ-ում պաշտոնապես ճանաչվեց որպես ցեղատեսակ և նրա համար ստանդարտ սահմանվեց[3][4]։

Պատմությունը պահպանել է այն մարդկանց անունները, ովքեր կանգնած են եղել այս ցեղատեսակի ստեղծման ակունքներում։ Նրանք են՝ մորթեղենի առևտրով զբաղվող Ուիլյամ Գուսակը (մասնակցել է 1909 թվականի Ալյասկայի մրցումներին), ով արմատներով Ռուսական կայսրությունից էր, ոսկու հանքափոր շոտլանդացի Ֆոկե Մաուլ Ռեմսին (մասնակցել է 1911 թվականին), մորթեղենի առևտրով զբաղվող Օլաֆ Սվենսոնը, ով լրջորեն ուսումնասիրում էր այս շներին պահելու և աճեցնելու փորձը 1930-ական թվականների վերջին, և, իհարկե, լծավար Լեոնարդ Սեպպալան[4]։

Լեոնարդ Սեպպալայի լծվածքի պատմությունը և պատվաստանյութի առաքումը Նոմ քաղաք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորվեգացի Լեոնարդ Սեպպալան Ալյասկա էր ժամանել 1901 թվականին և 1915 թվականից սկսած նա բազմաթիվ անգամներ իր՝ Սիբիրից բերված շներով հաղթել է տարբեր լծարշավներում։ Սեպպալան համարվում էր ամենաարագ լծավարը, ով տարիներ շարունակ անընդմեջ հաղթում էր լծարշավներում։ Նա դարձավ 1925 թվականի ձմռան «բարեսրտության մեծ արշավի» գլխավոր հերոսը, երբ Ալյասկայի Նոմ քաղաքում բռնկված դիֆթերիայի համաճարակի ժամանակ երկաթուղու մոտակա կայարանից անհրաժեշտ եղավ քաղաք հասցնել դեղամիջոց, ինչը հնարավոր էր անել միայն լծվածքի օգնությամբ։ Սեպպալան իր լծվածքով անցավ ճանապարհի ամենաանանցանելի հատվածը՝ Նորթոնի ծովածոցը, իսկ նրա ոհմակագլուխը՝ Տոգո սիբիրյան հասկին, առանձնացավ բոլորից՝ Լեոնարդին ցուցաբերելով անգնահատելի օգնություն։ Տոգոն իր հետևից թողեց բարձրակարգ սերունդ։ 1925 թվականի հունվարին Նոմ քաղաքից, որը գրեթե մեկուսացած էր արտաքին աշխարհից, հեռագիր էր ստացվել․

Aquote1.png Նոմը կանչում է․․․ Նոմը կանչում է․․․ Մեզ մոտ դիֆթերիայի բռնկում է․․․ Բուժաշիճուկ չկա․․․ Մեզ շտապ օգնություն է հարկավոր․․․ Նոմը կանչում է․․․ Aquote2.png


Նոմի վրա բարձրացող արկտիկական փոթորիկը թույլ չտվեց Սիեթլի սավառնակներին օդով դեղամիջոց հասցնել քաղաք։ Բուժաշիճուկն ուղակեցին գնացքով մինչև Նենան, որտեղ ավարտվում էր երկաթգիծը․ առաջ գնալ կարող էին միայն շների լծվածքները։ Բուժաշիճուկի շուտափույթ առաքման համար կազմված խումբը բաղկացած էր 20 լծավարներից և մոտ 150 շներից, ովքեր Նենանից մինչև Նոմ պետք է անցնեին 1085 կմ[5]։

Լեոնարդ Սեպպալան և հասկի Տոգոն

Լեոնարդը Նոմից դուրս եկավ՝ նպատակ ունենալով բուժաշիճուկը վերցնել Նուլատոյից։ Շակտոլիկ գյուղի մոտ, Նոմից մոտ 300 կմ հեռու, նա հանդիպեց դեղաբաժին տեղափոխող մի լծավարի։ Նրանք գրեթե կորցրել էին միմյանց ձնամրրիկի պատճառով, սակայն Սեպպալան հասցնում է կանգնեցնել լծվածքը, վերցնել բուժաշիճուկը և վերադառնալ։ Ջերմաստիճանը զրոյից 30 աստիճանով ցածր էր․ փորձելով տնտեսել թանկարժեք ժամանակը՝ Լեոնարդը ռիսկի դիմեց՝ ընտրելով կարճ ճանապարհ Նորթոնի ծովածոցի սառույցներով։ 80 կմ լծվածքն անցավ գիշերը, ուժգին ձնամրրիկի ժամանակ․ սառույցը ճաքճքում էր շնասահնակի և շների թաթերի տակ, վտանգ կար, որ լծվածքը կտապալվի կամ սառույցը կկոտրվի կանցնի ջրի տակ։ Դա գրեթե տեղի ունեցավ․ երբ նրանց շուրջ եղած սառույցը կոտրվեց, նրանք մի քանի ժամ շրջում էին բաց ծովում, իսկ երբ սառույցի կտորը ի վերջո մոտեցրեցին ամբողջական սառույցի, Սեպպալան և Տոգոն լծափոկերով անցան մոտ 1,5 մ ջրի վրայով, որպեսզի մյուս շներին մոտ ձգեին։ Երբ լծվածքը սահեց ջրի մեջ, Տոգոն նետվեց ջուրը և սկսեց ձգել լծափոկը դեպի լծավարն այնքան ժամանակ, մինչև սառույցի կտորը բավականաչափ չմոտեցավ, որպեսզի շները կարողանային տեղափոխվել ավելի ամուր սառույցի վրա։ Տոգոն համարձակությունից և տոկունությունից բացի տիրապետում էր նաև այլ հատկանիշներով՝ կարողանում էր ճանապարհ գտնել, կանխազգալ վտանգը։ Նա հոգնած և սառած շներին ստիպում էր աշխատել, մթության մեջ ճիշտ ուղղություն էր ընտրում, լծավարին զգուշացնում էր սառցահալատեղերի և ճեղքերի մասին։

