Jump to content

Սով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սով
ֆիտնես, Զգացողություն, մահվան պատճառ, Հիվանդության ռիսկ Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիա• վիճակ
 • վիճակ
  • Սնուցման վիճակ Խմբագրել Wikidata
Նախորդ• քաղց

• Սով Խմբագրել Wikidata

Հաջորդ• Սովամահություն Խմբագրել Wikidata
Հետևանքսնունդ Խմբագրել Wikidata
Mea­su­re­ment scaleGlobal Hunger Index Խմբագրել Wikidata
Relates to sus­tai­nab­le deve­lop­ment goal, target or indicatorSustainable Development Goal 2 Խմբագրել Wikidata
Հակառակըsatiety Խմբագրել Wikidata

Սով, քաղաքականության, մարդասիրական օգնության և հասարակական գիտությունների մեջ սահմանվում է որպես վիճակ, երբ անհատը ֆիզիկական կամ ֆինանսական հնարավորություն չունի երկար ժամանակահատվածում բավարար քանակությամբ սնունդ օգտագործելու՝ իր հիմնական սնուցումային կարիքները բավարարելու համար։ Սովի հաղթահարման ոլորտում սով եզրույթն օգտագործվում է ավելի լայն իմաստով, քան այն սովորական սննդի ցանկությունը, որը բնորոշ է բոլոր մարդկանց և կոչվում է ախորժակ։ Սովի ամենածանր ձևն այն է, երբ թերսնումը լայնորեն տարածված է, և մարդիկ սկսում են մահանալ սովամահությունից՝ բավարար և սննդարար սննդի հասանելիության բացակայության պատճառով․ այդ դեպքում հայտարարվում է սով։

Սովի երթ քանդակները Կոպենհագենում
Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսերը (կենտրոնում) 20-րդ դարի բազմաթիվ քաղաքական գործիչներից էր, որոնք կարևոր էին համարում պայքարը սովի դեմ. «Երբ ես մահանամ, ինձ համար հուշարձան մի՛ կառուցեք։ Ինձ մեծ համալսարանների պատվավոր աստիճաններ մի՛ շնորհեք։ Պարզապես հագցրեք մերկերին։ Ասեք, որ ես փորձել եմ ապաստան տալ անօթևաններին։ Թող մարդիկ ասեն, որ ես փորձել եմ կերակրել սովածներին»[1]

Պատմության ընթացքում աշխարհի բնակչության զգալի հատվածները հաճախ տառապել են սովի երկարատև ժամանակաշրջաններից։ Շատ դեպքերում սովը պայմանավորված է եղել սննդամթերքի մատակարարման խափանումներով, որոնք առաջացել են պատերազմների, համավարակների կամ անբարենպաստ եղանակային պայմանների հետևանքով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեխնոլոգիական առաջընթացը և քաղաքական համագործակցության ընդլայնումը հույս էին ներշնչում, որ հնարավոր կլինի զգալիորեն նվազեցնել սովից տառապող մարդկանց թիվը։ Թեև առաջընթացը հավասարաչափ չէր, մինչև 2015 թվականը ծայրահեղ սովի վտանգը զգալիորեն նվազել էր աշխարհի բնակչության մեծ մասի համար։ Սակայն ՊԳԿ-ի (FAO) «Պարենային անվտանգության և սնուցման վիճակն աշխարհում 2023 թվականին» զեկույցի համաձայն՝ այս դրական միտումը փոխվեց մոտավորապես 2017 թվականից, երբ սկսեց աստիճանաբար աճել քրոնիկական սովից տառապող մարդկանց թիվը։ 2020 և 2021 թվականներին COVID-19 համավարակի հետևանքով ավելացավ թերսնված մարդկանց թիվը։ 2022 թվականին տնտեսության վերականգնմանը զուգահեռ իրավիճակը որոշ չափով բարելավվեց, սակայն Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա համաշխարհային պարենային շուկաների վրա թողած ազդեցության պատճառով համաշխարհային սովի կրճատումը սահմանափակ մնաց[2]։

Թեև աշխարհի բնակչության մեծ մասը շարունակում է ապրել Ասիայում, 2017 թվականից հետո սովի աճի զգալի մասը գրանցվել է Աֆրիկայում և Հարավային Ամերիկայում։ ՊԳԿ-ի 2017 թվականի զեկույցում սովի աճի երեք հիմնական պատճառներն էին կլիման, հակամարտությունները և տնտեսական անկումները։ 2018 թվականի զեկույցը կենտրոնացած էր ծայրահեղ եղանակային երևույթների վրա՝ դրանք ներկայացնելով որպես սովի աճի գլխավոր շարժիչ ուժ, և արձանագրում էր, որ աճն առավել ծանր էր այն երկրներում, որոնց գյուղատնտեսական համակարգերն առավել զգայուն էին եղանակային ծայրահեղ տատանումների նկատմամբ։ 2019 թվականի SOFI զեկույցը հաստատեց սովի աճի և տնտեսական անկում ապրած երկրների միջև ուժեղ կապը։ 2020 թվականի հրատարակությունը կենտրոնացած էր Կայուն զարգացման նպատակների (ԿԶՆ)՝ սովին առնչվող նպատակին հասնելու հեռանկարների վրա։ Այն նախազգուշացնում էր, որ եթե վերջին վեց տարիների բացասական միտումները չհաղթահարվեն, ապա մինչև 2030 թվականը քրոնիկական սովից տառապող մարդկանց թիվը կարող է աճել ավելի քան 150 միլիոնով։ 2023 թվականի զեկույցում նշվում էր, որ COVID-19 համավարակի հետևանքով սովի մակարդակը կտրուկ աճել էր, սակայն 2022 թվականին կայունացել էր։ ՄԱԿ-ի 2025 թվականի զեկույցի համաձայն՝ համաշխարհային սովը վեց տարի անընդմեջ աճել է[3]։ 2025 թվականի գնահատմամբ՝ 2024 թվականին աշխարհի բնակչության 8,2%-ը կարող էր բախված լինել սովին՝ 2023 թվականի 8,5%-ի և 2022 թվականի 8,7%-ի համեմատ։ Առաջընթացը հիմնականում պայմանավորված էր Հարավարևելյան Ասիայի, Հարավային Ասիայի և Հարավային Ամերիկայի զգալի բարելավումներով՝ ի տարբերություն Աֆրիկայի ենթատարածաշրջանների մեծ մասում և Արևմտյան Ասիայում սովի շարունակական աճի[4]։

