Ծեր Սուլթանը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ծեր Սուլթանը
Der alte Sultan
Տեսակգրական ստեղծագործություն
Ժանրհեքիաթ
ՀեղինակԳրիմ եղբայրներ
Հրատարակություն1812

Ծեր սուլթանը (գերմ.՝ Der alte Sultan), Գրիմ եղբայրների հեքիաթներից, որը հրատարակվել է 1812 թվականի նրանց ժողովածուի առաջին հրատարակության առաջին հատորում։

Իրենից ներկայացնում է մի քանի տարածված հեքիաթային մոտիվների ամբողջություն և Աարնե-Թոմսոն-Ուտերնի բանահյուսական հեքիաթների գրացուցակում ունի հետևյալ համարները․ 101՝ «Ծեր շունը փրկում է երեխային», 103՝ «Վայրի կենդանիները թաքնվում են անծանոթ կենդանուց» և 104՝« Ընտանի և վայրի կենդանիների պատերազմը» [1][2]։

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղացին Սուլթան անունով մի շուն ուներ, որը երկար տարիներ հավատարմորեն ծառայել էր իր տիրոջը, պաշտպանել նրա բարին, նաև՝ հենց նրան (գայլերից և չար մարդկանցից)։ Սակայն քանի որ շունը այլևս չէր կարող ծառայել այնպես, ինչպես ժամանակին, տերը որոշում է սպանել նրան «քանի որ նա այլևս ոչ մի բանի պիտանի չէր» և այդ մասին ասում է կնոջը։ Սուլթանը լսում է այդ ամենը և երեկոյան անտառում դժգոհում իր վաղեմի բարեկամ գայլին, որն առաջարկում է երեխայի հափշտակման բեմականացման ծրագիր։ Դա պետք է տեղի ունենար այն ժամանակ, երբ նրա տերերը կգնային խոտհունձի և իրենց հետ կվերցնեին երեխային, ինչի արդյունքում գյուղացին պետք է փոխեր իր վերաբերմունքը շան նկատմամբ։ Այդ առաջարկը դուր է գալիս ծեր շանը, և ինչպես որոշում են, այնպես էլ անում են։ Հաջորդ օրն այն բանից հետո, որբ գայլը գողանում է երեխային, որը ինչպես միշտ թողնվել էր խոտհունձի ցանկապատի տակ, խառնվում է Սուլթանը և հետ բերում նրան, ինչի համար երեխայի հայրը շատ է ուրախանում։ Այսպիսով նրանց պլանը հաջողությամբ է պսակվում, և այդ օրվանից սկսած Սուլթանը ապրում էր այնպես, ինչպես չէր էլ երազել։ Ավելի ուշ շունը և գայլը կռվում են, քանի որ վերջինս ուզում էր վնաս պատճառել տիրոջ սեփականությանը՝ հույս ունենալով, որ շունը հաշվի առնելով իրենց վաղեմի մտերմությունը և ավելի վաղ «նեղ օրերին» ցույց տված աջակցությունը, թույլ կտա անպատիժ տիրոջ բակից գողանալ մի յողոտ ոչխար։ Շունը մերժում է՝ ասելով, որ նա միշտ հավատարիմ կմնա իր տիրոջը և թույլ չի տա դա։ Գայլը մտածում է, որ Սուլթանի ասածները լուրջ չեն և մի գիշեր որոշում է գյուղացուց գառ գողանալ, բայց շունը բարձր հաչոցով նախազգուշացնում է տիրոջը գայլի մասին, որը բռնում է գայլին և «երկաթե շղթայով մի լավ ջարդում կողերը»։ Գայլը հազիվ կարողանում է փրկվել, բայց սպառնում է շանը, որ դրա համար դեռ կհատուցի։ Հաջորդ առավոտ գայլը վարազին ուղարկում է շանը անտառում մենամարտի կանչելու։ Ծեր Սուլթանը ոչ մեկին չի կարողանում գտնել որպես մարտավկա, բացառությամբ ծեր կատվի, որը եռոտանի էր։ Միասին ճամփա են ընկնում, կատուն կաղում է ու ցավից պոչը տնկում։ Գայլը և նրա վկան՝ վայրի խոզը, պայմանավորված վայրում սպասում են, երբ տեսնում են մոտեցող հակառակորդներին, նրանց թվում է՝ շունը հետը սուր է բերում (կատվի ցցած պոչը սրի տեղ են դնում)։ Իսկ կատվի կաղելուց նրանց թվում է, որ ամեն անգամ կռանում է քար վերցնի, որ շպրտի իրենց վրա։ Վախեցած վարազը թփերի կույտի տակ է մտնում, իսկ գայլը բարձրանում է ծառը։ Շունն ու կատուն հասնելով տեղ՝ զարմանում են ոչ ոքի չտեսնելով, բայց վայրի խոզը լավ թաքնված չի լինում և ականջների ծայրերը երևում էին։ Եվ երբ կատուն սկսում է կասկածամտորեն շուրջը նայել, խոզը շարժում է ականջները, և կատվին թվում է՝ մուկ է, թռչում է վայրի խոզի վրա և կծում ականջը։ Վարազը ճղճղալով փախչում է և բղավում․ «Գլխավոր մեղավորը ծառին է նստած»։ Շունը և կատուն նայում են վերև և տեսնում գայլին, որը ավելի է ամաչում իր վախկոտության համար և հաշտվում ծեր Սուլթանի հետ։

Սյուժեր վերամշակում և տարբերակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանահյուսական մոտիվներին մոտ ժողովրդական հեքիաթները տարածված են ողջ Եվրոպայում[2][3][4]։ Օրինակ՝ նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրներում «Կար-չկար մի շուն» մուլտիպլիկացիոն ֆիլմի շնորհիվ նմանատիպ սյուժեով ավելի շատ հայտնի է ուկրաինական ժողովրդական Սիրկո (укр. Сірко)[5] հեքիաթը։ Բրիտանական ազգագրագետ և վարքագրագետ Սաբին Բերինգ Գուլդը (Sabine Baring-Gould, 1834-1924) իր «Միջնադարյան առասպելներ և լեգենդներ» գրքի «Շուն Հելերտը» գլխում այս հեքիաթը դասում է բանահավաքների կողմից «Բրահմաններ և Եգիպտական մանգուստ» (англ։The Brahmin and the Mongoose)[6][7] անվանումը ստացած հնդեվրոպական լայն տարածված առասպելաբանությանը։

Էկրանավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Grimm Brothers' Children's and Household Tales (Grimms' Fairy Tales)»։ www.pitt.edu։ Վերցված է 2018-11-17 
  2. 2,0 2,1 «Дикие и домашние животные - Русские народные сказки» (ռուսերեն)։ www.ru-skazki.ru։ Վերցված է 2018-11-17 
  3. «Собака и волк Белорусская сказка» (ռուսերեն)։ russkay-literatura.net։ Վերցված է 2018-11-17 
  4. «Как волк и пёс дружили — литовская народная сказка — Сказки. Рассказы. Стихи.»։ skazkibasni.com։ Վերցված է 2018-11-17 
  5. «Українська казка: Сірко» (ուկրաիներեն)։ kazky.org.ua։ Վերցված է 2018-11-17 
  6. Сабин Баринг-Гоулд Мифы и легенды Средневековья. — Litres, 2017-09-05. — 435 с. — ISBN 5457027538
  7. «Llewellyn and His Dog Gellert: Fables of Type 178A»։ www.pitt.edu։ Վերցված է 2018-11-17 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]