Հյուսիսային ափին Լեոնարդը շնասայլը կանգնեցրեց այն վայրում, որտեղ անց էր կացրել նախորդ գիշերը, շներին տարավ հյուղակ, կերակրեց, իսկ բուժաշիճուկը տեղափոխեց տաք վայր՝ հույս ունենալով, որ որ մի քանի ժամից ձնամրրիկը կդադարի։ Վաղ առավոտյան ջերմաստիճանը կրկին զրոյից 30 աստիճան ցածր էր, ձնամրրիկը չէր դադարել, և Լեոնարդը ստիպված էր շարունակել ճանապարհը նույն պայմաններում[6]։

Երբ նրանք հասան Գոլովին, շներն արդեն ուժասպառ էին եղել։ Տոգոն այլևս չէր կարողանում վազել՝ նրա թաթերն ընդարմացել էին։ Լծավազքի ժամանակ նա արդեն 10 տարեկան էր։ Բայց դրա փոխարեն բուժաշիճուկը Նոմից ընդամենը 125 կմ հեռավորության վրա էր։ Սեպպալի լծվածքը գրեթե առանց ընդմիջման անցել էր արդեն 418 կմ։

Ճանապարհի վերջին հատվածում բուժաշիճուկը տանում էր Գուննար Կաասենի թարմ շնասահնակը, որի ոհմակագլուխն այն ժամանակ դեռ երիտասարդ Բալտո շունն էր․ նա նույնպես ճանապարհից չշեղվեց ուժգին մրրիկի ժամանակ։ Հենց այդ շնասահնակն էլ դեղամիջոցը Նոմ հասցրեց։ Բուժաշիճուկը սառել էր, բայց չէր վնասվել, և այն անմիջապես սկսեցին օգտագործել։ 5 օր անց համաճարակը լիովին դադարեցված էր[6]։

Գուննար Կաասենի շուն Բալտոն

ԶԼՄ-ները փառաբանեցին նրանց, ովքեր բուժաշիճուկը հասցրել էին Նոմ։ Բալտոն իսկական աստղ դարձավ․ Հոլիվուդում 30 րոպեանոց վավերագրական ֆիլմ նկարահանեցին՝ «Բալտոյի արշավը դեպի Նոմ»[7]։ Սակայն փառքը շուտով խամրեց, վաստակը մոռացվեց, և թիմը վաճառվեց երաժշտական անհայտ մի պրոդյուսերի։ 1927 թվականին Քլիվլենդից մի գործարար շներին գտավ Լոս Անջելեսում մի ցուցահանդեսի ժամանակ՝ չխնամված ու հիվանդ։ Նրա կոչով Քլիվլենդի բնակիչները 2000 դոլար հավաքեցին թիմի գնման համար, և շներին տարան Քլիվլենդի կենդանաբանական այգի, որտեղ և նրանք սկսեցին ապրել։

Շնասահնակները հյուսիսում փոխադրման հիմնական միջոցն էին, և այդ արշավը դարձավ մամուլի կողմից ամենաշատ լուսաբանված իրադարձությունը մինչև այն պահը, երբ աշխարհը սկսեց օգտագործել ձյունագնաց մեքենաներ։ Սակայն մինչ օրս շնասահնակը շատ հաճախ օգտագործում են որպես փոխադրամիջոց, որն ապահովության տեսանկյունից միանշանակ գերազանցում է ձյունագնացներին։ Իսկ ահա «շնասահնակներով մրցարշավներ» սպորտաձևի վերածնունդը տեղի ունեցավ 1970 թվականին և այդ պահից շարունակում է ընդլայնվել։

Ցեղատեսակի անվան առաջացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Հասկի» եզրույթը (խեղաթյուրված «էսկի») ի սկզբանե նշանակում էր էսկիմոս։ Արդյունքում այդ անվանումն ամրացավ էսկիմոսյան հասկիների համար։ Դրանք խիտ մազածածկոցով, սուր մռութով, բարձր ականջներով և ուղիղ պոչով շներ են։ Երբ չուկոտյան շների առաջին ներկայացուցիչները ժամանեցին Հյուսիսային Ամերիկա, էսկիմոսյան հասկիներից նրանց տարբերելու համար հասկիներին սկսեցին անվանել սիբիրյան հասկի, և այդ անվանումը պահպանվել է մինչ օրս[4]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. В. Г. Богораз. Чукчи. Ч.1. Ленинград 1934 стр.3
  2. 2,0 2,1 «МИФ О ТЫСЯЧЕЛЕТНЕЙ ПОРОДЕ» статья Елены Поцелуевой, Людмилы Чебыкиной Журнал «ДРУГ» № 11/2002 По материалам книги «Ездовые собаки», авторов: Поцелуева Елена Васильевна, Озерова Марина Евгеньевна, Чебыкина Людмила Игоревна, 2002 г.
  3. Где достать породистую лайку? Где достать породистую лайку? 1989 Корнеев Л.А. - Слово о собаке․
  4. 4,0 4,1 4,2 По материалам книги «СИБИРСКИЙ ХАСКИ» К. и К. Киско, Ш. И С. Луксмур, 2006 г.
  5. Того. Великая Гонка Милосердия.
  6. 6,0 6,1 ИСТОРИЯ ПОРОДЫ СИБИРСКИХ ХАСКИ։ Собаки русского Дальнего Востока
  7. Легендарный Балто и «Великая Гонка Милосердия». Кто был настоящим героем? Надежда Грянник