Սովի հաղթահարման ոլորտում գործում են հազարավոր կազմակերպություններ՝ տեղական, ազգային, տարածաշրջանային և միջազգային մակարդակներում։ Դրանցից մի մասը զբաղվում է բացառապես սովի հաղթահարմամբ, մինչդեռ մյուսները գործունեություն են ծավալում միաժամանակ մի քանի ոլորտներում։ Այդ կազմակերպությունները ներառում են բազմակողմ հաստատություններ, ազգային կառավարություններ և փոքր տեղական նախաձեռնություններ, օրինակ՝ անկախ անվճար ճաշարաններ։ Շատերը միավորված են հովանավորող ցանցերում, որոնք կապում են հազարավոր տարբեր կազմակերպությունների։ Համաշխարհային մակարդակում սովի հաղթահարման ջանքերի մեծ մասը համակարգվում է ՄԱԿ-ի կողմից և ուղղված է Կայուն զարգացման նպատակ 2-ի՝ «Զրո սով» նպատակի իրականացմանը մինչև 2030 թվականը։

Սահմանում և հարակից եզրույթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովի սահմանման և չափման մեկ համընդհանուր ընդունված մոտեցում կա, որը կիրառվում է այն ուսումնասիրողների կամ սովի դեմ պայքարողների կողմից։ Դա ՊԳԿ-ի (FAO) մեթոդաբանությունն է, որը սովորաբար կոչվում է քրոնիկական թերսնում (հին հրապարակումներում նաև՝ «սննդային զրկանք», «քրոնիկական սով» կամ պարզապես «սով»)։

ՊԳԿ-ի համաձայն՝

  • Սով կամ քրոնիկական թերսնում առկա է, երբ «կալորիականության ընդունումը ցածր է սննդային էներգիայի նվազագույն պահանջից (MDER)։ MDER-ը այն էներգիայի քանակն է, որն անհրաժեշտ է թեթև ֆիզիկական ակտիվություն կատարելու և տվյալ հասակի համար նվազագույն ընդունելի մարմնի քաշը պահպանելու համար»[5]։ ՊԳԿ-ն տարբեր երկրների համար կիրառում է MDER-ի տարբեր շեմեր՝ հաշվի առնելով կլիմայական և մշակութային տարբերությունները։ Սովորաբար օգտագործվում է տարեկան «հաշվեկշռային» մոտեցումը, որի ընթացքում սննդային էներգիայի նվազագույն պահանջը համեմատվում է տարվա ընթացքում սպառված կալորիաների գնահատված ընդհանուր քանակի հետ։ ՊԳԿ-ի սահմանումները տարբերակում են սովը, թերսնումը և սննդային անապահովությունը[6][7][8]։
  • Թերսնումը առաջանում է մակրո- և/կամ միկրոսննդանյութերի ընդունման «պակասի, ավելցուկի կամ անհավասարակշռության» հետևանքով։ ՊԳԿ-ի սահմանմամբ՝ բոլոր սոված մարդիկ տառապում են թերսնումից, սակայն թերսնված մարդիկ պարտադիր չէ, որ սոված լինեն։ Նրանք կարող են ստանալ բավարար կալորիաներ՝ սովից խուսափելու համար, բայց ունենալ կենսական նշանակություն ունեցող միկրոսննդանյութերի պակաս, կամ հակառակը՝ օգտագործել չափազանց շատ կալորիաներ և տառապել գիրությունից[8][7][6]։
  • Սննդային անապահովությունն առաջանում է, երբ մարդիկ վտանգի տակ են կամ անհանգստանում են, որ չեն կարողանա բավարարել իրենց սննդային կարիքները՝ թե՛ կալորիականության, թե՛ սննդարար արժեքի առումով։ ՊԳԿ-ի սահմանմամբ՝ բոլոր սոված մարդիկ սննդային անապահովության մեջ են, սակայն սննդային անապահովություն ունեցող բոլոր մարդիկ պարտադիր չէ, որ սոված լինեն (թեև սովի և ծանր սննդային անապահովության միջև առկա է շատ սերտ կապ)։ ՊԳԿ-ն նաև արձանագրել է, որ սննդային անապահովությունը հաճախ միաժամանակ հանգեցնում է երեխաների աճի դանդաղումի և մեծահասակների գիրությունի։ Համաշխարհային կամ տարածաշրջանային մակարդակով գործող կազմակերպությունների համար սննդային անապահովության առավել տարածված չափման գործիքը IPC դասակարգման համակարգն է[8][7][6]։
  • Սուր սով արտահայտությունը սովորաբար օգտագործվում է սովամահության կամ սովի նման իրավիճակները նկարագրելու համար, թեև այն չունի համընդհանուր ընդունված պաշտոնական սահմանում։ Սովի հաղթահարման համատեքստում «սուր սով» ապրող մարդիկ կարող են միաժամանակ տառապել նաև «քրոնիկական սովից»։ Այստեղ «սուր» բառը վերաբերում է հիմնականում վիճակի ծանրությանը, այլ ոչ թե դրա տևողությանը[8][9][6]։

