Մտագրոհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Մտքերի տարափ կամ մտագրոհ (անգլ.՝ brainstorming), խմբային (թիմային) աշխատանքի պարզագույն, բայց շատ արդյունավետ մեթոդ է: Մեթոդի այս տեսակն անվանում են «մտքերի տարափ» , քանի որ հաճախ խրախուսվում են պարզապես ուսումնասիրվող նյութին այս կամ այն կերպ առնչվող բառեր թվարկելն ու գաղափարներ արտահայտելը: Մեթոդը ստեղծվել է գովազդային պատասխանատու Ալեքս Ֆ. Օբսորնի կողմից 1939 թվականին, երբ նա սկսեց մշակել խնդիրների լուծման ստեղծագործական մեթոդներ: Նա նկարագրում է այս մեթոդը 1948 թվականին «Քո ստեղծագործական ուժը» վերնագրով գրքում (գլուխ 33` «Ինչպես կազմակերպել գաղափարներ ստեղծելու թիմ»)[1]

Brainstorming.png


Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մտքերի տարափ կամ մտագրոհ» մեթոդի կիրառման ժամանակ խմբի անդամների առջև խնդիր է դրվում. նրանցից յուրաքանչյուրն արտահայտում է սեփական տեսակետը` առանց որևէ մեկնաբանության կամ գնահատական տալու փորձի: Բոլոր մտքերն ու գաղափարները գրանցվում են մաքուր թղթի կամ գրատախտակի վրա: Պատկերավոր գնահատելու համար երբեմն ասվում է, որ մտագրոհի մեթոդը կիրառելիս բոլոր մտքերն ու գաղափարներն ընդունելի են, <<սխալ>> չկա:


Կանոններ մտագրոհի մեթոդով աշխատելու համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Ցանկացած քննադատության բացակայություն

Մտքերի ազատ հոսք կարող է լինել միայն այն ժամանակ, երբ բացակայում է քննադատության վտանգը: Որպես քննադատություն են հասկացվում և բացահայտ բացասական գնահատականը, և քմծիծաղը, ինչպես նաև կողմնապահությունը: Չարժե ցույց տալ, որ միտքը որևէ արժեք չունի, անտեսել որևէ մեկի ներդրումը կամ արտահայտել անգամ ոչ խոսքային քննադատական վերաբերմունք (հոնքերը կիտել, ուսերը բարձրացնել և այլն):

2. Գաղափարների խրախուսում

Շեշտը պետք է դնել արտահայտվող մտքերի քանակի, այլ ոչ թե որակի վրա: Պետք է խրախուսել շատ և բազմատեսակ մտքեր արտահայտելը:

3. Մասնակիցների հավասարություն

Յուրաքանչյուր մասնակից պետք է զգա, որ իր կողմից ասված միտքն արժանի է ուշադրության: Սա մտքեր արտահայտելու շահագրգռվածության պայման է: Տարափը հերթականության կամ չափ սահմանել չի ենթադրում: Սակայն պետք է հետևել, որ մտքեր արտահայտելու հարցում որևէ գերակայություն չստեղծվի: Կարելի է ինչ-որ հերթականության մեխանիզմ մտածել: Եթե խմբի անդամներից որևէ մեկն ինչ-ինչ պատճառով չի կարող մտքերը կամ առաջարկությունները հստակ ձևակերպել, արտահայտել, պետք է հնարավորություն տալ, որ նա պարզապես խոսի այդ մասին, ընդունել նրա ասածն առանց մեկնաբանությունների և շարունակել գործընթացը: Պատահում է` այնպիսի պահ է գալիս, որ մասնակիցներից ոչ մեկի մոտ նոր միտք չի ծագում, նման դեպքերում ուսուցիչը կարող է խթանել` խմբային քննակրկումներ թույլատրելով կամ լրացուցիչ հանձնարարություններ տալով:

4. Զուգորդումների (ասոցիացիաների) ազատություն

Առավելագույն քանակի մտքեր ստանալու համար պետք չէ սահմանափակումներ դնել, որովհետև հաճախ այն միտքը, որը ոչ տեղին կամ ոչ գործնական է թվում, կարող է նպաստել մեկ ուրիշի մոտ հետաքրքիր մտքի առաջացմանը:

5. Բոլոր մտքերի գրառում

Գրառումը ոչ միայն կարևոր արտահայտությունների գրանցումն է, այլև դրանցից ազատվելով` նոր մտքերի առաջացմանը նպաստելը: Այդ պատճառով պետք է բոլորի մտքերը գրանցել գրատախտակին կամ թղթի վրա: Վերաձևակերպման վրա ծախսված ժամանակը կարող է խանգարել, արգելակել մտքերի տարափը կամ դանդաղացնել այն:

Ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմելով խմբին մտագրոհի կանոնների մասին` սովորողներին ընդհանուր գծերով ներկայացվում է աշխատանքի ընթացքը: Թեման, խնդիրը կարելի է ձևակերպել բանավոր, հրահանգի ձևով կամ որպես վերնագիր գրելով գրատախտակին: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ մտագրոհից հետո բոլոր մասնակիցները հնարավորություն կունենան արտահայտելու իրենց տեսակետները ցանկացած մտքի վերաբերյալ: Քննարկումների ժամանակը գալու է ավելի ուշ, այժմ միայն մտքեր են արտահայտվում: Կարևոր է նաև ժամանակային սահմանափակումների հարցը: Լավ կլինի խմբին նախօրոք ասել, որ մտագրոհի համար նախատեսված է, ենթադրենք 8-10 րոպե: Կարևոր է վերջին փուլի քննարկմանը, դասակարգմանը կամ լրացումներին ժամանակ տրամադրելը: Երբ մտքեր արտահայտելու համար տրամադրված ժամանակն ավարտվի, կարելի է հնարավորություն տալ այլընտրանքային տարբերակներ մտածելուն կամ լրացուցիչ ցուցակ կազմելուն: Պակաս կարևոր չէ ընթացքում արտահայտված մտքերի գրանցումը, այնուհետև դրանց հավաքագրումն` ի տես բոլորի[2]։ Խմբային աշխատանքի ժամանակ յուրաքանչյուր խումբ ինքն է ընտրում գրառման ձևը, ասենք.

  • պարզապես թվարկմամբ գրանցել,
  • թղթի տարբեր անկյուններում առանց վերլուծության խմբավորել գրանցումները,
  • կենտրոնում գրել խնդիրը, թեման, ապա, դրա շուրջը շրջանաձև գրառելով <<հավաքել>> արտահայտված մտքերը և այլն:

Երբ մեթոդը կիրառվում է մեծ խմբի` ամբողջ դասարանի մասնակցությամբ, գրանցումները գրատախտակին կամ թղթի վրա կարող է կատարել ուսուցիչը կամ աշակերտներից մեկը (մի քանիսը): Եթե դասարանը բաժանված է համագործակցային խմբերի, անհրաժեշտ է խմբերից յուրաքանչյուրին հիշեցնել, որ թիմակիցներից մեկին հանձնարարվում է գրանցել բոլոր մտքերը, իսկ աշխատանքն ավարտելուց հետո մեկ այլ մասնակցից պարտավորվում է գրառումները ներկայացնել ամբողջ դասարանին: Խմբերի գրառումները պարզապես ընթերցվում են բոլորի համար, և գրանցումներով թղթերը փակցվում են լսարանում մինչև դրանց վերլուծությանն անցնելը:

Մեթոդի առավելությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Խթանում է ստեղծագործական մտածողությունը:
  • Հստակ մշակված կանոնների գոյությունը մտագրոհը դարձնում է արդյունավետ և որպես մեթոդ հեշտ է յուրացվում սովորողների կողմից:
  • Միտքը միտք է ծնում:
  • Խմբովի կազմվում է գաղափարներ, առաջարկների ավելի լայն ցանկ, քան այն կաներ մեկ մարդը:
  • Խմբային աշխատանքների այս տարբերակում փոքր է հավանականությունը, որ որևէ արդյունավետ միտք կանտեսվի:
  • Պարզ մեթոդ է, հեշտ է հասկանալ և հեշտ է կիրառել: Այն չի պահանջում բարդ սարքավորումներ և երկարատև ուսուցում, իսկ նրա արդյունքները կարելի է հեշտությամբ գնահատել:

Մեթոդի սահմանափակումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մասնակիցների մեծ խմբի ներգրավվածության դեպքում ոչ բոլորը հնարավորություն կունենան իրենց ցանկացած մտքերն արտահայտելու և մի քանի անգամ խոսելու:
  • Մտագրոհը գործուն է այն դեպքում, երբ խումբն ասելիք ունի և պատրաստ է այն ներդնել ընդհանուր ծրագրում կամ նպատակի շուրջ: Եթե խումբն ասելիք չունի, ապա ժամանակը կանցնի լռության մեջ:
  • Մտագրոհը գործընթաց է, որը միշտ անավարտ է և ոչ ամբողջական: Սա ընդամենը մեկ քայլ է պրոբլեմի լուծման ճանապարհին: Մտքերի գեներացիան, առաջարկված լուծումներն ու գաղափարները կարող են շատ գոհացնող լինել, բայց իրական առավելությունները երևում են, երբ դրանք վերլուծվում, մշակվում և կիրառվում են գործնականում:

Մեթոդի կիրառումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մտագրոհի մեթոդը արդյունավետ է գործածել ցանկացած առարկայի դասի խթանման փուլում, ինչպես նաև`

  • որոշումներ կայացնելու,
  • կոնկրետ խնդիր լուծելու,
  • ստեղծագործական մտածողությունը խթանելու,
  • երևակայությունը զարգացնելու,
  • լսելու հմտություններ ձևավորելու,
  • համագործակցային թիմ ձևավորելու,
  • համարձակություն, ինքնավստահություն ներշնչելու համար:

Դասապրոցեսում մտագրոհի մեթոդը կիրառվում է մտքերի, գաղափարների, տեսակետների ազատ և անսահմանափակ արտահայտման համար: Այս մեթոդի շնորհիվ վեր են հանվում աշակերտների նախնական գիտելիքները, այն, ինչ նրանք գիտեն կամ ենթադրում են, որ գիտեն տվյալ թեմայի, նյութի վերաբերըալ: Դասի վերջում (կշռադատման փուլում), երբ արդեն աշակերտները ծանոթացել կամ յուրացրել են թեման, նյութը, անպայման անդրադարձ է կատարվում մտագրոհի արդյունքներին` ճշգրտելով, ուղղելով, լրացնելով, ամբողջացնելով նախնական մտքերի ու գաղափարների ցանկը: Միայն այս դեպքում է, որ աշակերտի իմացական կառույցներում տեղաշարժ է կատարվում: Ինֆորմացիան ներառվում է որպես նոր գիտելիք:

Անհատական մտագրոհը դա մտքերի տարափի օգտագործումն է միայնակ իրավիճակներում: Այն սովորաբար ներառում է այնպիսի տեխնիկաներ, ինչպիսիք են` ազատ շարադրանքը, բանավոր խոսքը, բառապաշարի հարստացումը և մտքի քարտեզագրումը: Անհատական մտագրոհը օգտակար մեթոդ է ստեղծագործական շարադրանքի ժամանակ և ավելի արդյունավետ է, քան ավանդական խմբային մտագրոհը[3][4]։ Մի շարք հետազոտություններ հերքում են Օբսորնի այն պնդումը, որ խմբային մտագրոհը կարող է ավելի շատ գաղափարներ ծնել, քան անհատական մտագրոհը[4]։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Lehrer, Jonah. "GROUPTHINK". NewYorker. Retrieved October 2013.
  2. "What is Mind Mapping? (and How to Get Started Immediately)". Litemind.com. 2007-08-07. Retrieved 2012-11-24.
  3. Furnham, A., & Yazdanpanahi, T. (1995). Personality differences and group versus individual brainstorming. Personality and Individual Differences, 19, 73-80.
  4. 4,0 4,1 Michael Diehl; Stroebe (1991). "Productivity Loss in Idea-Generating Groups: Tracking Down the Blocking Effect". Journal of Personality and Social Psychology. 61 (3): 392–403.doi:[1].