Դոթրակերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Դոթրակերեն, դոթրակի (անգլ.՝ dothraki [d̪oθɾaki]), արհեստական լեզու, ստեղծված և մշակված հատուկ «Գահերի խաղ» հեռուստասերիալի որոշակի դրվագների համար։ Դոթրակցիների լեզուն շատ է հիշատակվում Ջորջ Մարտինի «Սառույցի և կրակի երգ» շարքի գրքերում, և այդ լեզվով հիմնականում երկխոսություններ է ունենում Դեյեներիս Թարգարիենը։ Մինչ սերիալի ստեղծումը ոչ մի մշակված դոթրակերեն գոյություն չի ունեցել[1]։ Դոթրակերենի բառարանը շարունակում է աճել։

2011 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ, դոթրակերենն ունի 3163[2], որոնցից ոչ բոլորն են հրապարակված։ 2012 թվականին, Միացյալ Նահանգներում 146 նորածին աղջիկների տրվել էր Խալիսի (Khaleesi) անունը, ինչը դոթրակերենում նշանակում է խալի կամ առաջնորդի կին։ Հեռուստասերիալում տվյալ տիտղոսը տրվում է Դեյեներիս Թարգարիենին[3]։

Հնչյունակազմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղաձայներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաղաձայներ Շրթունքային Ատամնային Ալվեոլային Քմային Ետնալեզվային Լեզվակային Քիմքային
Պայթական t [t̪] k [k] q [q]
Հնչեղ պայթական d [d̪] g [g]
Աֆրիկատներ ch [t͡ʃ]
Հնչեղ աֆրիկատներ j [d͡ʒ]
Համր ֆրիկտատիվներ f [f] th [θ] s [s] sh [ʃ] kh [x] h [h]
Հնչեղ ֆրիկատիվներ v [v] z [z] zh [ʒ]
Քթային բաղաձայներ m [m] n [n̪]
Կողքային բաղաձայներ l [l̪]
Թրթռուն r [r]
Միահարվածանի r [ɾ]
Գլայդներ w [w] y [j]

Ձայնավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձայնավոր ելևէջներ Դիֆտոնգներ
i [i] iy [ij]
e [e] ey [ej]
o [o] oy [oj]
a [a] ay [aj]

Քերականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շնչավոր և անշունչ գոյականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոթրակերենում գոյականները լինում են շնչավոր և անշունչ։

Շնչավոր գոյականները, որպես կանոն, ունենում /-ak/ վերջավորությունները, բառեր հավաքական վերջածանցներով՝ /-(a)sar/, /-(e)ser/, /-(i)sir/ և /-(o)sor/։ Բացի դրանից՝ բայերի ուղիղ ձևը, երբ դրանք օգտագործված են լինում որպես գոյականներ, համարվում են շնչավոր (Օրինակ․ rizh (որդի), ashefa (գետ), tokik (հիմար), lekh (լեզու))

Անշունչ գոյականներին պատկանում են փոքրացնող /-i/ վերջածանցով, սաստկացնող /-(s)of/ վերջածանցով, /ath- -(z)ar/, /-eyya/, /-(i)kh/ վերջածանցներով և կազմությամբ բարդ բառերը (Օրինակ․ qeso (զամբյուղ), alegra (բադ), torga (ստամոքս), elzikh (պատասխան))

Այս կատեգորիաները ոչ բոլորովին են համընկնում անգլերենի և ռուսերենի շնչավոր ու անշունչ գոյականների հետ (Օրինակ․ ramasar (հարթություն) համարվում է շնչավոր, իսկ yalli (երեխա)՝ անշունչ)։

Հոլովներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոթրակերենն ունի 5 հոլով․

  • Ուղղական հոլով, գոյականի ուղիղ ձևն է։ Այս հոլովն օգտագործվում է, երբ գոյականը նախադասությունում կատարում է ենթակայի դեր։ Այն նաև բառարանային է, քանի որ բառարանում բոլոր բառերը ուղղական հոլովով են գրված։ Բոլոր շնչավոր, ինչպես նաև բաղաձայնով ավարտվող անշունչ գոյականների ուղղական հոլովը համարվում է հիմք մյուս բոլոր հոլովների կազմության համար։ Ձայնավորով վերջացող անշունչ գոյականները, վերջածանց ստանալիս, կորցնում են իրենց կազմի վերջում եղած ձայնավորը։
  • Սեռական հոլով, ցույց է տալիս ստացական հարաբերություններ։ Անշունչ գոյականների հիմքին ավելանում է /-i/ վերջածանցը (օրինակ․ serj — serji (անթև զգեստ)), իսկ շնչավորների դեպքում՝ /-(s)i/ (ko rizhi — որդու թիկնապահ)։ Գոյականները հոգնակի թվում սեռական հոլովման դեպքում փոփոխության չեն ենթարկվում։
  • Հայցական հոլով, ցույց է տալիս գործողության օբյեկտը։ Անշունչ առարկաների դեպքում այս հոլովը իրենից ներկայացնում է բառի հիմքը (օրինակ․ serja — serj (anha kaffe serj — ես հանել եմ անթև զգեստը)), իսկ շնչավոր գոյականների դեպքում կազմվում է /-s/ վերջածանցով՝ բառի հոգնակի թվով՝ վերջանալով /-i/-ով կամ /-es/-ով՝ ընդհանուր առմամբ (lajak atthasa rizhes — մարտիկը հաղթում է որդուն)։
  • Աբլատիվային հոլով - ցույց է տալիս օբյեկտից շարժումը։ Անշունչ առարկաների դեպքում բառի հիմքում ավելանում է /-aan/ վերջածանցը (serja — serjaan), իսկ շնչավորների դեպքում՝ /-(s)aan/՝ եզակի թվում և /-(s)ea/՝ հոգնակի թվում (rizhaan — որդուց, rizhea — որդիներից)։
  • Ալատիվային հոլով - ցույց է տալիս դեպի օբյեկտ շարժվելը։ Անշունչ առարկաների դեպքում բառի հիմքում ավելանում է /-oon/ վերջածանցը (serja — serjoon), իսկ շնչավորների դեպքում՝ /-(s)oon/՝ եզակի թվում և /-(s)oa/՝ հոգնակի թվում (rizhoon — դեպի որդին, rizhoa — դեպի որդիները)։

