Սրտային ցիկլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սրտային ցիկլ
CG Heart.gif
ՕրգանիզմներԿենդանի օրգանիզմներ
Կենսաբանական համակարգՇրջանառող համակարգ
Խթանհաղորդչական համկարգ
Ելքարյան շրջանառություն
Հաճախականություն60–100 մեկ րոպում մարդկան մոտ
Տևողություն0.6–1 վայրկյան
*Animalia with the exception of Porifera, Cnidaria, Ctenophora, Platyhelminthes, Bryozoan, Amphioxus։
Այս դիագրամը ցույց է տալիս սրտի կծկումը, որը անընդհատ կրկնվում է և կոչվում սրտային ցիկլ: Փորոքների դաստոլան հաջորդում է փորոքների սիստոլային, կորդինացված կերպով կատարվում է նաև "նախասրտերի սիստոլա", որը հաջորդում է "նախասրտերի դիաստոլային": Այս ցիկլը կորելացնում է էլեկտրոկարդիոգրաման՝ T ատամիկը (բնորոշ է փորքների դիաստոլային), P ատամիկը՝ նախասրտերի սիստոլային, QRS կոմպլեքսը՝ փորքների սիստոլային։ [1]
Սրտային ցիկլ՝ փականների տեղակայումը, արյունալեցումը և ԷԿԳ։
Սրտային ցիկլի կրկնությունը՝ նախասրտերի սիստոլան սկսում է P ատամիկից, փորքների սիստոլան սկսում է Q ատամիկի վեր բարձրացող մասից
(աուդիո)
Սրտի տոների աուսկուլտացիան
15 տարեկան առողջ աղջկա սրտի աուսկուլտատիվ տոներ
Օգնություն

