Էլիտարիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Էլիտարիզմ, համոզմունք կամ պատկերացում այն մասին, որ անհատները, ովքեր կազմում են էլիտա՝ մարդկանց ընտրյալ խումբ, որը ընկալվում է որպես ներքին որակ, բարձր ինտելեկտ, հարստություն, ուժ, նշանավորություն, հատուկ հմտություններ կամ փորձ ունեցող խումբ, ավելի մեծ հավանականություն ունեն կառուցողական լինելու հասարակության համար որպես ամբողջություն, և, հետևաբար, արժանի են ավելի մեծ ազդեցության կամ իշխանության, քան մյուսները[1]։ Էլիտարիզմ եզրույթը կարող է օգտագործվել որպես իրավիճակի նկարագրություն, երբ իշխանությունը կենտրոնացած է սահմանափակ թվով մարդկանց ձեռքում։ Էլիտարիզմին հակադրվող համոզմունքներն են էգալիտարիզմը, հակաինտելեկտուալիզմը, պոպուլիզմը և բազմակարծության քաղաքական տեսությունը։

Էլիտայի տեսությունը հասարակության մեջ էլիտայի ազդեցության սոցիոլոգիական կամ քաղաքագիտական վերլուծությունն է։ Էլիտարիստները բազմակարծությունը համարում են ուտոպիստական իդեալ։

Էլիտարիզմը սերտորեն կապված է սոցիալական դասի և «սոցիալական շերտավորման» հետ։ Ժամանակակից Արևմտյան հասարակություններում սոցիալական շերտավորումը սովորաբար սահմանվում է երեք տարբեր սոցիալական դասերի առկայությամբ՝ վերին դաս, միջին դաս և ստորին դաս[2]։

«Էլիտա»-ի որոշ հոմանիշներ կարող են լինել «վերին խավ» կամ «արիստոկրատական» հասկացությունները՝ որոնք ցույց են տալիս, որ տվյալ անհատը համեմատաբար ավելի մեծ վերահսկողություն ունի հասարակության արտադրական միջոցների նկատմամբ։ Սա ներառում է նրանց, ովքեր այս պաշտոնը ստանում են սոցիալ-տնտեսական միջոցների և ոչ թե անձնական ձեռքբերումների շնորհիվ։ Այնուամենայնիվ, այս տերմինները մոլորեցնող են էլիտարիզմը որպես քաղաքական տեսություն քննարկելու ժամանակ, քանի որ դրանք հաճախ ասոցացվում են բացասական «դասակարգային» ենթատեքստերի հետ և թույլ չեն տալիս գնահատել փիլիսոփայության ավելի անաչառ ուսումնասիրությունը[3]։

Բնութագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հատկանիշները, որոնք բնորոշում են էլիտան, տարբեր են. անձնական ձեռքբերումները կարող են էական չլինել։ Էլիտար կարգավիճակը կարող է հիմնված լինել անձնական նվաճումների վրա, ինչպիսիք են բարձրակարգ համալսարանների կրթական աստիճանները կամ տպավորիչ պրակտիկաները և աշխատանքի առաջարկները, ինչպես նաև տոհմային կամ ծնողների, տատիկների կամ պապիկների կողմից փոխանցված համբավը[փա՞ստ]:

Որպես տերմին, «էլիտան» սովորաբար նկարագրում է մի մարդու կամ մարդկանց խումբ, ովքեր հասարակության ամենաբարձր խավի անդամներ են։ Հարստությունը կարող է նպաստել այդ դասակարգային սահմանմանը։ Անձնական հատկանիշները, որոնք սովորաբար էլիտային բնորոշ են համարում էլիտարիստ տեսաբանները, ներառում են՝ որոշակի ոլորտում խիստ ճշգրիտ ուսումնասիրություն կամ մեծ ձեռքբերում, պահանջված ոլորտում կոմպետենտության երկար փորձառություն, որոշակի ծառայության մեջ նվիրվածության և ջանքերի մեծ պատմություն (օրինակ՝ բժշկության կամ իրավունքի) կամ տվյալ ոլորտում կատարած ձեռքբերումների, վերապատրաստման կամ իմաստության բարձր աստիճան, ֆիզիկական կարգապահության բարձր աստիճան[փա՞ստ]։

Էլիտարիստները հակված են պաշտպանելու այնպիսի սոցիալական համակարգեր, ինչպիսիք են մերիտոկրատիան, տեխնոկրատիան և պլուտոկրատիան, ի հակադրություն քաղաքական էգալիտարիզմի և պոպուլիզմի։ Էլիտարիստները կարծում են, որ միայն մի քանի մարդիկ են իսկապես փոխում հասարակությունը, այլ ոչ թե մարդկանց մեծամասնությունը, ովքեր միայն քվեարկում և ընտրում են էլիտաներին բերելով նրանց իշխանության[4]։

Էլիտարիզմը չի կարող ամբողջությամբ սահմանվել մեկ բնույթով։ Դրա մեկնաբանությունները ժամանակի ընթացքում ընդլայնվում են, և համայնքները կամ խմբերը կարող են ստեղծել էլիտարիզմի իրենց մեկնաբանությունները։ Էլիտարիզմի այս բոլոր ձևերի ընդհանուր հատկանիշն այն է, որ այն ցույց է տալիս ծանր թերարժեքություն-գերազանցության ինչ-որ ձև։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «elitist | Definition of elitist in English by Oxford Dictionaries»։ Oxford Dictionaries | English։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 25-ին։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 4 
  2. Saunders Peter (1990)։ Social Class and Stratification։ Routledge։ ISBN 978-0-415-04125-6 
  3. «ELITIST | meaning in the Cambridge English Dictionary»։ dictionary.cambridge.org (անգլերեն)։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 4 
  4. «Elite (elitist) theory»։ auburn.edu։ Auburn University։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 13 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես՝ elitism Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս
  • Deresiewicz, William (June 2008). The Disadvantages of an Elite Education. "Our best universities have forgotten that the reason they exist is to make minds, not careers." The American Scholar.   Review of William Deresiewicz's book Excellent Sheep (April 2015), Foreign Affairs