Արդահանի մարտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արդահանի
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Թվական 1914 թվականի դեկտեմբերի 25 - 1915 թվականի հունվարի 18
Վայր Արդահան
Արդյունք Ռուսական կայսրության հաղթանակ
Հակառակորդներ
Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն
Հրամանատարներ
Ռուսական կայսրություն Գեներալ Միշլաևսկի Գերմանական կայսրություն Մայոր Սթեյնջ-բեյ

Արդահանի մարտ, օսմանյան բանակի ռազմական գործողություն գերմանացի մայոր Ավգուստ Սթեյնջի գլխավորությամբ Արդահան քաղաքը գրավելու, ռուսական բանակի Սարիղամիշ - Կարս պաշտպանական գիծը ճեղքելու և օսմանյան բանակին Սարիղամիշի ճակատամարտում հասնելու համար: Տեղի է ունեցել 1914 թվականի դեկտեմբերի 25-ից 1915 թվականի հունվարի 18-ի միջև[1]:

Նախադրյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական կայսրությունը 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ գրավում է Կարսի բերդը: Սակայն թուրքերը հույս ունեին վերադարձնել այս ամրությունը, ինչպես նաև Բաթումի նավահանգիստը: Առաջին համաշխարհային պատերազմը նրանց ընձեռեց այդ հնարավորությունը, սակայն օսմանյան բանակի մարտական պատրաստականությունն ու ղեկավարական հմտությունները այնքան էլ բարձր մակարդակի չէին: Սկզբում գերմանական ղեկավարության նախագծի համաձայն` կովկասյան ճակատը պետք է ռուսական բանակի ուշադրությունը շեղեր հիմնական ճակատներից: Էնվեր փաշան հույս ուներ, որ հաջողությունը ճանապարհ կբացեր դեպի Թիֆլիս, հնարավոր է նաև, որ Կովկասում կսկսվեր մուսուլմանական հեղափոխություն, ինչի հետևանքով նույնիսկ հնարավոր կլիներ Ռուսաստանը կտրել Կասպից ծովի նավթի պաշարներից: Այս հեռահար նպատակը Մեծ Բրիտանիային ստիպեց փոխել ծրագրերը:

1914 թվականի հոկտեմբերի 30-ին 3-րդ բանակը ղեկավարությունից տեղեկացվում է, որ բրիտանական զորքերի հարձակումից նահանջելով` գերմանական «Գեբեն» և «Բրեսլաու» նավերը նահանջում են Սև ծով: Բարձրագույն ղեկավարությունը ենթադրում է, որ ռուսական բանակը ցանկացած րոպե կհատի օսմանյան սահմանը: Բերհմանի հարձակումը (1914, նոյեմբերի 2-16) ավարտվում է ռուսական զորքերի պարտությամբ: Ռուսների հաջողությունն ապահովում է պաշտպանության հարավային թևը, որտեղ աչքի են ընկել հայ կամավորները, որ գրավել էին Աղրին ու Բայազետը: Հասան Իզեթ փաշային հաջողվում է կայունացնել ճակատը` թույլ տալով, որ ռուսները 25 կմ խորանան Օսմանյան կայսրության մեջ Էրզրում-Սարիղամիշ առանցքով:

Զորքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան աղբյուրներում օգտագործվում են «բանակային առաջին կորպուս» անվանումը թուքական զորքերի և «Սթեյնջ բեյի ջոկատ» անվանումը թուրքական զորքերի համար[2]: Ջոկատը ղեկավարում էր գերմանական մայոր Սթեյնջը: Ջոկատի զինվորների քանակը հստակ չէ: Արևմտյան աղբյուրները վկայում են, որ այն բաղկացած էր 30.000-35.000 զինվորից: Ճշգրիտ տվյալներ չկան, չնայած զինվորների քանակը կարող էր գերազանցել նշվող թվերը:

Ձախ թևը բաղկացած էր բանակային կորպուսի երկու դիվիզիաներից, որոնք պատերազմի սկզբին այստեղ էին բերվել Կոստանդնուպոլսից և Բաթումից հարավ գտնվող այլ նավահանգիստներից:

Հարձակման նախապատրաստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սթեյնջ բեյի ջոկատը լքել է Ստամբուլը «Յավուզ» զրահակիրով: Առաջին կանգառը եղել է Ռիզայում: Դրանից հետո ջոկատը ուժեղացվել է քրդական 2.000 կամավորներով և աջարացիներով:

Ջոկատի նախնական նպատակն էր հարված հասցնել Բաթումին, սակայն ցամաքում ռուսների դիմակայության պատճառով, որի արդյունքում նրանք հսկողություն են ձեռք բերում Սև ծովի հանդեպ, գաղափարը դառնում է անիրագործելի: Ջոկատում ստիպված հրաժարվում են այդ գաղափարից:

Էնվեր փաշան մշակում է Սարիղամիշի ճակատամարտի նախագիծը: Սթեյնջ բեյի զորամիավորումները ճակատամարտում դիտվում էին որպես օգնության հասնող լրացուցիչ միավորում: Նրանք պետք է կտրեին օգնության հասնող ռուսական զորքերի ճանապարհը Սարիղամիշ - Կարս գծում: Սթեյնջ բեյի ջոկատները ռուսական ուժերի ուշադրությունը շեղելու նպատակ ունեին: Սթեյնջ բեյը պետք է գործեր Չորոկի շրջանում` գրավելով ճանապարհը:

Ճակատամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1914 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Սթեյնջ բեյը գրավում է Արդանուխը:

1914 թվականի դեկտեմբերի 27-ին ռուսների համառ դիմադրությունից հետո, որ շարունակվեց 17 օր, ջոկատը գրավում է Արդահանը և հանկարծակի հարձակում գործում Կարսի վրա: Հաջողության դեպքում կկասեցվեր ռուսական զորքերի` Կարսից արևմուտք` Սարիղամիշ անցումը:

Ռուսական տեղապահը և նրա ռազմական խորհրդատուները լավ գիտակցում էին ստեղծված իրավիճակը: Սթեյնջ բեյն այնպես էր արել, որ ռուսները շատ թանկ վճարեին իրենց ամեն քայլի համար: Ռուսական զորքերի ուշադրության շեղումը Սթեյնջ բեյի ուղղությամբ թույլ կտար թուրքերին գրավել Սարիղամիշը և Կարսը: Ռուսական զորքերը լուրջ համալրման կարիք ունեին: Այդ ժամանակ` 1914 թվականի դեկտեմբերին, գեներալ Միշլաևսկին հրամայում է Սարիղամիշի ճակատամարտից առաջ ռուսական գլխավոր ուժերից ռազմական ուժեր տրամադրել պարսկական արշավանքի համար: Պարսկաստանը զրկվում է ռուսական ուժերից, որոնք երկաթուղով Կարսից, Երևանից ու Ջուլֆայից ուղևորվում են ռազմաճակատ: Նրանք ուշացել էին, բայց կարող էին ավելի ուշանալ, եթե բանակային առաջին կորպուսը ի վիճակի լիներ վճռական հարձակում իրականացնել Կարսի ուղղությամբ: Տեղապահի առաջին գործն էր օգնություն ուղարկել զորաբանակին, որ նախօրոք միայնակ դիմագրավել էր երկու դիվիզիաների հարձակումը Արդահանում:

Ավելի մեծ թվով ուժեր են ուղարկվում Սարիղամիշ, բայց տեղ հասնելով` նրանք իմանում են, որ չնայած ռուսները թողել են Սարիղամիշը, սակայն մարտը ընթացել է կատաղի ուժով ու համառ պայքարով: Ո՛չ Արդահանում, ո՛չ Սարիղամիշում չեն եղել ռուսական զորքեր նույնիսկ վերջնական փուլում:

Հազիվ թե Արդահանի ճակատամարտի մասին լուրերը ստացված լինեին, երբ այդ տեղը ենթարկվում է արդեն հրետանու հարձակմանը: Ռուսները դուրս են մղում Սթեյնջ բեյի ջոկատին: Ռուսական աղբյուրներում նշվում է, որ «կրկնակի գրոհը ամբողջովին ջախջախում է թշնամուն, որ բաժան-բաժան է լինում»: Ռուսական զորքերի ճնշմամբ քրդերի կամավորական ջոկատները առանձնանում են Սթեյնջ բեյի ջոկատներից: Այդ մասնատված հատվածները փախչում են հետ` Արդահան, բայց նրանք չեն կարողանում երկար հաստատվել այնտեղ, քանի որ տեղանքը կրկին գրավում են հաղթողները:

1915 թվականի հունվարի 18-ին ճակատամարտից փրկված որոշ հատվածներ կարողանում են փրկվել իրենց հատվածներում, մյուսները ապաստան են գտնում Չորոկի շրջանում: Սթեյնջ բեյը վերականգնում է իր ջոկատը Ստամբուլում:

1915 թվականի մարտի 1-ին Սթեյնջ բեյի ջոկատը առանց կամավորների օգնության վերադառնում է ճակատային գիծ. նրան հաջողվում է մոտ երկու ամիս դիմադրել ռուսական զորքերին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Spencer Tucker, «The European Powers in the First World War» page 174
  2. (Erickson 2001, էջեր 55)