Սրտային ցիկլ, սրտի 1 զարկի ավարտից մինչև հաջորդ սրտային զարկի սկիզբը։ Այն կազմված է երկու փուլից. առաջին փուլի ընթացքում տեղի է ունենում սրտամկանի թուլացում և սրտի արյունալեցում, այս փուլը կոչվում է դիաստոլայի փուլ, երկրորդ փուլում տեղի է ունենում սրտամկանի կծկում, որի շնորհիվ սրտից արյունը արտամղվում է դեպի հյուսվածքներ և օրգաններ, որն էլ կոչվում է սիստոլայի փուլ։ Արյան արտամղումից անմիջապես հետո տեղի է ունենում սրտամկանի թուլացում, որի հետևանքով սիրտը պատրաստ է ընդունել արյան նոր ծավալ, որը վերադառնում է թոքերից և այլ օրգան-համակարգերից, այնուհետև կրկին կատարվում է սրտամկանի կծկում, արյան արտամղում թոքեր և այլ օրգաններ, որն էլ հենց կոչվում է սրտային ցիկլ։ Կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նորմայում առողջ սիրտը կատարում է միջինում 70-75 զարկ մեկ րոպեում, այսինքն կարելի է ասել, որ սիրտը կծկվում է յուրաքանչյուր 0,8 վայրկյանը մեկ[2]։ Սիրտը կազմված է երկու նախասրտից և երկու փորոքից, ըստ այդմ էլ տարբերակում են սրտի աջ (աջ նախասիրտ, աջ փորոք) և ձախ կեսեր (ձախ նախասիրտ, ձախ փորոք)։ Սրտային ցիկլն սկսվում է փորոքների վաղ դիաստոլայով՝ սրտամկանը թուլանում է, խոռոչները լայնանում են և արյունը նախասրտերից անցնում է դեպի փորոքներ, այնուհետև փորոքների ուշ դիաստոլայի փուլի վերջում տեղի է ունենում երկու նախասրտերի կծկում (նախասրտերի սիստոլա), որի արդյունքում արյունը նախասրտերից անցնում է դեպի փորոքներ[3]։ Փորոքների սիստոլայի ընթացքում տեղի է ունենում փորոքների կծկում և արյան արտաղում աջ փորոքից դեպի թոքեր, իսկ ձախ փորոքից դեպի այլ օրգան-համակրգեր, այս ընթացքում տեղի է ունենում նախասրտերի թուլացում (նախասրտերի դիաստոլա)։ Սրտի խոռոչների ճիշտ և համակարգված աշխատանքի շնորհիվ տեղի է ունեում արյան և սննդարար նյութերի ճիշտ տեղաբաշխում ողջ մարմնով[4]։ Միտրալ և տրիկուսպիդալ փականները, որոնք հայտնի են նաև, որպես ատրիովենտրիկուլյար կամ AV փականներ, բացվում են փորոքների դիաստոլայի փուլում։ Ավելի ուշ տեղի է ունենում նախասրտերի կծկում (նախասրտերի սիստոլա), որի արդյունքում արյունը նախասրտերից մղվում է դեպի փորոքներ (տես դիագրամը)։ Այնուհետև սինոատրիալ հանգույցից եկող էլեկտական ազդակների շնորհիվ տեղի է ունեում փորոքների կծկում (փորոքների սիստոլա) և փորոքներում ճնշման բարձրացման հետևանքով տեղի է ունենում AV փականների փակում, որի հետևանքով կանխվում է արյան հնարավոր հետհոսքը, որն էլ կոչվում է իզովոլյումիկ կծկման փուլ[5]։ Սիստոլայի փուլում կծկման հետևանքով տեղի է ունենում փորոքներում ճնշման կտրուկ աճ։ Երբ փորոքներում եղած ճնշումը գերազանցում է աորտայում և թոքային զարկերակում եղած ճնշմանը, տեղի է ունենում թոքային և աորտալ փականների բացում, արյան արտամղում փորքներից դեպի աորտա և թոքային զարկերակ։ Սա իրենից ներկայացնում է սրտային ցիկլի արտամղման փուլը։ Արտամղման փուլից հետո, երբ աորտայում և թոքային զարկերակում ճնշումը գերազանցում է փորոքներում եղած ճնշմանը, տեղի է ունենում աորտալ և թոքային փականների փակում (Վիգերսի դիագրամում համապատասխանում է կապույտ կորին)։ Իզովոլյումիկ թուլացման ժամանակ, տեղի է ունենում փորոքներում ճնշման նշանակալի նվազում և նախասրտերը սկսում եմ արյունալցվել, քանի որ արյունը հետ է գալիս հյուսվածքներից և օրգաններից, լցվում է աջ նախասիրտ (ստորին սիներկաից) և ձախ նախասիրտ (թոքային երակներից)։ Փորոքների թուլացման հետ մեկտեղ միտրալ և տրիկուսպիդալ փականները կրկին բացվում են տեղի է ունենում փորոքների դիաստոլա և սրտային ցիկլը կրկնվում է[5][6]։ Սրտային ցիկլի ընտացքում տեղի է ունենում ճնշման իջեցում և բարձրացում։ Սրտամկանի կոորդինացված կծկումը տեղի է ունենում Պեյսմեկերյան բջիջների շնորհիվ, որոնք գտնվում են սինոատրիալ և ատրիովենտրիկուլյար հանգույցներում։ Սրտամկանը կազմված է միոցիտներից, որոնք օժտված են իրենց ներքին կծկման ունակությամբ, որը կապված չէ արտաքինից նյարդավորման հետ, բացառությամբ սրտի կծկման հաճախությամբ՝ պայմանավորված մետաբոլիկ պահանջների հետ[7]։ Էլեկտրոկարդիոգրամայի վրա P ատամիկի առկայությունը խոսում է նախասրտերի կծկման (սիստոլայի) մասին։

Սրտային ցիկլը և Wiggers-ի դիագրամը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A Վիգերսի դիագրամը ցույց է տալիս սրտային ցիկլը և էլեկտրոկարդիոգրաֆիկ փոփոխությունները։ Փորոքների "Դիաստոլան" կամ հանգիստը, սկսվում է "Իզովոլյումիկ թուլացումից", այնուհետև նեհոսի ենթափուոլվ, որը կոչվում է "Արագ լցման" փուլ, "Դիաստազը", և "Նախասրտերի սիստոլան"։ ("Դիաստոլայի" փուլում "Փորոքային ծավալն" աճում է (տես կարմիր կորը) սկսած աորտալ փականների փակումից և ավարտվում է QRS կոմպլեքսի Rատամիկից առաջ։) + Փորոքների "Սիստոլան" կամ կծկումը սկսվում է "Իզովոլյումիկ կծկումից" "A -V փականը փակվում է"; այն ավարտվում է "Կծկման" փուլում, երբ "Աորտալ փականները փակ են"։

