Դերեզա այծը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դերեզա այծը
Коза Дереза - Петров-Водкин 01.jpg
ՏեսակՌուսական ժողովրդական հեքիաթներ, Q4082733?, folktale type? և Ukrainian fairy tales?
Բնագիր լեզուռուսերեն, բելառուսերեն և ուկրաիներեն
Koza-Dereza

«Դերեզա այծը» (Коза луплена, Коза-борза, Սարսափելի այծը[1], ռուս.՝ «Коза-дереза», ուկր.՝ Коза-дереза, բելառուս․՝ Каза-манюка[2]), ռուսական, ուկրաինական և բելառուսական ժողովրդական հեքիաթի սյուժե:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեքիաթը պատկանում է, այսպես կոչված, կենդանիների մասին հեքիաթների շարքին: Հեքիաթի երկրորդ մասը նման է «Նապաստակի տնակը» հեքիաթի սյուժեին, տարբերությունն աղվեսի փոխարինումն է այծի կերպարով: Ռուսական տարբերակները 30-ն են, ուկրաինականը՝ 27-ը, բելառուականը՝ 9-ը[3]: Սյուժեն շատ տարածված է նաև բուլղարական և չեխական ավանդույթներով[4]: Ծեծված այծի մասին հեքիաթը տարածված է նաև ամբողջ Եվրոպայում: Իտալական, պորտուգալական և ֆրանսիական տարբերակներում այծը երբեմն սպանում է տիրոջը[5]:

Հեքիաթային սյուժեների ցուցիչում նշված է 212 համարի ներքո՝ «Ծեծված այծը» (ռուս.՝ «Коза луплена»). հայրն իր որդիներին (դուստրերին) հերթով ուղարկում է այծին արածեցնելու, այծն ամբողջ ժամանակ ասում է, որ չի կշտացել, հայրը զայրանում է ու որդիներին տնից վռնդում, բայց երբ համոզվում է, որ այծը խաբում է, փորձում է նրան մորթել, այծը փախչում է անտառ, տիրանում նապաստակի տանը, տարբեր կենդանիներ օգնում են վերջինիս, բայց չեն կարողանում այծին դուրս վռնդել, այծին դուրս է անում աքաղաղը (մեղուն, խեցգետինը)[6]:

Հեքիաթը մշակել են Ալեքսեյ Տոլստոյը[7], Ալեքսանդր Նաչաևը, Օ. Կապիցան[8], Ե. Բլագինինոյը:

1888 թվականին Նիկոլայ Լիսենկոն[9] ժողովրդական հեքիաթի և Դնեպրովա-Չայկայի լիբրետոյի հիման վրա գրել է «Դերեզա այծը» մանկական օպերան: Այն դարձել է Նիկոլայ Լիսենկոյի ինքնատիպ նվերն իր երեխաներին:

1985 թվականին հեքիաթի հիման վրա նկարահանվել է «Դերեզա» խորհրդային մուլտֆիլմը: 1995 թվականին Ուկրաինայում նկարահանվել է «Դերեզա այծը» նկարված մուլտֆիլմը:

Ստուգաբանություն և նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դերեզա: Միխայիլ Պրիշվինը գտնում էր, որ «коза-дереза» արտահայտությունն ի սկզբանե հնչել է «коза — дери глаза», որը նշանակում է «ուշադիր նայել»[10]: Ալեքսանդր Աֆանասև-Չուժբինսկու կարծիքով ուկրաիներեն «դերեզա» բառը նշանակում է «կռվարար, կամակոր»[11]: Ըստ Ֆասմերի ստուգաբանական բառարանի՝ «դերեզա» բառը նշանակում է «երկպառակություն սերմանել»[12]:

Луплена: «Коза рухлена, половина бока луплена». «Луплена»՝ որին դնքստել են (ծեծել են, թակել)[13]: «Лупить» բառն առաջացել է лупа կամ лупъ՝ «կաշի, մորթի», բառերից[14]: «Рухлена»՝ որը դրժում է, քանդում, խորտակում[12]:

Борза: «Борзая» բառը հին ռուսերենում նշանակել է «արագ»[15]:

Манюка: Բելառուսերենից թարգմանաբար նշանակում է ստախոս, խաբեբա[16]:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կար մի դերեզա այծ: Նա ուզում է գնալ խոտ արածելու, վերցնում ու նապաստակին տանից դուրս է անում: Նապաստակին օգնության է գալիս գայլը, բայց չի կարողանում հաղթել այծին: Այնուհետև նապաստակին որոշում է օգնել արջը, բայց այծը նրանից էլ չի վախենում: Մոտակայքով անցնում էր աքաղաղը (մեղուն, խեցգետինը), նա նապաստակին օգնում է դերեզա այծին վռնդել: Եվ նրանք սկսում են միասին համերաշխ ապրել:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Тулупов Н. В. Страшная козаМ.: Гос. издат, 1920 — 32 с.
  2. Старжинская Н.С., Дубинина Д.Н. Обучение детей второму языку в условиях близкородственного двуязычия // Вторая международная конференция «Многоязычие и межкультурная коммуникация: Вызовы ХХI века» — С. 245
  3. Бараг Л. Г., Новиков Н. В. Примечания // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). — Т. 1. — 1984. — С. 375—507.
  4. Амроян И. Ф. Повтор в структуре фольклорного текста: на материале русских, болгарских и чешских сказочных и заговорных текстов — М.: Гос. республиканский центр русского фольклора, 2005
  5. Костюхин Е. А. Когда звери говорили: Триста семьдесят пять мифов, сказок, басен, анекдотов, легенд и преданий о животных — М: Восточная литература, 2004 — С. 499—500
  6. Сюжет № 212 // Русский фольклор XXXIII Материалы и исследования — СПб.: Наука, 2008 — С. 10
  7. том 1 «Русских сказок» Толстого, 1940; перепечатка - «Русские народные сказки. Под ред. и в обработке А. Толстого», 1941, том 1
  8. Коза-дереза : [рус. нар. сказка в обраб. О. Капицы (в сокр.) : для дошк. возраста / худож. А. Савченко]. — М.: Астрель; Кызыл; АСТ, 2005
  9. Ավանդույթներն ու նորամուծությունները ժամանակակից մշակութային և կրթական տարածքում. VIII միջազգային գիտագործնական գիտաժողովի նյութեր (ք. Մոսկվա, ապրիլի 19, 2017)
  10. Пришвин М. Кладовая солнца. Лучшие рассказы о живой природе с вопросами и ответами для почемучек — М. АСТ. 2016 — 190 с. — ISBN 978-5-17-093436-2
  11. Словарь малорусского наречия, составленный А. Афанасьевым-Чужбинским. — Санкт-Петербург: Второе отд. Имп. Акад. наук, 1855 — Тетрадь 1 : [А - зять]
  12. 12,0 12,1 Этимологический словарь Фасмера
  13. Шанский Н. М. и др. Лупцевать // Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя / Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова. — М.: Просвещение, 1971. — С. 249.
  14. Шанский Н. М. и др. Лупить // Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя / Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова. — М.: Просвещение, 1971. — С. 249.
  15. Шанский Н. М. и др. Борзая // Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя / Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова. — М.: Просвещение, 1971. — С. 53.
  16. Манюка // Белорусско-русский словарь

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]