Նան-Լուգարի ծրագիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նանը և Լուգարը Սպիտակ տնից դուրս գալիս 1991 թվականին ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ ավագի մոտ Նան-Լուգարի ծրագրով անցկացված խորհրդակցությունից հետո

Սպառնալիքի համատեղ նվազեցման ծրագիր (անգլ.՝ Cooperative Threat Reduction Program, նաև Նան-Լուգարի ծրագիր սենատորներ Սեմյուել Նանի և Ռիչարդ Լուգարի պատվին), 1991 թվականի դեկտեմբերի 12-ից Ռուսաստանի և ԱՊՀ երկրների նկատմամբ DTRA-ի (ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության սպառնալիքի նվազեցման գործակալության) մասնակցությամբ իրականացվող նախաձեռնություն։ Ծրագրի հայտարարված նպատակներն էին[1]՝

  • միջուկային, քիմիական և զանգվածային ոչնչացման այլ տեսակի զենքի ոչնչացում,
  • զենքի փոխադրումը, պահումը, շահագործումից հանումը և շահագործումը դրա ոչնչացման կապակցությամբ ապահովելը,
  • զենքի տարածմանը խոչընդոտող հսկվող նախազգուշական միջոցների սահմանումը,
  • սպառազինությունների ստեղծման ոլորտում փորձի և գիտելիքների անցանկալի օգտագործման կանխարգելումը,
  • արդյունաբերության պաշտպանական ճյուղերի ապառազմականացման և ռազմական կարողությունների և տեխնոլոգիաների փոխակերպման գործընթացի ապահովում,
  • ԱՄՆ-ի և ԱՊՀ երկրների միջև ռազմական հարցերի շուրջ շփումների ընդլայնում։

Ծրագրի շրջանակներում 1991-2012 թվականներին, ըստ ԱՄՆ-ի պաշտոնական տվյալների, հատկացվել է 8,79 մլրդ դոլար[2]։ Այդ գումարով Ռուսաստանին, Ուկրաինային, Ղազախստանին և Բելառուսին տրամադրվել են սարքավորումներ, ծառայություններ և խորհրդատվություն։ Նաև վերահսկողություն է իրականացվել ամերիկացի մասնագետների կողմից, որպեսզի հատկացվող սարքավորումներն ու տեխնոլոգիաներն օգտագործվեն միայն զենքի վերացման համար։

Ծրագրի քննադատները նշել են, որ ծրագրով հատկացվող միջոցների զգալի մասը ծախսվել է ամերիկացի կապալառուների և խորհրդատուների պատվերների վրա, իսկ ամերիկացի մասնագետները ստուգումների ընթացքում կարող էին ստանալ գաղտնի տեղեկատվության հասանելիություն[3]։

Ծրագրի արդյունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Ռիչարդ Լուգարի կայքի տեղեկատվության՝ 2012 թվականի հոկտեմբերին ծրագրի գործողության ընթացքում ապաակտիվացվել է 7610 միջուկային մարտագլխիկ (պլան մինչև 2017 թվականը՝ 9265)։ Ոչնչացվել են[4][2]՝

  • 902 միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռներ,
  • 498 հանքահումքային կայան,
  • 191 բջջային պիտակի տեղադրում,
  • 33 ատոմային սուզանավեր,
  • սուզանավերի 684 բալիստիկ հրթիռ,
  • միջուկային մարտագլխիկներով «օդ-երկիր» դասի 906 հրթիռ,
  • 155 պայթեցուցիչներ,
  • 194 միջուկային փորձարկման թունել։

Բացի այդ, արտադրվել է 590 միջուկային զենք երկաթուղային տրանսպորտով, բարելավվել է անվտանգությունը միջուկային զենքի 24 պահեստարաններում, կառուցվել և մատակարարվել է կենսաբանական սպառնալիքների մոնիթորինգի 39 կայան։ Ուկրաինան, Ղազախստանն ու Բելառուսը դարձել են միջուկային զենք չունեցող երկրներ։

Միևնույն ժամանակ ռուս մասնագետները նշել են, որ Միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռի և Սուզանավերի բալիստիկ հրթիռների զգալի մասը ոչնչացվել է Ռուսաստանի հաշվին[1]՝

չնայած ԱՄՆ-ի զգալի աջակցությանը, 2003 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Ռազմավարական հարձակողական / սպառազինությունների մեծ մասը վերացվել է մեր երկրի ջանքերով՝ Ռուսաստանի միջոցների հաշվին

Ծրագրի շրջանակներում ստեղծվել է Միջազգային գիտատեխնիկական կենտրոն (ՄԳԿ), որն ապահովել է նախագծերի կարճաժամկետ (1-3 տարի) ֆինանսավորումը, որոնց մասնակցել են ավելի քան 30 հազար գիտնականներ և մասնագետներ ԱՊՀ-ի գիտական հիմնարկներից, այդ թվում՝ նախարարության (Փորձառական ֆիզիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ​​ինստիտուտ, Տեխնիկական ֆիզիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ​​ինստիտուտ և այլն) հաստատություններից, որոնք ավելի վաղ զբաղվում էին Զանգվածային ոչնչացման զենքերի մշակմամբ և փորձարկումներով և դրա առաքման միջոցներով[1]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծրագիրն ընդունվել է պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերի նախաձեռնությամբ, որը Ջ․ Բուշի վարչակազմին առաջարկել է ամեն տեսակի օգնություն ցուցաբերել ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններին[5]։