Սրտային ցիկլը ընդգրկում է ակտիվության չորս մեծ փուլ՝ 1)իզովոլյումիկ թուլացում, 2)ներհոսք, 3)իզովոլյումիկ կծկում, 4)արտամղում։ (Տես Վիգգերսի դիագրամը, որը ցույց է տալիս այս փուլերը՝ 3,4,1,2 ձախից աջ)։ Նայելով Վիգգերսի դիագրամը սկսած ձախ կողմից կարող ենք տեսնել 1 սրտային ցիկլի ընթացքում տեղի ունեցող 4 փուլերը։ Առաջին և երկրորդ փուլերը միասին՝ իզովոլյումիկ թուլացումը և ներհոսը (արագ ներհոս, դիաստազ և նախասրտերի սիստոլա) կազմում են փորոքների «դիաստոլայի» փուլը, ընդգրկում են նախասրտերի սիստոլան, որի ընթացքում արյունը նախասրտերից լցվում է հանգստի փուլում գտնվող փորոքների մեջ։ Երրորդ և չորորդ փուլերը միասին՝ իզովոլյումիկ կծկումը և արտամղումը համապատասխանում է փորոքների սիստոլային, որի ընթացքում տեղի է ունենում փորոքների միաժամանակյա կծկում և արյան արտամղում մի աջ փորոքից դեպի թոքային զարկերակ իսկ ձախ փորոքից դեպի աորտա։ Հարկ է նշել, որ դիաստոլայի փուլի վերջում, երբ նախասրտերը սկսում են կծկվել արյունը արտամղվում է դեպի փորոքներ, փորոքների հանգստի փուլում և այն կոչվում է նախասրտերի սիստոլա։ Ժամանակ կախյալ արյան ծավալի ավելացմանը կամ նվազմանը (տես Վիգգերի դիագրամը) ևս անհրաժեշտ է հետևել։ Կարմիր ուրվագիծը բնութագրում է «փորքային ծավալը» բոլոր չորս փուլերի ընթացքում՝ սկսելով դիաստոլայի փուլից. ցածր ծավալով իզովոլյումիկ հանգստի փուլին հաջորդում է կտրուկ աճի և շատ ցածր աճի փուլերը։ Ներհոսի փուլի բոլոր կոմպոնենտները աճում են մինչև բարձր ծավալի իզովոլյումիկ կծկման փուլ (դիագրամի ձախ կողմում կարող եք գտնել համապատասխան պիտակը)։ Այնուհետև, սիստոլան, որն ընդգրկում է բարձր իզովոլյումիկ կծկծկման փուլից մինչև արյան ծավալի կտրուկ նվազման փուլը (կարմիր գծի կտրուկ վերտիկալ իջեցումը) բնութագրում է արտամղման փուլում փորոքների դատարկումը։

Փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիաստոլան (աջ) նորմայում նշանակում է, որ նախասրտերը և փորոքները գտնվում են հանգստի փուլում, տեղի է ունենում խոռոչների միաժամանակյա մեծացում, մինչև որ արյունը օրգաններից և հյուսվածքներից վերդառնա դեպի սիրտ։ Սիստոլան (ձախից) նշանակում է, որ տեղի է ունենում փորոքների սիստոլա, որի ընթացքում փորոքները կծկվում են, կատարվում է արյան արտամղում աորտայով և թոքային զարկերակով դեպի օրգաններ և հյուսվածքներ։

