Գոգուրեո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Գոգուրեո
Կոորդինատներ: 41°2′24″ հս․ լ. 126°40′12″ ավ. ե. / 41.04000° հս․. լ. 126.67000° ավ. ե. / 41.04000; 126.67000
ԵրկիրԿաղապար:Դրոշավորում/Goguryeo
Հիմնադրված էմ. թ. ա. 37 թ.
Պաշտոնական լեզուGoguryeo?
Բնակչություն3 500 000 մարդ (668)
##Գոգուրեո (Աշխարհ)
Red pog.png

Գոգուրեո (կոր.՝ 고구려, 高句麗,[koɡuɾjʌ]), կորեական երեք պետություններից մեկը[1]: Ներկայիս Կորեայի անունը առաջացել է Գորյո պետության անվանումից, այն էլ իր հերթին Գոգուրեոյի կրճատ ձևն է[2]։

Գոգուրեո պետության մայրաքաղաքը Քվանդոնն էր (ըստ չինացի պատմիչների ներկայիս Ցզիան քաղաքը՝ Չինաստանի Հյուսիս-արևելքում), իսկ 5-րդ դարի սկզբին Փհենյանը[3]:


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

4-րդ դարի վերջին պետությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին՝ նվաճելով Կորեական թերակղզու հյուսիսային շրջանները, Լյաոնին նահանգը և Գիրին քաղաքի լեռնային շրջանները: Գոգուրեոյի զարգացմանը նպաստեց նաև այն փաստը, որ չինացի ֆեոդալ ղեկավարները չկարողացան վերականգնել իրենց ազդեցությունը Կորեայում:

Հիմնադրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին պատմականորեն հաստատված կառավարիչը եղելէ Յուրիմյոն-վանը, որը մահացել է 18 թվականին: Ըստ տվյալների նա կառավարել է 21 տարի և մահացել է 60 տարեկանում[4].:

Առաջին թագավորների ցուցակը տարբեր են սամգուկ սագիի (պատմական արձանագրություններ) և չինական ժամանակագիր Բեյշիի մոտ:

Ըստ տարբեր լեգենդների Գոգուրեոյի հիմնադիրը համարվում է Ջումոնը: Դրանցից մեկի համաձայն թագավոր Պույոն ամուսնանում է գետերի աստված Հեբոյի դստեր հետ: Թագավորը իր կնոջը փակի տակ էր պահում, բայց նա հղիանում է արևի ճառագայթներից և ծնում է մեծ ձու: Թագավորը փորձում էր ոչնչացնել ձուն, սակայն նրա մոտ ոչինչ չի ստացվում: Այդպես նա իր կնոջն է վերադարձնում ձուն: Կարճ ժամանակ անց ձվից դուրս է գալիս մի տղա, որին տալիս են Ջումոն անունը, որը նշանակում էր «հմուտ նետաձիգ»:

Պույոսցիները ուզում էին սպանել նրան, բայց կառավարիչը թույլ չէր տալիս: Նա Ջումոնին հրամայում է խնամել ձիերին: Ձմեռային որսորդության ժամանակ Ջումոնը, օգտագործելով ընդամենը մեկ նետ սպանում է բազմաթիվ կենդանիների: Ազնվականները տեսնելով այս ամենը, նախանձում են նրան և փորձում են սպանել: Մոր խորհրդով նա Յանվեյդենոմի հետ մեկնում է հարավ-արևելք: Փրկվելով հետապնդումից, Ջումոնը գետից օգնություն է խնդրում: Ձկները և կրիաները կամուրջ են կազմում և Ջումոնը անցնում է գետը: Մյուս ափին նա հանդիպում է երեք մարդկանց, որոնք Ջումոնին տանում են Հեշենգ քաղաք: Այստեղ Ջումոնը հիմնադրում է Գոգուրեոն(չին.՝ 高句麗):

Ջումոնի կինը մնում է Պույոյում և այնտեղ ծնվում է որդին՝ Շիլյույսեն(始閭諧): Իմանալով, որ Ջումոնը կառավարում է Գոգուրեոյում, Շիլյույսեն անունը փոխում է Լյույդա(閭達) - Յուրիմյոն-վանը մոր հետ տեղափոխվում է հոր մոտ:

Երբ Ջումոնը մահանում է, իշխանության է անցնում Յուրիմյոն-վանը: Նրան հաջորդում է Թեմուսին-վանը, հետո Ժուլի-Մոլայը(莫來) Մոբոն-վանը: Վերջինս նվաճում է Պույոն:

Հարաբերությունները Հան դինաստիայի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