1991 թվականի նոյեմբերին ծրագիրը հավանության է արժանացել ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից[2]։

1992 թվականի հունիսի 17-ին ստորագրվել է «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Ռուսաստանի Դաշնության միջև զենքի անվտանգ և հուսալի փոխադրումների, պահպանման և ոչնչացման և զենքի տարածման կանխարգելման մասին» 7 տարվա պայմանագիր[1]։

1999 թվականի հունիսի 15-16-ը ձևակերպվել է հատուկ արձանագրություն, որը 1992 թվականի համաձայնագրի գործողության ժամկետը երկարացրել է ևս 7 տարով[1]։

2002 թվականի մարտից մինչև 2003 թվականի հունվարը ծրագրի ֆինանսավորումը դադարեցվել է ԱՄՆ-ի կողմից այն կասկածների պատճառով, որ Ռուսաստանը թաքցնում է իր քիմիական և մանրէաբանական զենքի մասին տեղեկատվությունը[2]։

2002 թվականի վերջին շահագործման է հանձնվել Սարատովի մարզի Գորնի ավանում քիմիական զենքի ոչնչացման գործարանը (իպրիտ, լյուիզիտ)։ Այն ստեղծվել է Գերմանիայի մասնակցությամբ։

2009 թվականի մայիսին քիմիական զենքի ոչնչացման գործարան է բացվել (այդ թվում՝ զարինի և V-գազերի) Կուրգանի մարզի Շչուչյե քաղաքում։ Գործարանի արժեքի մոտ մեկ երրորդը՝ մոտ 1 մլրդ դոլար, տրամադրվել է Նան-Լուգարի ծրագրի շրջանակներում[6]։

2012 թվականի հոկտեմբերին Ռուսաստանը որոշել էր, որ չի երկարաձգի համաձայնագրի գործողությունը[7] «առանց դրա պայմանների էական վերանայման»[8][9]։

2013 թվականի հունիսի 16-ին լրացել են ծրագրի ընթացիկ պայմանավորվածությունները[10][11]։

2013 թվականի հունիսի 17-ին Ռուսաստանի և ԱՄՆ նախագահները քննարկել են Նան-Լուգարի ծրագրի շրջանակներում սկսված համագործակցության հարցերի վերաբերյալ փոփոխությունները և կնքել նոր համաձայնագիր։ Դրանում, ելակետային ծրագրի համեմատությամբ, կրճատվել է համատեղ նախագծերի քանակը (բացառված են ՄԲՀ-ի վերացման, քիմիական զենքի ոչնչացման, ԱԷԿ-ի միջուկային անվտանգության և մարտագլխիկների ֆիզիկական պաշտպանության հարցերը) և զգալիորեն սահմանափակված է ամերիկացի տեսուչների մուտքը։ Այս համաձայնագիրը հիմնված է 2003 թվականի շրջանակային համաձայնագրի վրա՝ ՌԴ բազմակողմանի միջուկային-էկոլոգիական ծրագրի և դրան 2013 թվականի հունիսի 14-ի լրացումների մասին[12]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Геннадий Хромов, Сотрудничество в области ликвидации сокращаемых стратегических вооружений и обеспечении безопасности ядерных материалов. Программа совместного снижения угрозы // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при МФТИ, 22 апреля 2003
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Евгений Козичев, Как работала программа Нанна—Лугара. История вопроса // Газета «Коммерсантъ», № 190 (4975), 10.10.2012
  3. Отказ от программы Нанна-Лугара обойдется России в 400 млн долларов в год // Взгляд, 17 октября 2012; Счета Нанна—Лугара отправят в Минфин РФ. Пока США просят Москву не отказываться от денег на разоружение, Минобороны РФ уже ищет их в бюджете // Газета «Коммерсантъ», № 195 (4980), 17.10.2012
  4. Nunn-Lugar Scorecard // сайт сенатора Ричарда Лугара, октябрь 2012 (копия)
  5. Бёрнс, 2020, էջ 120
  6. «Russia opens WMD disposal plant»։ BBC։ May 29, 2009։ Վերցված է May 20, 2010 
  7. «Russia Will Not Renew Arms Deal With US.» // по материалам Голоса Америки, 11 October 2012.
  8. Майкл Боумен, Есть ли будущее у «Программы совместного уменьшения угрозы»? // Голос Америки, 11.10.2012
  9. Елена Черненко, Иван Сафронов, Беспрограммное обеспечение. Россия намерена впредь вести утилизацию ядерных арсеналов своими силами // Газета «Коммерсантъ», № 190 (4975), 10.10.2012
  10. Олег Шульга, О бедной программе замолвите слово. Прошлое, настоящее и будущее Соглашения Нанна — Лугара без лозунгов и ярлыков // Независимое военное обозрение, 2012-11-30
  11. Программа Нанна — Лугара между Москвой и Вашингтоном устарела // Голос России, 17 июня 2013
  12. К программе Нанна—Лугара выпустили обновление. Россия и США будут бороться с ядерной угрозой на принципах равноправия // Газета «Коммерсантъ», № 106 (5137), 21.06.2013
  13. Проблема ядерного наследства СССР: к 20-летию подписания Лиссабонского протокола Александрия Ольга Михайловна. Вестн. Моск. ун-та. Сер. 25. Международные отношения и мировая политика. 2012, № 4

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Уильям Бёрнс Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns. The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]