Փականների դիրքը սրտային ցիկլի փուլերի ընթացքում+

Փուլ AV փական* Կիսալուսնաձև փականներ Փորոքների և նախասրտերի վիճակը և արյան հոսքը
1 Իզովոլյումիկ թուլացում
փակ
փակ
• կիսալուսնաձև (թոքային և աորտալ) փականները փակվում են արտամղման փուլում, արյունահոսքը դադարում է։
2a Ներհոս։ (Փորոքների արյունալեցում)
բաց
փակ
• փորոքները և նախասրտերը միաժամանակ հանգստի փուլում են և խոռոչները լայնանում են; արյան ներհոսք դեպի սիրտ տեղի է ունենում փորոքների և նախասրտերի դիաստոլայի փուլում։
2b Ներհոս՝ (Փորոքների արյունալեցում նախասրտերի սիստոլայի փուլում#)
բաց
փակ
•փորոքենրը հանգստի փուլում են, խոռոչները լայն, նախասրտերը կծկվում են(սիստոլա) և արյունը ճնշման տակ լցվում են փորոքներ, փորոքների ուշ դիաստոլայի փուլում։.
3 Իզովոլյումիկ կծկում
փակ
փակ
• AV փականները փակվում են փորոքների դիաստոլայի վերջում, արյան հոսքը դադարում է, փորոքները սկսում են կծկվել։
4 Կծկում՝ փորոքների կծկում
փակ
բաց
•փորոքները կծկվում են (փորոքների սիստոլա) տեղի է ունենում արյան հոսք սրտից—դեպի թոքեր և մարմնի այլ օրգան-համակրգեր։

Նշումներ: 1, 2a և 2b փուլերը միասին բնութագրում են դիաստոլայի փուլը, 3-րդ և 4-րդ փուլերը միասին՝ սիստոլայի փուլը։

+ Ganong-ի տեսության վրա հիմնված [8]

# Արագ արյունալեցում տեղի է ունենում նախասրտերի սիստոլայի ընթացքում "թորոքների ուշ դիաստոլա"

* Ատրիովենտրիկուլյա փականներ (AV) = տրիկուսպիդալ և միտրալ փականներ

Կիսալուսնաձև փականներ= թոքային և աորտալ փականներ

Ճնշման կտրուկ և կարճ բարձրացումը բերում է աորտալ փականների փակմանը, որի շնորհիվ էլ տեղի է ունենում արյունահոսք դեպի կորոնար զարկերակներ։ Տարիքի մեծացմանը զուգահեռ տեղի է ունենում աորտայի կարծրացում և էլաստիկության նվազում, որն էլ կարող է բերել դեպի կորոնար զարկերակներ արյունահոսքի նվազման։

Ֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

CGI անիմացիա մարդու սրտի գրաֆիկական պատկերն է, որում միաժամանակ երևում է ժամանակի և գործողության սինխրոն ընթացքը ըստ Վիգգերսի դիագրամի։ Կտրվածքի վրա երևում են՝ 1)փորոքների կծկումը յուրաքանչյուր սրտի զարկի ժամանակ, որը լինում է յուրաքանչյուր սրտային ցիկլի ժամանակ, 2)&nbsp,միտրալ փականի (փոքր մասը) սրտի ձախ կեսում 3)տրիկուսպիդալ և թոքային փականները սրտի աջ հատվածում՝ այս փականները փակվում են միմյանց հակառակ, այսինքն երբ տրիկուսպիդալ փականը բաց է, ապա թոքային փականը փակ է։ + (TԱորտալ փականը սրտի ձախ կեսում տեղակայված է փոքային փականից ավելի ցած և այն չի երևում հետևյալ գրաֆիկի վրա։ Փորոքների կտրվածքից վեր երևում են ամբողջական նախասրտերը։

Սիրտը իրենից ներկայացնում է չորս խոռոչից կազմված օրգան, որը միջնապատով բաժանվում է աջ և ձախ կեսերի և կոչվում է համապատասխանաբար աջ սիրտ և ձախ սիրտ։ Վերին երկու խոռոչները՝ աջ և ձախ նախասրտերը արյունալցվում են շրջանառող արյան հետհոսքի հետևանքով, մինչդեռ ստորին երկու խոռոչները՝ աջ և ձախ փորոքները արյունը մղում են դեպի արյան մեծ և փոքր շրջանառություն։ Տարբերում են արյան փոքր և մեծ շրջանառություններ՝ փոքր կամ թոքային շրջանառության ժամանակ թթվածնով աղքատ արյունը աջ փորոքից թոքային զարկերակացողունով և զարկերակներով մղվում է դեպի թոքեր։ Մեծ կամ համակարգային շրջանառության ժամանակ ձախ փորոքից թթվածնով հարուստ արյունը աորտայով մղվում է դեպի այլ պրգան-համակարգեր։