Սովի դեմ պայքարող ոչ բոլոր կազմակերպություններն են կիրառում ՊԳԿ-ի սահմանումը։ Ոմանք օգտագործում են ավելի լայն սահմանումներ, որոնք ավելի մեծ չափով համընկնում են թերսնման հասկացության հետ։ Սակայն նույնիսկ այդ սահմանումները դուրս են գալիս սովի սովորական ընկալումից՝ որպես ցավոտ կամ անհարմար զգացողության, որն առաջացնում է սնվելու ցանկություն։ Սննդի ցանկությունը բնորոշ է բոլոր մարդկանց, նույնիսկ ամենաբարեկեցիկներին, և ինքնին հասարակական խնդիր չէ[10][8][7][6]։Շատ ցածր մակարդակի սննդամատակարարումը կարող է բնութագրվել որպես «սննդային անապահովություն՝ սովով»։ 2006 թվականին նկարագրությունը փոփոխվեց՝ համաձայն Ազգային վիճակագրության հանձնաժողովի National Research Council-ի առաջարկության, որպեսզի տարբերակվի սովի ֆիզիոլոգիական վիճակը սննդի հասանելիության ցուցանիշներից[11]։ Սննդային անապահովություն առկա է, երբ տարվա ընթացքում տնային տնտեսության մեկ կամ մի քանի անդամների սննդի ընդունումը նվազում է, իսկ նրանց սնվելու սովորույթները խաթարվում են, քանի որ տնային տնտեսությունը չունի բավարար ֆինանսական միջոցներ կամ այլ ռեսուրսներ սնունդ ձեռք բերելու համար[11]։ Սննդային անվտանգությունը չափվում է հարցումների տվյալների հիման վրա՝ գնահատելով տնային տնտեսությունների պատասխանները այն հարցերին, թե արդյոք նրանք կարողացել են ձեռք բերել բավարար քանակությամբ սնունդ՝ իրենց կարիքները բավարարելու համար[12]։

Համաշխարհային վիճակագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Թերսնվածության տարածվածությունն ըստ տարածաշրջանների[13]
Թերսնված մարդկանց թիվն ըստ տարածաշրջանների[14]

Միավորված ազգերի կազմակերպությունը տարեկան հրապարակում է աշխարհի պարենային անվտանգության և սնուցման վիճակի վերաբերյալ զեկույց։ Այն գլխավորում է Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO), իսկ համահեղինակներն են ՄԱԿ-ի ևս չորս գործակալություններ՝ Պարենի համաշխարհային ծրագիրը (WFP), Գյուղատնտեսական զարգացման միջազգային հիմնադրամը (IFAD), Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) և ՅՈՒՆԻՍԵՖը։ 2024 թվականի զեկույցի հիմնական թեման վերաբերում է Կայուն զարգացման նպատակ 2.1 և 2.2-ի ֆինանսավորմանը։ FAO-ի տարեկան զեկույցը ներկայացնում է աշխարհում սովի տարածվածության վիճակագրական ամփոփ պատկերը և լայնորեն համարվում է սովի գնահատման հիմնական համաշխարհային աղբյուրը։ Սակայն վիճակագրության ոչ մի պարզ համակարգ չի կարող ամբողջությամբ արտացոլել սովի բազմաչափ բնույթը։ Դրա պատճառներից մեկն այն է, որ FAO-ի հիմնական ցուցանիշը՝ «թերսնվածությունը», սահմանվում է միայն սննդային էներգիայի հասանելիությամբ՝ անտեսելով միկրոսննդանյութերը, ինչպիսիք են վիտամիններն ու հանքանյութերը։ Երկրորդ, FAO-ն որպես չափանիշ օգտագործում է նվազագույն ֆիզիկական ակտիվության համար անհրաժեշտ էներգետիկ պահանջները։ Այդ պատճառով որոշ մարդիկ FAO-ի չափանիշներով չեն համարվում սոված, թեև իրականում ստանում են չափազանց քիչ սնունդ՝ ծանր ֆիզիկական աշխատանք կատարելու համար, որը կարող է լինել իրենց հասանելի միակ աշխատանքը։ Երրորդ, FAO-ի վիճակագրությունը միշտ չէ, որ արտացոլում է կարճաժամկետ թերսնվածությունը[7][15][16][17][2][18]։