12 թվականին Վան Մանը գոգուրեացիներին հրամայում է զորքեր հավաքել ընդդեմ Հան դինաստիայի: Գոգուրեացիները հրաժարվում են պատերազմել: Այդ ժամանակ Վան Մանը փորձում է ստիպել նրանց: Գոգուրեացիները սկսում են թալանել չինական արքունիքը: Վան Մանի զայրույթը հասնում է գոգուրեացի կառավարչին. չինական տվյալների համաձայն՝ դավադրաբար սպանվում է Ցզոուն(騶, кор. Чху), կորեական տվյալների համաձայն Յան Յուն սպանում է կորեացի զորապետ Յոնբիին: Ուրախացած Վան Մանը հրամայում է գոգուրեացուն բարձր պաշտոն տալ: Ի պատասխան այդ իրադարձությանը, գոգուրեացիները հարձակվում են Հանի հողերի վրա:

32 թվականին Հուան Ու-դին նվերներով ընդունում է Գոգուրեոյի դեսպաններին: Կողմերը հաշտվում են:

Տհեջոհոն (53—146) սկսում է հարձակումները Լելանի վրա: Սյուանտույի կառավարիչ Ցայ Ֆենը կարողանում է կանգնեցնել գոգուրեացիներին: Հարձակումները շարունակվում են նաև 126-146 թվականներին:

Վան ԻԻմոն կամ Նիմմու Կոգուկչհոն Հանի թշնամին էր, նա թալանում է Լիադոնը և ապաստանում 500 ընտանիքների: Նա բարձրահասակ էր և շատ ուժեղ, խիստ, բայց առատաձեռն: Գոնսուն Կանը Սյան-դի կայսրի «հրամանով» ներխուժում է Գոգուրեո, այրում է մայրաքաղաքը (Իիմոն շուտով մայրաքաղաքը կառուցում է նոր վայրում): Չինական տվյալների համաձայն՝ արշավները տեղի են ունեցել 195-220 թվականներին, իսկ կորեական տվյալների համաձայն 184 թվականին Հանի բանակը ամբողջությամբ պարտություն է կրում:

Գոգուրեոն երեք թագավորությունների դարաշրջանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

238 թվականին Վեյ Մին-դին Սիմա Սյուանվանային ուղարկում է Գունսուն Վենհի դեմ: 242 թվականին վանը հարձակվում է Լյաոնսիի վրա:

Պատերազմ Վեյի հետ 244-246 թվականներին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

244 թվականին Յուչժոու շրջանի կառավարիչ Ուցյու Ցզյանը 10․000 զինվորների հետ ուղևորվում է Սյուանտու: Գոգուրեացիների առաջնորդ Վան Ուվիգո Տոնչհոն 2․000 հետևակ և հեծյալ ռազմիկներով հարվածում է չինացիներին Բիրյուսա գետի մոտ և սպանում 3․000 զինվորի: Յանմեկ կիրճի մոտ տեղի ունեցած հաջորդ ճակատամարտում գոգուրեացիները սպանում են ևս 3․000 չինացի զինվորների: Վանը որոշեց, որ կարող է հաղթել Ցզյանին և նրա 5․000 հեծյալներին և հարվածեց չինացիներին: Ֆեյլյուի մոտ չինացիները հաղթում են գոգուրեացիներին: Մահանում է ավելի քան 18․000 մարդ:

Վանին հետապնդում են մինչև Չենսիանի(赬峴): Նա փախչում է Ամնոկսկի հարթավայր: Ձմռանը ձիերի միջոցով չինացի գումարտակները հասնում են Հվանդո լեռ, որտեղ նրանք սպանում են տեղի բնակչությանը: Վանը փախնում է կնոջ և մերձավորների հետ:

245 թվականին Ցզյանը Գեներալ Վան Ցիին (王頎) ուղարկում է վանին հետապնդելու: Վանը փաչում է Օկչո: Գոգուրեացի Միրուն մի փոքրիկ զինվորների ջոկատով շրջվում է և հարձակվում չինացիների վրա, ինչը հնարավորություն տվեց վանին հավաքել իր փախած զինվորներին: Լյու Օկկուն վերադառնում է և մարտադաշտից դուրս տանում վիրավոր Միրուին: Հարավային Օկչոյում չինացիները անցնելով 1000 լի, դադարեցնում են հետապնդումը: Նրանք կոթող են կառուցում իրենց սխրագործությունների մասին արձանագրություններով և հեռանում Նաննանի վրայով: Հուանցյու Ցզյանը իմանում է, որ գոգուրեացի Տեննեն համոզում էր վանին վնասել Վեյին և սովամահ է լինում, տեսնելով, որ վանը չի լսում նրան: Ցզյանը պատվիրում է հսկել գերեզմանը և հոգալ, որպեսզի Տեննեյի այրի կնոջը և երեխաներին ազատ արձակեն:

Ըստ Սամգուկ Սագիի գոգուրեացի Նյուուն պատրաստ էր վանին հանձնել չինացիներին: Նա ուտելիք և խմիչք է բերում հրամանատարի համար և դաշույնը թաքցնում սպասքի մեջ: Նյուուն դաշույնով սպանում է հրամանատարին, սակայն նա էլ սպանվում է զինվորների կողմից: Իրարանցում է առաջանում և սակավաթիվ գոգուրեացները կարողանում են ջախջախել չինացիների առաջավոր ջոկատը:

Գոգուրեոն և Հյուսիսային Չինաստանի դինաստիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանում տեղի ունեցող ներքին պատերազմների և քոչվոր ցեղերի ներխուժման պատճառով Գոգուրեոյում հակամարտությունները որոշ ժամանակ դադարում են: 307-312 թվականներին Մուժուն Հուեյը (慕容廆) գրավում է Դացզի (大棘) քաղաքը, որը գտնվում էր Չանլիում (այժմյան արևելյան Հեբեյ), իսկ 319-320 թվականներին նա դառնում է Պինչժոուի (平州, ներկայիս Լյաոյան) նահանգապետ: Շուտով վան Ըբուլ Միչհոն հարձակվում է նրա վրա: Չինական աղբյուրների համաձայն՝ Մուժունը չի կարողանում կասեցնել հարձակումը: Կորեական աղբյուրների համաձայն Մուժունը հարձակվում է Հասոն ամրոցի վրա, իսկ 320 թվականին գոգուրեացիները ներխուժում են Լյաոդուն, բայց ջախջախվում են մուժունների կողմից:

Մուժուն Հուանը 342 թվականի նոյեմբերին ներխուժում է Գոգուրեո հարավային ճանապարհով, որը վատ էր հսկվում, բայց թույլ էր տալիս շրջանցել Հվանդո ամրոցը: Նա ընտրում է 40․000 հատուկ զինվորներ, առաջավոր ջոկատում էին Մուժուն Բան և Մուժուն Հանը: Հյուսիսային ճանապարհին գրոհում է Վան Յույը 15․000 զինվորներով: Մուն՝ Սայու Կոգուգվոնայի եղբայրը 50․000 զինվորներով կանգնում է հյուսիսային ճանապարհին, վանը զինվորների սակավաթիվ խմբով հարավում էր: Մուժուն Հանի անսպասելի հարձակումը, որին աջակցում էր Մուժուն Հուանը, տապալում է գոգուրեացի զինվորներին: Ցզոզանշի Հան Շոուն գլխատում է գոգուրեացի զորավար Աբուլ Հավդոգային: Նա գոգուրեացիներին հաղթում է Մուդիի (木底) մոտ և վանին հետապնդում մինչև Հվանդո, որը արդեն գրավված էր: Վանը ձիով փախնում է Տանունգոկ: Պատերը փլուզված էին, տները՝ այրված: Վան Յույը հյուսիսային ճանապարհին պարտություն էր կրել, բայց գոգուրեացիները շարունակում էին դիմակայել մուժուններին: Հանի խորհրդով Մուժուն Հուանը տուն է վերադառնում գերիներով:

370 թվականին Յանը պարտվում է Ցինի զինվորների կողմից և գոգուրեացիները հանձնում են Մուժունա Պինային, որը ցանկանում էր թաքնվել նրանց մոտ:

371 թվականին Պեկչեյի հարձակումը ետ մղելու ժամանակ Կոգուգվոն նետով սպանվում է:

385 թվականինի հունիսին 40․000 գոգուրեացի զինվորներ ներխուժում են Լյաոդուն և Սյունտու: Նրանք հաղթում են Սիմա Հաոցզինային և վերցնում են 10․000 գերիներ: Մուժուն Չույը իր եղբայր Մուժուն Նունային (慕容農) ուղարկում է ներխուժումը կասեցնելու: Նույն թվականի ձմռանը Նունը վերադարձնում է երկու տարածք:

400 թվականին վան Ան Կվանգետհոհոն Մուժինա Բաոյից ստանում է Պինչժոույի նահանգապետի տիտղոս, Լյաոդունի և Դայֆանի կառավարչի պաշտոն: Գոգուրեացիները նշանակում են պաշտոնյաներ՝ զորավարներ (司馬), սպաներ (參軍官), հրամանատարի օգնականներ (長史): Շուտով Լյաոդունը իսկապես դառնում է Գոգուրեոյի նահանգ:

5-րդ դարում Հյուսիսային Չինաստանում մեծանում է Հյուսիսային Վեյերի իշխանությունը և գոգուրեացիները որոշում են դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել վեյերի հետ: 435 թվականին վանը խնդրում է իրեն տեղեկություններ տրամադրել կայսր Վեյի տան ծագման մասին: Նույն տարվա աշնանը վանը շնորհակալություն է հայտնում Տայ Ու-դիին: Գոգուրեացիները ամեն տարի վճարում էին 200 կտոր ոսկի և 400 կտոր արծաթ:

466 թվականին կայսր Վեն Չեն-դին, այրի կայսրուհի Վենմինի (文明太后) խորհրդով, պահանջում է վանից իր աղջկան ամուսնացնել կայսեր հետ: Սակայն վանի դուստրը արդեն ամուսնացած էր և վանը կայսրին առաջարկում է ամուսնանալ իր եղբոր աղջկա հետ: Կայսրը Անլո Չժենյանին (安樂王真) և Լի Ֆուին (尚書李敷) պատվիրում է նվերներ հանձնել հարսի ընտանիքին: Գոգուրեոյում սկսում են խոսել, որ ազգակցական հարաբերությունները վեյերի հետ, չխանգարեցին նրանց պարզել Գոգուրեոյի թույլ կողմերը: Վանը նամակ է ուղարկում կայսրին՝ հաղորդելով հարսի մահվան մասին: Կայսրը Չեն Ցզունյային (侍程) ուղարկում է Գուգուրեո, որպեսզի պարզի, թե հարսը իրոք մահացել է, հիշեցնելով, որ այդ դեպքում վանը պետք է փնտրի նորին և լավ կատարի հրամանները: Վանը գործնականորեն ձերբակալում է դեսպաններին, բայց կայսրը մահանում է և գործը փակվում է:

520 թվականի գարնանը վեյերը բռնում են Գոգուրեոյի դեսպանին: Դեսպանի խուզարկության ժամանակ գտնում են փաստաթղթեր՝ կապված Լյանի և Գոգուրեոյի հետ, հանդիսավոր հագուստներ և սուր (劍): Դեսպանին և թագավորական մյուս իրերը տեղափոխում են Լոյան: Վեյերը Գոգուրեոյի կայսրության դեմ չեն կռվում, այլ իրենք են տիտղոսներ ուղարկում Գոգուրեո: Միևնույն ժամանակ գոգուրեացիները շարունակում են բարեկամական հարաբերությունները Լյանի հետ: 534 թվականին Արևելյան Վեյի կայսր Սյաո Ցզին-դին կայսր Անվոնին տալիս է նոր տիտղոս՝ ասպետների մեծ զորապետ (驃騎大將軍): 546-547 թվականներին գոգուրեացիները դեսպանական հարաբերություններ են հաստատում նաև Արևմտյան Վեյի հետ:

551 թվականին թուրքերը հարձակվում են Սինսոն ամրոցի վրա, սակայն չեն կարողանում գրավել այն: Գեներալ Կոն իր 10 000 զինվորներով ետ է մղում հարձակումը և 1․000 թուրքերի գերի է վերցնում: Օգտվելով առիթից, գեներալ Սիլլա Կոչհիլբուն գրավում է 10 գոգուրեական գավառներ:

Գոգուրեոն և Հարավային Չինաստանի դինաստիաներ (Ցին, Լյու, Սուն, Հարավային Ցի, Լյան)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

413-414 թվականներին կայսր Չանսուվանը (ko:장수왕), Ցզին Ան-դի կայսեր մոտ դեսպաններ է ուղարկում:

Շաո-դիի ժամանակ՝ 424 թվականին նույնպես դեսպաններ է ուղարկվում:

438 թվականին Ֆեն Հուն՝ (馮弘) Հյուսիսային Սունի վերջին կառավարիչը պարտվում է Յուան Վեյի զորքի կողմից: Նա ապաստան է գտնում Գոգուրեոյում՝ Բեյֆենչենում (北豐城) և այդտեղից օգնություն է խնդրում Հարավային Սունից: Լյու Սուն Վեն-դին ուղարկում է վան Բայցզյուին (王白駒) և Չժաո Ցիսինային (趙次興), իսկ գոգուրեացիներին հրամայում է օգնել նրան: Գոգուրեացիները սպանում են և՛ դեսպաններին, և՛ փախչողնրին:

458 թվականին գոգուրեացիները Հարավային Սուն են ուղարկում վիտեկսի ծառից պատրաստված նետեր՝ քարե ծայրերով:

Պատերազմ Սույերի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

6-րդ դարի վերջերին և 7-րդ դարի սկզբներին պայքար էր ծավալվում Սույի դեմ, որը հանգեցրեց վերջինիս անկմանը:

589 թվականին Սույ դինաստիան հաղթում է հարավ-չինական Չեն դինաստիային և միավորում երկիրը: Դա շատ է անհանգստացնում գոգուրեացիներին: Պհյոնվոն կայսրը հրամայում է պատերազմի համար պատրաստել զինվորներ և հացահատիկ: Սույ Վեն-դին վախենում է այդ ամենից և 591 թվականին հրովարտակ է ուղարկում՝ Գոգուրեոին տիտղոսներ պարգևելով: Գոգուրեոն անտեսում է: 597 թվականին վան Յոնյանհոն Սույ Վեն-դիից հրովարտակ է ստանում մեծ կնիքով, որով նա պահանջում էր տուրք վճարել: Ի պատասխան, 598 թվականին Գոգուրեոյի կայսրը հարձակվում է Լյաոսիի վրա: Կառավարիչ Ինչժոու Վեյ Շիչուն (韋世衝擊) ետ է մղում հարձակումը: Սուն Վեն-դին կատաղում է: Հավաքվում է 30․000 զինվոր և նավատորմ: Հենց սկզբից էլ նկատվում է պաշարների պակաս: Յույգուանի վրա հարձակման ժամանակ սկսվում են հորդառատ անձրևներ, որն էլ դառնում է համաճարակների պատճառ: Չժոույի նավատորմը դուրս է գալիս Դունլյայայից և ուղևորվում է Փհենյան, բայց կործանվում է փոթորկի պատճառով: Բանակը հասնում է մինչև Լյաոհե, որտեղ էլ պարտվում են ճակատամարտում: Սեպտեմբերին Սյուի զորքերը նահանջում են: Կորուստները կազմում էին 80-90%-ը:

Երբ Սույ Յան-դին 605 թվականին վերցնում է իշխանությունը՝ կայսրությունը արդեն վերականգնվել էր և դարձել էր աներևակայելի հզոր:

607 թվականին կայսրը Տուլի խանի մոտ գտնում է Գոգուրեոյի գաղտնի դեսպանին: Կայսրը կանչում է դեսպանին և ասում է, որ Տուլի խանը հավատարիմ վասալ է և գալիս է կայսեր մոտ: Կայսրը նույնպես կարող է գնալ նրա մոտ: Եթե Գոգուրեոյի վանը նույնպես հավատարիմ վասալ է, թող գա խոնարհվի իր առջև: Հակառակ դեպքում կայսրը իր զինվորներով կգնար նրա մոտ:

611 թվականի գարնանը Սուն կայսրը գնում է Չժոցզյուն և սկսում է զորք հավաքել: Պաշտոնապես պատերազմ է հայտարարվում 612 թվականին: Հավաքվում է 1.333.800 մարդ: Բանակը պետք է հարձակվեր երկու շարասյուներով: Հեծյալ գունդը բաղկացած էին 10 ջոկատներից՝ 100 հոգի կազմով: Բնակում կային 4 գնդեր: Յուրաքանչյուր բանակում կային 4 հետևակային գնդեր՝ 20 գնդերով: Նրանք իրարից տարբերվում էին իրենց գույներով և սպառազինությամբ: Զինվորների շարքը ձգվում է 960 լի: Կենտրոնում գնում էր կայսրը իր պալատականներով:

612 թվականի գարնանը սույերի բանակը, անցնելով Լյաոհեն, բախվում է գոգուրեացների հետ: Երկրորդ փորձից հետո սույերը կառուցում են նավակամուրջ: Սույերը պաշարում են Լյաոդուն ամրոցը: Սկսվում են ծանր մարտեր: Երեք անգամ Սույ Յան-դիի շտաբ են գալիս գոգուրեացի դեսպանները և հայտնում ամրոցի հանձնման մասին: Սակայն նրանք երեք անգամ էլ շարունակում են պաշտպանվել: Վեցերորդ ամսում կայսրը ռազմակայանը տանում է Լյաոդունից ոչ հեռու գտնվող Լյուհեչեն ճամբար: Նա իր գեներալներին սպառնում էր մահապատժի ենթարկել:

Այդ ժամանակ Լայ Հուերի նավատորմը կանգ է առնում Փհենյանի մոտ և մի քանի տասնյակ հազարավոր զինվորներով սկսում է գրոհել: Սույերը մտնում են քաղաք և սկսում կողոպտել: Սակայն եկեղեցում թաքնված գոգուրեացիները դուրս են գալիս և թիկունքից հարվածում սույերին: Լայ Հուերը ետ է շպրտվում ափ, բայց կարողանում է ամրանալ այնտեղ:

Հետևակային գնդերը Յույվեն Շույի հրամանատարությամբ հասնում էր Փհենյան, բայց հասկանում են, որ չեն կարող կռվել և հետ են վերադառնում: Այդ ժամանակ մյուս բանակներն էլ պարտություն էին կրում գոգուրեացիների կողմից: Իմանալով այդ մասին, Լայ Հուերը որոշում է նահանջել: Մնացել էր ընդամենը 2700 մարդ: Կայսրը հրամայում է շղթայել Յույվեն Շուին: 7-րդ ամսվա 25-րդ օրը կայսրը հրամայում է նահանջել:

613 թվականի գարնանը կայսրը ժամանում է Չժոցզյուն և հայտնում ժողովրդի զորահավաքի մասին: Յույվեն Շուն և Յան Իչենը ուղևորվում են Փհենյան, Վան Ժենգուն՝ Սինսոն: Կայսրը որոշում է անձամբ ղեկավարել Լյաոդունի պաշարումը: Սակայն նրան հայտնում են Յան Սյուանգանում տեղի ունեցած խռովության մասի: Կայսրը վախենում է և ստիպված նահանջում: Հու Սըչժեն (斛斯政) գոգուրեացիներին հայտնում է սույերի դիրքերի մասին բոլոր գաղտնիքները: Գոգուրեացիները հարձակվում են և սկսում ոչնչացնել նրանց: Տարբեր աղբյուրների համաձայն, սույերի զինվորների թիվը հասնում էր 30000-ի: 614 թվականի աշնանը Սույ Յան-դին ժամանում է Հուայյուան ամրոց: Լայ Հուերը գրավում է Պիսա ամրոցը և ուղևորվում է Փհենյան: Այստեղ նա վերջնական պարտություն է կրում: Պատերազմը ավարտվում է Գոգուրեոյի հաղթանակով, բայց չինացի պատմիչները խստորեն ժխտում են այդ փաստը:

Տան կայսրության նվաճում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

618 թվականին Չինաստանում իշխանությունն անցնում է Տան դինաստիային: Դրանից առաջ մահացել էր Կայսր Յոնյանհոն և իշխանությունն անցել էր Կայսր Յոննյուին: Կայսրը 619 թվականին խաղաղության առաջարկով դեսպաններ է ուղարկում Չինաստան: 622 թվականին կողմերը հաշտվում են և Տան են ուղարկվում 10000 փախստականներ:

624 թվականին Գոգուրեո են գալիս դաոսականության քարոզիչներ:

Կայսրը Յոննյուն, իմանալով, որ Լի Շիմին հաղթել է թուրքերի առաջնորդ Աշին Դոբիին, շնորհավորանքներ է ուղարկում Տանին:

641 թվականին Գոգուրեո է գալիս դեսպան Չեն Դադեն (陳大德): Դադեն իր հետ բերել էր մետաքսե կտորներ և դրանք բաժանում էր քաղաքի կառավարիչներին: Նա շրջում է աբողջ երկրում և հավաքում տարբեր տեղեկություններ: Նա այդպես գտնում է չինացիներին և տեղեկացնում նրանց պատմում է բարեկամների մասին: Կայսրը համաձայնում է հանդիպել Դադեին:

642 թվականի ձմռանը Յոն Կեսոմուն երկրում հեղաշրջում է կատարում: Իր զինվորներով նա մտնում է պալատ և սպանում է Կայսր Յոննյուին: Կեսոմուն գահին նստեցնում է իր եղբորորդուն՝ Պոջանային, բայց փաստացի կառավարությունը պատկանում էր նրան:

645 թվականի արշավանքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

641 թվականին Լի Շիմին սկսում է պատրաստվել հարձակման: Պարենը տանում են Ինչժոու (營州) քաղաք և Գուդաժենչեն (古大人城) ամրոց: Չժան Լյանը դառնում է դաշտային բանակի հրամանատարը, որը պետք է մասնակցեր Փհենյանի գրավմանը: Նրա տեղակալներն էին Չան Հեն (常何) և Ցզո Նանը (左難): Հրամայված էր հավաքել 40000 զինվորներ և կառուցել 500 նավեր՝ ծովն անցնելու համար: Լի Շինցին (李勣) ղեկավարում էր դեպի Լյաոդուն մեկնող բանակը: Նրա օգնականը Վան Դաոցզուն (王道宗) էր: Կորպուսների հրամանատարներ էին Չժան Շիգույը (張士貴), Չժան Ցզյանը (張儉), թուրք Չժիշի Սըլին, Ցիբի Հելին (契苾何力), Աշինա Միշեն, Ցզյան Դեբենը (薑德本), Ու Հեյտան (吳黑闥):

