Ռուանդերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Infoboxforlang.png
Ռուանդերեն
Kinyarwanda
Տեսակ լեզու
Ենթադաս ռուանդա-ռունդի լեզուներ և Բանտու[1]
Երկրներ Ռուանդա, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն, Ուգանդա
Պաշտոնական կարգավիճակ Ռուանդա
Խոսողների քանակ 9 800 000 մարդ (2007)
Լեզվակիրների թիվը մոտ 7 միլիոն
Դասակարգում

Նիգերոկոնգոլեզյան լեզուներ

Բանտու լեզվաընտանիք
ԽումբJ/D61
Գրերի համակարգ Ռուանդերեն այբուբեն
IETF rw
ԳՕՍՏ 7.75–97 кин 304
ISO 639-1 rw
ISO 639-2 kin
ISO 639-3 kin
Kinyarwanda Վիքիպահեստում

Ռուանդերեն (ինքնանվանում՝ Kinyarwanda), Ռուանդայում խոսող ժողվրդի մեծամասնական լեզուն է։ Ռուանդերենը պատկանում է Բանտու լեզվաընտանիքի Նիգերոկոնգոլեզյան լեզուների շարքին։ Ռուանդերենը մեծ մասամբ տարածված է Ռուանդայու, որտեղ այն համարվում է պաշտոնական լեզու։ Լեզուն տարածված է նաև Ռուանդայի հարավում և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն արևելյան մասում։

Հնչակարգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուանդերենը համարվում է երաժշտական լեզու։

Գրականությունը հիմնված է լատիներենի այբուբենի վրա.

A a B b C c Cy cy D d E e F f G g H h I i
J j Jy jy K k L l M m N n Nk nk Nt nt Ny ny O o
P p R r S s Sh sh T t U u V v W w Y y Z z

Ոչ պաշտոնական խոսքի բառերի վերջում շատ հաճախ բացակայում է «a», «e», կամ «i» ձայնավորները, որին հաջորդում է մի բառ, որը սկսում է ձայնավորով, որը, սակայն, չի արտացոլվում գրերում։ Օրինակ, իրենց ազգային հիմնի տողերից այս մեկը՝ Reka tukurate tukuvuge ibigwi wowe utubumbiye hamwe twese Abanyarwanda uko watubyaye berwa, sugira, singizwa itek արտասանվում է «reka tukurate tukuvug' ibigwi wow' utubumiye hamwe twes' abanyarwand' uko watubyaye berwa, sugira singizw' iteka»:

Զուգորդություններ «ki»-ն և «ke»-ն կարող են արտասանվել այսպես [ki] կամ այսպես [ke], կամ էլ որպես [ci] և [ce], կախված խոսողի գերադասումից։

Ոչ պաշտոնական լեզվում կան մի շարք նորմայից շեղումներ «բաղաձայն+w» և «բաղաձայն+y» զուգակցումներում։ Մասնավորապես «rw» զուգակցումում (ինչպես Rwanda բառում) արտասանվում է ինչպես /ɾɡw/: Առավել ակնառու տարբերությունները.

Անվանում Արտասանություն
rw /ɾɡw/
pw /pk/
bw /bɡ/
mw /mŋ/
my /mɲ/
tw /tkw/
dw /dɡw /
cw /tʃkw/
by /bdʒ/

Բոլոր բերված զուգակցումներում ձայները արտասանվումեն առանձին։ Օրինակ, Rwanda բառը արտասանվում է ինչպես /ɾwanda/:

Քերականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուանդերենում կա գոյականի տասը անվանական դասակարգ։ Առաջին դասակարգումը նախատեսված է մարդկանց նշելու համար։ Երբ փոխարինում են ցուցական դերանունը, ձայնավոր նախածանցը բացակայում է (օրինակ, umu- → mu-)։

եզակի թիվ հոգնակի թիվ բառի տեսակ
I (u)mu- (a)ba- մարդիկ
II (u)mu- (i)mi-
III (i)(ri)- (a)ma-
IV (i)ki- or (i)gi- (i)bi-
V (i)n- (i)n-
VI (u)ru- (i)n-
VII (a)ka- (u)tu-
VIII (u)bu- (u)bu-
IX (u)ku- (a)ma-
X (a)ha- (a)ha-

Բայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անորոշ դերբայը սկսում է gu--ով կամ ku--ով (kw--ի ձայնավորից առաջ)։ Նախածանցի խոնարհումից անորոշ դերբայը փոխարինվում է համապատասխան նախածանցով՝ ըստ ենթակայի։ Բայի ժամանակը որոշելու համար գոյություն ունի միջածանցի համակարգ։

եզակի թիվ եզակի թիվ բաղաձայններից առաջ հոգնակի թիվ
I a- y- ba-
II u- i-
III ri- a-
IV ki- cy- bi-
V i- zi-
VI ru- bi-
VII ka- tu-
VIII bu- bu-
IX ku- a-
X ha- ha-

Նախածանցի դեմքերեը,

Դեմք Նախածանց
Ես n-
Դու u-
Նա y-/a-
Մենք tu-
Դուք mu-
Նրանք ba-

Միջածանցի ժամանակ.

Ժամանակ Ներածանց
Ներկա ժամանակ («ես գործում եմ») — (առանց ներածանց)
Ներկա շարունակական («Ես գործում են ներկա պահին») -ra- («n» հետո գալիս է -da-)
Ապառնի («Ես կանեմ») -za-
Ներկա երկարատև շարունակական («Ես դեռ գործում եմ») -racya-

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսերեն լեզվով
Այլ լեզուներով
  • Gordon, Raymond G., Jr. (ed.) (2005)։ Ethnologue: Languages of the World (15th ed. ed.)։ Dallas: SIL 
  • Habumuremyi, Emmanuel և այլք: (2006)։ IRIZA-STARTER 2006: The 1st Kinyarwanda-English and English-Kinyarwanda Dictionary։ Kigali: Rural ICT-Net 
  • Jouannet, Francis (ed.) (1983)։ Le Kinyarwanda, langue bantu du Rwanda (French)։ Paris: SELAF 
  • Kimenyi, Alexandre (1980)։ A Relational Grammar of Kinyarwanda։ University of California Press 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]