ՄԱԿ-ի 2025 թվականի զեկույցի համաձայն՝ սուր սննդային անապահովությունն աշխարհում աճել է վեց տարի անընդմեջ։ Քանի որ ֆինանսավորումը գնալով սակավանում է, հնարավոր լուծումներից մեկը «կայուն գյուղատնտեսությունում ներդրումներն են, որոնք չորս անգամ ավելի ծախսարդյունավետ են, քան ուղղակի պարենային օգնությունը, սակայն կազմում են մարդասիրական ֆինանսավորման ընդամենը երեք տոկոսը»[3]։

Տարի 2005 2010 2015 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
Թերսնված մարդկանց թիվը (միլիոն, ամբողջ աշխարհում)[18] 788.8 612.7 577.4 564.9 584.1 670.1 697.5 695.2 688.4 673.2
Թերսնված մարդկանց բաժինը (ամբողջ աշխարհում)[18] 12.0% 8.7% 7.7% 7.3% 7.5% 8.5% 8.8% 8.7% 8.5% 8.2%

Սննդի խիստ անբավարար ապահովվածությունը կարող է բնութագրվել որպես «սննդային անապահովություն՝ սովով» (food insecure with hunger)։ Այս ձևակերպումը փոխվել է 2006 թվականին՝ Ազգային վիճակագրության հանձնաժողովի National Research Council-ի առաջարկությամբ, որպեսզի տարբերակվի սովի ֆիզիոլոգիական վիճակը սննդի հասանելիության ցուցանիշներից[11]։

Սննդային անապահովություն է համարվում այն իրավիճակը, երբ ընտանիքի մեկ կամ մի քանի անդամների սննդի ընդունումը նվազում է, իսկ սնվելու սովորությունները տարվա ընթացքում ժամանակ առ ժամանակ խախտվում են, քանի որ ընտանիքը չունի բավարար դրամական միջոցներ կամ այլ ռեսուրսներ սնունդ ձեռք բերելու համար[11]։

Սննդային անվտանգությունը գնահատվում է հարցումների տվյալների հիման վրա, որոնք հիմնված են տնային տնտեսությունների պատասխանների վրա այն հարցերին, թե արդյոք ընտանիքը կարողացել է ձեռք բերել բավարար քանակությամբ սնունդ՝ իր կարիքները բավարարելու համար[19]։

Համաշխարհային վիճակագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տարածաշրջանների ըստ թերսնուցման տարածվածությունը[20]
Տարածաշրջանների ըստ թերսնված մարդկանց թիվը[21]

Միավորված ազգերի կազմակերպությունը ամեն տարի հրապարակում է աշխարհում սննդային անվտանգության և սնուցման վիճակի մասին զեկույց։ Այն գլխավորում է Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO), իսկ համահեղինակներն են ՄԱԿ-ի ևս չորս գործակալություններ՝ Պարենի համաշխարհային ծրագիրը (WFP), Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամը (IFAD), Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (WHO) և Մանկական հիմնադրամը (UNICEF)։ 2024 թվականի զեկույցի հիմնական թեման Կայուն զարգացման նպատակ 2.1-ի և 2.2-ի իրականացման ֆինանսավորումն է։ FAO-ի ամենամյա զեկույցը ներկայացնում է աշխարհում սովի տարածվածության վիճակագրական ընդհանուր պատկերը և լայնորեն համարվում է սովի գլոբալ մոնիթորինգի հիմնական աղբյուրը[7][15]։

Սակայն վիճակագրության որևէ պարզ հավաքածու չի կարող ամբողջությամբ արտացոլել սովի բազմաչափ բնույթը։ Պատճառներից մեկն այն է, որ FAO-ի հիմնական ցուցանիշը՝ «թերսնուցումը», սահմանվում է բացառապես սննդային էներգիայի (կալորիականության) հասանելիությամբ՝ անտեսելով միկրոսննդանյութերը, օրինակ՝ վիտամիններն ու հանքանյութերը։ Երկրորդ՝ FAO-ն որպես չափանիշ օգտագործում է նվազագույն ֆիզիկական ակտիվության համար անհրաժեշտ էներգիան. այս պատճառով շատ մարդիկ FAO-ի չափանիշներով սոված չեն համարվում, թեև սնվում են այնքան քիչ, որ չեն կարող կատարել ծանր ֆիզիկական աշխատանք, որը կարող է լինել իրենց հասանելի միակ աշխատանքը։ Երրորդ՝ FAO-ի վիճակագրությունը միշտ չէ, որ արտացոլում է կարճաժամկետ թերսնուցումը[7][15][16][17][2][18]։

2025 թվականի ՄԱԿ-ի զեկույցի համաձայն՝ սուր սննդային անապահովությունն աշխարհում աճում է արդեն վեցերորդ տարին անընդմեջ։ Ֆինանսավորման սղության պայմաններում հնարավոր լուծումներից մեկն է կայուն գյուղատնտեսությունում ներդրումների ավելացումը, որը չորս անգամ ավելի ծախսարդյունավետ է, քան ուղղակի պարենային օգնությունը, սակայն ներկայում կազմում է մարդասիրական ֆինանսավորման ընդամենը 3%-ը[3]։