Սրտի էլեկտրական ակտիվության համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջ սիրտը յուրաքանչյուր սրտային ցիկլի ընթացքում կատարում է հաջորդական, կանոնավոր կծկում, որը տեղի է ունենում սրտի էլեկտրական հաղորդականության համակարգի շնորհիվ։ Սիրտը էլեկտրական ազադակներ է ստանում կարդիոմիոցիտներից (սրտամկանի հատուկ բջիջներ)։ Այս ազդակները խթանում են սրտամկանի կծկումը, որն էլ նպաստում է արյան արտամղմանը փորոքներից դեպի զարկերակներ և շրջանառող համակարգ։ Այս էլեկտրական համակարգը հնարավորություն է տալիս, որ սրտամկանը կատարի կանոնավոր, ռիթմիկ կծկումներ։ Սինուսային ռիթմի առաջացումը պայմանավորված է երկու խումբ բջիջների աշխատանքով՝ սինոատրիալ(SA) հանգույցի պեյսմեկերյան բջիջբրեով, սինոատրիալ հանգույցը տեղակայված է աջ նախասրտի վերին պատում և ատրիովենտրիկուլյար (AV) հանգույցի բջիջներով, որը տեղակայված է աջ նախասրտի ստորին պատին որով բաժանվում են աջ նախասիրտը և փորոքը։ Սինոատրիալ հանգույցը հաճախ կոչվում է նաև սրտային պեսյմեկեր (ռիթմավար), քանի որ այստեղ առաջանում է գործողության պոտենցիալ, որն էլ բերում է նախասրտերի կծկման։[9][10] Մինչև որ իմպուլսները կփոխանցվեն ատրիովենտրիկուլյար հանգույցին, այդ ընթացքում նախասրտերը չեն կծկվում են, սրտամկանը գտնվում է հանգստի վիճակում, որի ժամանակ նախասրտերը արյունալեցվում են։ Այնուհետև ատրիովենտրիկուլյար հանգույցից իմպուլսները Հիսի խրձով և Պուրկինյեի թելիկներով հաղորդվելով առաջացնում են փորոքների կծկում[10]։

Դիաստոլան և սիստոլան սրտային ցիկլի ընթացքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտային դիաստոլա․ AV փականները (եռափեխկ սրտի աջ կեսում (բաց կապույտ), միտրալ սրտի ձախ կեսում (վարդագույն)) բացվում են, որի հետևանքով արյունն անցնում է աջ և ձախ փորոքներ, որտեղ այն հավաքվում է հաջորդ կծկման համար։
Սրտային (փորոքային) սիստոլա․ AV փականները (եռափեխկ սրտի աջ կեսում (բաց կապույտ), միտրալ սրտի ձախ կեսում (վարդագույն)) փակվում են, նախասրտերում և փորոքներում եղած ճնշման տարբերության հետևանքով, որի շնորհիվ արյան հետհոսք փորոքից նախասիրտ տեղի չի ունենում։ Տեղի է ունենում փորոքների կծկում և արյան արտամղում նոր բացված թոքային փականով (մուգ կապույտ) և աորտալ փականով (մուգ կարմիր) դեպի թոքային զարկերակացողուն և աորտա։

Սրտի դիաստոլան սրտային ցիկլի այն ընթացքն է, որի ժամանակ նախքան խոռոչների արյունալեցումն ու կծկումը սրտամկանը գտնվում է հանգստի փուլում և տեղի է ունենում խոռոչների լայնացում։ Ատրիովենտրիկուլյար փականները բացվում են, որը հեշտացնում է արյան անցումը նախասրտերից փորոքներ։ Այս փուլը լավ երևում է Վիգգերսի դիագրամում՝ տես «Դիաստոլա» անունով համապատասխան պիտակը։ Այդտեղ երևում է նախասրտերում և փորոքներում եղած ճնշումը դիաստոլայի ընթացքում, որը մոտավոր հավասար է զրոյի (տես՝ մոխրագույն և բաց երկնագույն կորերը՝ «Նախասրտային» և «Փորոքային» ճնշում պիտակով Վիգգերսի դիագրամում)։ Կարմիր գույնով կորը ցույց է տալիս «Փորոքային ծավալը», որը աճում է ցույց է տալիս իզովոլյումիկ թուլացման փուլից մինչև «Նախասրտերի սիստոլայի» արյան ծավալի մաքսիմալ աճի ենթափուլը։