645 թվականին բանակը հանդիսավոր կերպով դուրս է գալիս Լոյանից: Ամռանը Լի Շիցզին բանակի հետ անցնում է Լյաոհեն: Չժան Ցզյանը թուրքական զինվորների հետ հաղթում է Կոնանսոն ամրոցի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում: Սպանվում է մի քանի հազար մարդ: Մայիսին ընկնում է Գայմուչեն (蓋牟城, кор. Кэмо) ամրոցը: Այն վերցնում են Լի Շիցզին և Դաո Ցզունը: Ամրոցը վերանվանվում է Գայչժոու (蓋州): Չժան Լյանը ծովից հարձակվում է Պիսա ամրոցի վրա: Չեն Մինչժենը (程名振) գիշերը մոտենում է քաղաքին: Դավաճանները բացում են դարպասները: Սպանվում է 8000 գոգուրեացի:

Լի Շիցզուն առաջ է անցնում դեպի Լյաոդուն Յոդոն ամրոց: Կայսրը հրամայում է կառուցել կամուրջներ, Լյաո գետի ճահիճների վրա՝ ճեղանուղիներ: Սենսոն և Կուկենսոն ամրոցներից Լյաոդունին օգնելու համար գալիս են 8000 հեծյալ գոգուրեացիներ: Դաո Ցզունը պատրաստ էր հանդիպել 4000 հեծյալների և 40000 հետևակների: Չժան Ցզունի հետևակը պարտություն է կրում գոգուրեացիներից: Դաո Ցզունը հրամայում է կտրել փախածների գլուխները: Բարձրանալով բլուրը, տեսնում է, որ կորեացիները հավաքում են զորքերը: Այդ ժամանակ նա 4000 ձիավորներով հարձակվում է նրանց վրա և դադարեցնում նրանց առաջխաղացումը:

Շուտով Տանի բանակը հարավ-արևմուտքից հարձակվում է Պեկամ ամրոցի վրա: Պարետ Սոն Դեըմը մարդ է ուղարկում Տանի կայսեր մոտ, որպեսզի պայմանավորվեն ամրոցի գաղտնի հանձնման համար: Կայսրը փոխանցում է Տանի դրոշը, որը կախում են պատից: Լի Շիցզին (李勣) խաբում և թալանում է քաղաքը: Գերի է ընկնում 2000 զինվոր և 10000 ընտանիք: Կայսրը ներում է բոլոր գերիներին:

Սոն Դեըմը դառնում է նահանգապետ: Լի Շիցզին հավաքում է 700 զինվորներ և շարունակում պայքարել Տանի կողմից, բայց Տանի կայսրը նրանց պատվիրում է հեռանալ:

Լի Շիմին մոտենում է Անսի ամրոցին: Հյուսիսից մոտենում են Կո Յոնսուի և Հեչժինի բանակները, ինչպես նաև մոհեյի 15000 հեծյալները: Կայսրը որոշում է, որ ավելի լավ է կոտրել դաշտային բանակը՝ նրանց թույլ չտալով կապվել կայազորի հետ: Կո Յոնսուն 40 լի շարժվում է առաջ և մոտենում ամրոցին: Կայսրը 1000 թուրքերի՝ Աշինա Շեերոմի գլխավորությամբ ուղարկում է մարտի դաշտ: Նրանք բախվում են մոհեների հետ և հետ են վերադառնում: Կո Յոնսուն մոտենում է ամրոցին ևս 8 լի և կանգնում է լեռան լանջին: Հաջողվում է թուլացնել Կո Յոնսույի զգոնությունը՝ հաղորդելով առաջիկա խաղաղ զրույցների մասին: Լի Շիցզին 15000 զինվորներով զբաղեցնում է արևմտյան անցումը, Չժանսուն Ուցզին և Նյու Ցզինդան 8000 ձիավորներով թաքնվում է հյուսիսում, կայսրը 4000 ձիավորներով և 8000 հետևակով պետք է հարձակվեր լեռան վրա: Արևածագին Կո Յոնսուն որոշում է հարձակվել Լի Շիցզիի բանակի վրա: Կայսրը հրամայում է ազդանշան ուղարկել ամբողջական հարձակման համար: Գոգուերացիները սկսում են վերդասավորվել նրանց ետ մղելու համար: Շիցզիի հետևակները հարձակվում են գոգուրեացիների վրա և սկսում է ճակատամարտը: Մահանում է 20000 գոգուրեացի: Կայսրը հրամայում է ոչնչացնել կամուրջները և շրջապատել դրանք: Կո Յոնսուն և Կո Հեչժինը 3680 զինվորներով հանձնվում են գոգուրեացիներին և 3300 մոհեներ մահապատժի են ենթարկվում: Կո Յոնսուն և Կո Հեչժեն ներվում են:

Կառավարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայսրը ուներ 2 պալատ՝ քաղաքում և քաղաքից դուրս։

Առաջին մայրաքաղաքը Կուննեում էր, 427թվականին վանը տեղափոխվում է Փհենյան։ Քաղաքը կառուցված էր առանց որևէ նախագծի և իրենից ներկայացնում էր դասական կառույց։ Բացի մայրաքաղաքից կային մի քանի տասնյակ քաղաքներ, որտեղ կառուցված էին դատարաններ:

Բանտեր չկային: Մեղավորներին դատապարտում էին և երեխաներին ու կնոջը ստրկության են մատնվում: Խռովարարներին կապում էին սյուներին և այրում, կտրում էին գլուխները, ընտանիքը ստրկության էին տալիս: Գողը պետք է վերադարձներ գողացվածի տասներկուսապատիկը:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոգուրեացիները սիրում էին տարբեր գեղեցիկ կառույցներ: Նրանք ուտելիքի մեջ չափավոր էին: Նրանց ավանդույթները և լեզուն նման էին պույոսցիներին: Հենվելով այդ փաստի վրա, չինացիները ասում էին, որ գոգուրեացիները և պույոսցիները նույն ծագում ունեցող ժողովուրդներ են: Գիշերները գոգուրեացի տղամարդիկ և կանայք հավաքվում էին երգում և պարում:

Տոնակատարությունների համար նրանք ունեին տարբեր հագուստներ ոսկուց և արծաթից պատրաստված զարդեր: Կենցաղում հագնում էին գործվածքներ, մետաքսե, կաշվե և մորթյա հագուստներ:

Հարգանքը արտահայտում էին մեկ ոտքը բարձրացնելով: Քայլում էին արագ, ինչպես պույոսցիները: Սիրում էին խոսել կոշտ և գռեհիկ: Մեծերը և փոքրերը լվացվում էին մեկ գետում և քնում էին նույն սենյակում, ինչը անընդունելի էր չինական տեսակետից:

Հարսանիքները նշվում էին հարսի տանը: Ամուսինները այդտեղ ապրում էին այնքան ժամանակ, մինչև որդի էր ծնվում: Դրանից հետո նրանք տեղափոխվում էին: Փեսայի ընտանիքը երիտասարդ զույգերին խոզ էր տալիս և գինի: Ամուսինները հաճախակի էին թողնում իրենց կանանց:

Մահացածին դնում էին դագաղի մեջ: Այնուհետև դագաղը տեղափոխում էին դամբարան, որտեղ այն կարող էր մնալ երեք տարի: Հետո ընտրում էին հարմար օր և թաղում: Թաղման ժամանակ նվագում էին երաժշտական գործիքներ և պարում էին, բերում էին ոսկի, արծաթ և այլ թանկարժեք իրեր և դնում էին գերեզմանին: Վերջինս պատրաստված էր քարերից, իսկ շուրջը տնկված էին սոճիներ և նոճիներ: Մահացածի հագուստը, տարբեր պարագաները, ձիերը դրվում էին գերեզմանի մոտ և հյուրերը հերթով վերցնում էին դրանք: Ծնողները կամ ամուսինը երեք տարի, եղբայրները 3 ամիս պետք է պարտադիր սգային մահը:

Լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել կորեացիների լեզվի մասին: Ա. Վ. Վովինը կարծում էր, որ գոգուրեացիների լեզուն, որը նման էր ճապոներենին, հիմնականում տարածված էր միայն իշխանության հարավային շրջաններում: Մինչդեռ հյուսիսային շրջանում տարածված էր կորեերենը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Н. Я. Иакинф (Бичурин) (о. Иакинф) «Собрание сведений…»
  • Л. Н. Гумилёв «Хунну в Китае»/I. Тление/Корея
  • Ким Бусик. Самгук Саги (Исторические записи трёх государств). Кн. 2. Летописи Когурё. Летописи Пэкче. М.: «Восточная литература». 1995 г.