Նախադասության մեջ բառերի ճիշտ դասավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոթրակերենում գոյություն ունի նախադասության անդամների դասավորության հատուկ կարգ՝ ենթակա, ստորոգյալ և ավելի ուշ լրացումները (օրինակ․ кhal ahhas arakhկխալը սրում է արակխը)։ Ստորոգյալը միշտ գրվում է ենթակայից հետո։ Դոթրակերենում կապական բառեր չկան, այնպես որ պարզ նախադասությունները ունեն ընդամենը երկու բառ (arakh hasaարակխը համարվում է կծու)

Նախադասությունը կարելի է բարդացնել խնդիրների և պարագաների հաշվին, որոնք նույնպես ունեն իրենց հերթականությունը․

  • ave — հայր,
  • ave erin — բարի հայր (լրացումը գոյականից առաջ է),
  • ave sekke erin — շատ բարի հայր (լրացումից առաջ մակբայ է),
  • jin ave sekke erin — այդ շատ բարի հայրը (դերանունը բառակապակցության սկզբում),
  • jin ave sekke erin anni — այդ շատ բարի հայրը իմն է (ստացական դերանունը՝ բառակապակցության վերջում),
  • jin ave sekke erin anni ma dorvoon — այդ շատ բարի հայրը իմն է այծի հետ (պարագան ամենավերջում է)։

Դոթրակերենի համար վերջին բառակապակցությունը այնքան էլ բնական չէ, ուստի այն կարելի է փոփոխել և դարձնել jin ave sekke verven anni m’orvikoon — սա իմ վայրագ հայրն է մտրակով։

Պարագաները, որպես օրենք, դրվում են նախադասության վերջում։ Դրանք կարող են դրվել նախադասության սկզբում այն դեպքում, երբ խոսացողը ցանկանում է դրանց շնորհիվ ինչ-որ հավելում անել՝ իմաստը հասկանալու համար։

  • me oge oqet — նա սպանել է այծին,
  • me oge oqet oskikh — նա սպանել է այծին երեկ։

Որոշ պարագաներ հայտվում են միշտ ստորոգյալից հետո։ Այդպիսիններից է vosecchi-ն, որը ցույց է տալիս մերժում:

  • yer ofrakhi sajoes mae — Դու նրա ձիուն չես դիպչի,
  • yer ofrakhi vosecchi sajoes mae! — Դու երբեք նրա ձիուն չես դիպչի!

Գոյություն ունի հատուկ պարագաների խումբ, որ դրվում են ստորոգյալից առաջ։

  • me kaffe rek tokikes — Նա ջախջախել է այդ հիմարին,
  • me ray kaffe rek tokikes — Նա արդեն ջախջախել է այդ հիմարին,
  • me laz kaffe rek tokikes — Նա կարող է ջախջախել այդ հիմարին,
  • me vil kaffe rek tokikes — Նրան հաջողվեց ջախջախել այդ հիմարին։

Գրագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոթրակերենը չունի պաշտոնապես հաստատված գրագրություն, և չի էլ ունենա մինչև Ջորջ Մարտինը չորոշի, որ իրոք հարկավոր է[4]։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Aquote1.png Մի քանի տարի առաջ ես նամակ ստացա մի ընթերցողից, ով ցանկանում էր ավելի շատ իմանալ բառարանի մասին։ Ես ամոթխած պատասխանեցի՝ «Դե․․․ Ես դեռևս մտածել եմ յոթ բառերը, որ առկա են գրքում, և երբ ինձ պետք լինի, ես կմտածեմ նաև 8-րդի մասին։ Տառերի մասին չեմ մտածել։»
    - Ջորջ Մարտին
    Aquote2.png
  2. «Վերնագրի տեքստ»։ սեպտեմբեր 21, 2011։ Վերցված է դեկտեմբերի 25, 2016 
  3. Վատենբերգ Լորա (մայիսի 22, 2013)։ «Երեխաների վերջին անունները՝ ներշնչված «Գահերի խաղերից»»։ «Հաֆինգթոն փոստ»։ Վերցված է դեկտեմբերի 25, 2016 (անգլ.)
  4. David J. Peterson (2012-07-19)։ «A Dothraki Alphabet…?»։ Dothraki blog (անգլերեն)։ Վերցված է 2016-05-04 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]