Նախասրտերի սիստոլա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախասրտերի սիստոլան իրենից ներկայացնում նախասրտերի սրտամկանի կծկում, որն առաջանում է էլեկտրական ազդակներով միոցիտների խթանման հետևանքով։ Նախասրտերի սիստոլան ունի կարևոր կենսական նշանակություն, ինչպես արդեն նշվել է նախասրտերի սիստոլայի ժամանակ փորոքները գտնվում են դիաստոլայի փուլում, այսինքն սրտամկանը գտնվում է հանգիստ վիճակում, խոռոչը լայն է։ Նախասրտերի սիստոլան ժամանակային առումով մասմաբ համապատասխանում է ուշ դիաստոլայի փուլին (տես սրտային ցիկլի դիագրամը)։ Նախասրտերի կծկումը խանգարված է կամ բացակայում է, եթե կա սրտի նորմալ էլեկտրական ակտիվության խանգարում կամ կորուստ, օրինակ՝ նախասրտերի ֆիբրիլյացիա, նախասրտերի թրթռում կամ հաղորդչական համակարգի պաշարում։ Նախասրտերի կծկումը թուլացած է կամ զգալիորեն վատացած նաև սրտամկանի կարծրացման հետևանքով, որն առկա է դիաստոլիկ դիսֆունկցիայով հիվանդների մոտ։

Փորոքների սիստոլա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորոքների սիստոլան էլեկտրական հաղորդչական համակարգի շնորհիվ փորոքների սրտամկանի կծկումն է։ Աջ փորոքի կծկումը բերում է թթվածնով աղքատ արյան արտամղմանը թոքային զարկերակցողունով դեպի թոքեր և տեղի է ունենում արյան թոքային շրջանառությունը։ Միաժամանակ ձախ փորոքի կծկումը բերում է թթվածնով հարուստ արյան արտամղման աորտայով դեպի բոլոր օրգաններ և հյուսվածքներ, տեղի է ունենում արյան մեծ կամ համակարգային շրջանառությունը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «19.3 Cardiac Cycle | Anatomy & Physiology»։ library.open.oregonstate.edu։ Վերցված է 2018-11-12 
  2. Gersh Bernard J (2000)։ Mayo Clinic Heart Book։ New York: William Morrow։ էջեր 6–8։ ISBN 0-688-17642-9 
  3. Topol Eric J (2000)։ Cleveland Clinic Heart Book։ New York: Hyperion։ էջեր 4–5։ ISBN 0-7868-6495-8 
  4. Betts J. Gordon (2013)։ Anatomy & physiology։ էջեր 787–846։ ISBN 1-938168-13-5։ Վերցված է օգոստոսի 11, 2014 
  5. 5,0 5,1 Topol Eric J (2000)։ Cleveland Clinic Heart Book։ New York: Hyperion։ էջեր 8–10։ ISBN 0-7868-6495-8 
  6. Guyton & Hall, 2011, էջեր 105–07
  7. Walter F. Boron, Emile L. Boulpaep (2016) Medical Physiology (3rd Edition) Elsevier 978-1-4557-4377-3Կաղապար:Page?
  8. Barrett, et al. Ganong's Review of Medical Physiology 24e (2012) Table 30-3
  9. Gersh Bernard J (2000)։ Mayo Clinic Heart Book։ New York: William Morrow։ էջ A12։ ISBN 0-688-17642-9 
  10. 10,0 10,1 Bellenir Karen (2000)։ Heart Diseases and Disorders Sourcebook, 2nd ed.։ Detroit: Frederick G. Ruffner, Jr./Omnigraphics։ էջեր 65–67։ ISBN 0-7808-0238-1 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]