Տարի 2005 2010 2015 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
Թերսնված մարդկանց թիվը (միլիոն, աշխարհում)[18] 788.8 612.7 577.4 564.9 584.1 670.1 697.5 695.2 688.4 673.2
Թերսնված մարդկանց մասնաբաժինը (աշխարհում)[18] 12.0% 8.7% 7.7% 7.3% 7.5% 8.5% 8.8% 8.7% 8.5% 8.2%

Աշխարհում սովի չափման այլընտրանքային ցուցանիշ է Համաշխարհային սովի ինդեքսը (Global Hunger Index, GHI)։ Ի տարբերություն FAO-ի չափման, GHI-ն սովը սահմանում է ոչ միայն կալորիականության, այլև միկրոսննդանյութերի ընդունման տեսանկյունից։ Այն բազմաչափ վիճակագրական գործիք է, որն օգտագործվում է երկրների սովի վիճակը գնահատելու համար։ GHI-ն չափում է համաշխարհային պայքարի առաջընթացն ու ձախողումները սովի դեմ[22]։

GHI-ն թարմացվում է տարեկան մեկ անգամ։ 2015 թվականի զեկույցի տվյալներով՝ 2000 թվականից ի վեր սովի մակարդակը նվազել էր 27%-ով, սակայն 52 երկրներում այն շարունակում էր մնալ լուրջ կամ տագնապալի մակարդակի վրա[23]։

2019 թվականի GHI զեկույցը մտահոգություն է հայտնում 2015 թվականից հետո սովի աճի վերաբերյալ։ Բացի սովի և սննդային անվտանգության վերաբերյալ նորագույն վիճակագրությունից, այն ներառում է նաև հատուկ թեմաներ։ 2019 թվականի հատուկ թեման վերաբերում էր կլիմայի փոփոխությանը և սովին՝ ներկայացնելով ապացույցներ, որ կլիմայի փոփոխության նկատմամբ առավել խոցելի տարածաշրջաններում արձանագրվել է սովի վերջին աճի զգալի մասը[24][25]։

2025 թվականին ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) գնահատել է, որ 2024 թվականին աշխարհի բնակչության 8.2%-ը կարող էր բախված լինել սովին՝ 2023 թվականի 8.5%-ի և 2022 թվականի 8.7%-ի համեմատ։ Առաջընթացը պայմանավորված էր Հարավարևելյան Ասիայում, Հարավային Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում գրանցված զգալի բարելավումներով, մինչդեռ Աֆրիկայի ենթաշրջանների մեծ մասում և Արևմտյան Ասիայում սովը շարունակել է աճել։ Գնահատվում է, որ 2024 թվականին սովի է բախվել 638–720 միլիոն մարդ (աշխարհի բնակչության 7.8–8.8%-ը)։ Միջին գնահատականով՝ այդ թիվը կազմել է 673 միլիոն, ինչը 22 միլիոնով պակաս է, քան 2022 թվականին։ 2024 թվականին սովը ազդել է Աֆրիկայի շուրջ 307 միլիոն մարդու, Ասիայի 323 միլիոն մարդու (բնակչության 20.2%-ը) և Լատինական Ամերիկայի ու Կարիբյան ավազանի 34 միլիոն մարդու վրա (համապատասխանաբար՝ 6.7% և 5.1%)։ Կանխատեսվում է, որ թերսնված մարդկանց ընդհանուր թիվը կնվազի, սակայն մինչև 2030 թվականը շուրջ 512 միլիոն մարդ դեռևս կբախվի սովին, որոնց գրեթե 60%-ը կապրի Աֆրիկայում[4]։

Սովի դեմ պայքարը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1931 թվականին Չիկագոյում անվճար ճաշարան սպասող գործազուրկ տղամարդիկ

Պատմության ընթացքում սովից տառապող մարդկանց օգնության անհրաժեշտությունը լայնորեն, թեև ոչ համընդհանուր, ընդունված է եղել[26]:

Փիլիսոփա Սիմոն Վեյլը գրել է, որ եթե մարդն ունի դրա հնարավորությունը, ապա քաղցածին կերակրելը մարդկային բոլոր բարոյական պարտականություններից ամենաակնհայտն է։ Նրա խոսքով՝ դեռևս Հին Եգիպտոսում շատերը հավատում էին, որ մարդիկ հանդերձյալ կյանքում արդարանալու համար պետք է ապացուցեին, որ օգնել են քաղցածներին։ Վեյլը գրում է, որ սոցիալական առաջընթացն ընդհանուր առմամբ նախ և առաջ համարվում է «անցում մարդկային հասարակության այնպիսի վիճակի, որտեղ մարդիկ այլևս չեն տառապի սովից»[27]:

Սոցիալական պատմաբան Կառլ Պոլանին գրել է, որ մինչև 19-րդ դարում շուկաների՝ տնտեսական կազմակերպման գերիշխող ձև դառնալը մարդկային հասարակությունների մեծ մասը կա՛մ բոլորը միասին էին սովամահ լինում, կա՛մ ընդհանրապես չէին սովամահ լինում, քանի որ համայնքները սովորաբար կիսում էին իրենց սնունդը[28]:

Թեև սովը կանխելու որոշ սկզբունքներ ներկայացված էին դեռևս Աստվածաշնչի առաջին գրքում[29], դրանք միշտ չէ, որ ճիշտ էին ընկալվում։ Պատմականորեն սովի դեմ օգնությունը հիմնականում թողնվել է կրոնական կազմակերպությունների և առանձին մարդկանց բարեգթությանը։ Նույնիսկ վաղ նոր շրջանում քաղաքական առաջնորդները հաճախ արձագանքում էին սովին շփոթված ու տարակուսած։ Համաշխարհայնացման առաջին փուլից սկսած, որը սկսվել էր 19-րդ դարում, վերնախավերի շրջանում ավելի տարածված դարձավ սովի նման խնդիրները համաշխարհային տեսանկյունից դիտարկելը։ Սակայն քանի որ վաղ գլոբալացումը համընկավ դասական լիբերալիզմի ազդեցության գագաթնակետին, քաղաքական գործիչների նկատմամբ համաշխարհային սովի խնդիրը լուծելու պահանջները համեմատաբար քիչ էին[30][31]:

Մատիտանկար, որտեղ պատկերված է գլուխը կախ մի մայր՝ գրկում նորածին երեխայով։ Նրա կողքին երկու նիհար ու հիվանդ տեսք ունեցող երեխաներ են։ Հայրը բացակայում է։ Բոլորը պատկերված են կքած ու տխուր տեսքով։
ԱՄՆ-ի Սննդի վարչության կողմից 1914–1917 թվականներին պատրաստված պաստառ, որը կոչ էր անում ամերիկացիներին խնայողաբար օգտագործել սնունդը

19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին քաղաքական գործիչները չպետք է միջամտեն սովի դեմ պայքարին տեսակետն ավելի ու ավելի հաճախ էր վիճարկվում լրագրողների կողմից։ Գիտնականներն ու քաղաքական գործիչները, այդ թվում՝ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը, նույնպես ավելի հաճախ էին կոչ անում լայնածավալ միջամտության՝ համաշխարհային սովի դեմ պայքարելու նպատակով։ Կառավարության և մասնավոր նվիրատվությունների շնորհիվ ֆինանսավորվելով՝ ԱՄՆ-ը կարողացավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից անմիջապես հետո եվրոպական երկրներ ուղարկել միլիոնավոր տոննա պարենային օգնություն՝ American Relief Administration-ի նման կազմակերպությունների միջոցով։ Որպես ակադեմիական և հասարակական թեմա՝ սովը ԱՄՆ-ում ավելի մեծ նշանակություն ստացավ նաև զանգվածային լրատվամիջոցների շնորհիվ, որոնք այն ներկայացնում էին որպես ներքին խնդիր Մեծ ճգնաժամի տարիներին[32][33][34][35][1][36]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գործադրված ջանքերը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև 19-րդ դարի վերջից սովի դեմ պայքարին ավելի մեծ ուշադրություն էր դարձվում, դոկտոր Դեյվիդ Գրիգը նշել է, որ մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը համաշխարհային սովը դեռևս համեմատաբար քիչ ակադեմիական և քաղաքական ուշադրության էր արժանանում, մինչդեռ 1945 թվականից հետո այդ թեմայի նկատմամբ հետաքրքրությունը կտրուկ աճեց[34]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորվեց նոր միջազգային քաղաքական և տնտեսական կարգ, որը հետագայում բնութագրվեց որպես ներդրված լիբերալիզմ (Embedded liberalism)։ Առնվազն պատերազմի ավարտից հետո առաջին տասնամյակում Միացյալ Նահանգները, որն այդ ժամանակաշրջանի ամենաազդեցիկ պետությունն էր, ակտիվորեն աջակցում էր համաշխարհային սովի դեմ պայքարին և միջազգային զարգացման խթանմանը։ Այն զգալի ֆինանսավորում էր տրամադրում Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագրերին, իսկ հետագայում նաև բազմակողմ կազմակերպությունների, ինչպիսիք են Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ, IMF) և Համաշխարհային բանկը (ՀԲ, WB), նախաձեռնություններին[34][1][37]:

Նորաստեղծ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը (ՄԱԿ) դարձավ համաշխարհային սովի դեմ պայքարի համակարգման գլխավոր դերակատարներից մեկը։ ՄԱԿն ունի երեք մասնագիտացված գործակալություն, որոնք նպաստում են պարենային անվտանգության և գյուղատնտեսության զարգացմանը՝ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO), Պարենի համաշխարհային ծրագիրը (WFP) և Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամը (IFAD)։ FAO-ն գյուղատնտեսական գիտելիքների ոլորտում աշխարհի առաջատար կազմակերպությունն է, որը զարգացող երկրներին տրամադրում է քաղաքական և տեխնիկական աջակցություն՝ խթանելու պարենային անվտանգությունը, սնուցումը և գյուղատնտեսության կայուն արտադրությունը, հատկապես գյուղական շրջաններում։ Պարենի համաշխարհային ծրագիրի հիմնական առաքելությունը սովից տառապող աղքատներին սննդամթերք հասցնելն է։ Կազմակերպությունը միջամտում է արտակարգ իրավիճակների ժամանակ և օգտագործում է պարենային օգնությունը՝ արտակարգ իրավիճակներից հետո վերականգնումն աջակցելու համար։ Նրա երկարաժամկետ ռազմավարությունները նպատակ ունեն վերականգնումից անցում կատարել կայուն զարգացման։ Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամը (IFAD), հիմնվելով գյուղական աղքատության վերաբերյալ իր փորձի և բացառապես աղքատ գյուղաբնակների վրա կենտրոնանալու շնորհիվ, մշակում և իրականացնում է ծրագրեր, որոնք օգնում են նրանց ձեռք բերել աղքատությունը հաղթահարելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսներ, ծառայություններ և հնարավորություններ[34][1][37]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի և Ճապոնիայի հաջող վերակառուցումից հետո Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկը սկսեցին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել զարգացող երկրներին։ Սովի դեմ պայքարում ակտիվ էին նաև բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններ (ՀԿ), հատկապես 1970-ական թվականների վերջից, երբ համաշխարհային լրատվամիջոցները լայնորեն լուսաբանեցին այնպիսի երկրներում, ինչպիսին Եթովպիան է, սովից տառապող մարդկանց ծանր վիճակը։ Ամենանշանակալի զարգացումներից մեկը, հատկապես 1960-ականների վերջին և 1970-ական թվականներին, Կանաչ հեղափոխությունն էր, որի շնորհիվ գյուղատնտեսական նոր տեխնոլոգիաները տարածվեցին ամբողջ աշխարհում[34][1][37]:

Մոտավորապես 1950-ական թվականների կեսերից Միացյալ Նահանգները սկսեց փոխել իր մոտեցումը համաշխարհային սովի խնդրի նկատմամբ։ Վարչակազմի ազդեցիկ անդամներն ավելի քիչ էին աջակցում այն մեթոդներին, որոնք, իրենց կարծիքով, չափազանց մեծ կախվածություն էին ստեղծում պետությունից, քանի որ մտավախություն ունեին, թե դա կարող է նպաստել կոմունիզմի տարածմանը։ 1980-ական թվականներին պետական չափավոր միջամտության վերաբերյալ նախկին համաձայնությունը Արևմտյան աշխարհում հիմնականում փոխարինվեց այլ մոտեցմամբ։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Համաշխարհային բանկը սկսեցին ավելի ակտիվորեն խթանել շուկայական լուծումները։ Այն դեպքերում, երբ երկրները կախվածություն էին ձեռք բերում ԱՄՀ-ից, վերջինս երբեմն ստիպում էր ազգային կառավարություններին առաջնահերթություն տալ արտաքին պարտքի մարմանը և կտրուկ կրճատել պետական ծառայությունների ֆինանսավորումը։ Սա որոշ դեպքերում բացասաբար էր անդրադառնում սովի դեմ պայքարի ջանքերի վրա[38][39][40]:

Ոռոգման լայն կիրառումը կարևոր դեր խաղաց Կանաչ հեղափոխությունում։

Food First-ի նման կազմակերպությունները բարձրացրին պարենային ինքնիշխանությունի հարցը՝ պնդելով, որ աշխարհի գրեթե յուրաքանչյուր երկիր (բացառությամբ, հնարավոր է, որոշ փոքր քաղաք-պետությունների) ունի սեփական բնակչությանը կերակրելու համար բավարար գյուղատնտեսական ներուժ, սակայն 1970-ականների վերջից մինչև մոտ 2008 թվականը գերիշխող «ազատ առևտուր» տնտեսական համակարգը, որը կապված էր այնպիսի կառույցների հետ, ինչպիսիք են Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Համաշխարհային բանկը, խոչընդոտում էր դրա իրականացմանը։ Իր հերթին Համաշխարհային բանկը պնդում էր, որ հենց ինքն է սովի խնդրի լուծման մի մասը՝ հայտարարելով, որ աղքատության և սովի շրջափուլը հաղթահարելու լավագույն միջոցը արտահանման վրա հիմնված տնտեսությունների ստեղծումն է, որոնք երկրներին հնարավորություն կտան համաշխարհային շուկայից սննդամթերք ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներ ստանալ։ Սակայն 21-րդ դարի սկզբին Համաշխարհային բանկն ու ԱՄՀ-ն ավելի քիչ կոշտ դիրքորոշում որդեգրեցին ազատ շուկայի բարեփոխումների հարցում։ Նրանք կրկին ընդունեցին, որ պետական միջամտությունն ունի կարևոր դեր, և որ կառավարությունների կողմից ներքին գյուղատնտեսությանը նպաստող քաղաքականության միջոցով պարենային անվտանգության ապահովումը կարող է նպատակահարմար լինել նույնիսկ այն երկրների համար, որոնք այդ ոլորտում համեմատական առավելություն չունեն։ 2012 թվականի դրությամբ Համաշխարհային բանկը շարունակում էր աջակցել կառավարություններին սովի դեմ ուղղված միջամտություններ իրականացնելու գործում[41][34][1][37][42]:

Առնվազն մինչև 1980-ական թվականները, իսկ որոշ չափով նաև 1990-ականներին, համաշխարհային սովի վերաբերյալ գերիշխող ակադեմիական տեսակետն այն էր, որ այն պահանջարկի՝ առաջարկը գերազանցելու հետևանք է։ Առաջարկվող լուծումները հիմնականում կենտրոնանում էին սննդամթերքի արտադրության ավելացման, իսկ երբեմն նաև ծնելիության վերահսկման վրա։ Սակայն նույնիսկ 1940-ական թվականներին կային բացառություններ. Լորդ Բոյդ Օրը՝ ՄԱԿի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունի առաջին ղեկավարը, սովը հիմնականում համարում էր բաշխման խնդիր և մշակել էր այն լուծելու համապարփակ ծրագրեր։ Սակայն այդ ժամանակ քչերն էին աջակցում նրան, և նա հրաժարական տվեց այն բանից հետո, երբ չկարողացավ իր ծրագրերի համար ստանալ Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի աջակցությունը։ 1998 թվականին Ամարտյա Սենը արժանացավ Տնտեսագիտության բնագավառում Նոբելյան հիշատակի մրցանակի՝ մասամբ ապացուցելու համար, որ ժամանակակից աշխարհում սովը սովորաբար սննդի պակասի հետևանք չէ։ Փոխարենը, այն հիմնականում առաջանում է սննդի բաշխման խնդիրներից կամ զարգացած և զարգացող երկրների պետական քաղաքականությունից։ Այդ ժամանակից ի վեր լայնորեն ընդունվել է, որ համաշխարհային սովի պատճառները կապված են ինչպես սննդի բաշխման, այնպես էլ դրա արտադրության հետ[38][39][40]: Սենի 1981 թվականի Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation աշխատությունը կարևոր դեր խաղաց այս նոր գիտական համաձայնության ձևավորման գործում[1][43]:2007 և 2008 թվականներին սննդամթերքի գների կտրուկ աճը հանգեցրեց 2007–2008 թվականների համաշխարհային պարենային ճգնաժամի։ Մի քանի տասնյակ երկրներում բռնկվեցին պարենային խռովություններ, իսկ առնվազն երկու երկրներում՝ Հաիթիում և Մադագասկարում, դրանք հանգեցրին կառավարությունների տապալմանը։ Սննդամթերքի գների նոր կտրուկ աճի հետևանքով 2010 թվականի վերջին և 2011 թվականի սկզբին ծավալվեց երկրորդ համաշխարհային պարենային ճգնաժամը։ Պարենային խռովություններն այս անգամ ավելի քիչ էին՝ հիմնականում արտակարգ օգնության համար նախատեսված պարենային պաշարների ավելի մեծ հասանելիության շնորհիվ։ Այնուամենայնիվ, մի շարք վերլուծաբաններ պնդում են, որ պարենային ճգնաժամը Արաբական գարունի պատճառներից մեկն էր[37][44][45]:

2008 թվականի համաշխարհային ճգնաժամից հետո գործադրված ջանքերը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Պարենային օգնության կոնվենցիան վավերացրած և (հնարավոր) ստորագրող պետությունները.
     Ստորագրել և վավերացրել է     Ստորագրել և վավերացրել է, Եվրոպական միության անդամ (ԵՄ-ն վավերացրել է պայմանագիրը)     Ստորագրել է     Ստորագրել է, Եվրոպական միության անդամ (ԵՄ-ն վավերացրել է պայմանագիրը)     Հնարավոր ստորագրող, Եվրոպական միության անդամ (ԵՄ-ն վավերացրել է պայմանագիրը)     Հնարավոր ստորագրող

21-րդ դարի սկզբին Մեծ ութնյակի (G8) անդամ զարգացած երկրների ղեկավարների կողմից սովի խնդրին ցուցաբերվող ուշադրությունը որոշ չափով նվազել էր[44]: Մինչև 2009 թվականը սովի դեմ պայքարի լայնածավալ նախաձեռնությունները հիմնականում իրականացվում էին առավել ծանր տուժած երկրների կառավարությունների, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների, ինչպես նաև բազմակողմ և տարածաշրջանային կազմակերպությունների կողմից։ 2009 թվականին Հռոմի պապ Բենեդիկտոս XVI-ը հրապարակեց իր երրորդ կոնդակը՝ Caritas in Veritate, որտեղ ընդգծվում էր սովի դեմ պայքարի կարևորությունը։ Կոնդակը դիտավորյալ հրապարակվեց անմիջապես 2009 թվականի հուլիսի G8 գագաթնաժողովից առաջ՝ դրա վրա առավելագույն ազդեցություն գործելու նպատակով։ Իտալիայի կենտրոնական մասում գտնվող Լ'Աքվիլա քաղաքում անցկացված գագաթնաժողովում մեկնարկեց L'Aquila Food Security Initiative ծրագիրը, որի շրջանակում սովի դեմ պայքարի համար հատկացվեց ընդհանուր առմամբ 22 միլիարդ ԱՄՆ դոլար[46][47]:

2009 թվականին և 2010 թվականի սկզբին սննդամթերքի գները զգալիորեն նվազեցին, թեև վերլուծաբանները դա հիմնականում կապում են 2008 թվականի գների աճին ի պատասխան գյուղատնտեսական արտադրության մեծացման, այլ ոչ թե կառավարությունների ավելի ակտիվ գործողությունների հետ։ Այնուամենայնիվ, 2009 թվականի G8 գագաթնաժողովից հետո սովի դեմ պայքարը կրկին դարձավ աշխարհի խոշորագույն պետությունների ղեկավարների առաջնահերթ թեմաներից մեկը և կարևոր տեղ զբաղեցրեց նաև 2012 թվականի G20 գագաթնաժողովի օրակարգում[44][48][49]:

Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դևիդ Քեմերոնը (ձեռքով ողջունում է տեսախցիկին) 2012 թվականին Լոնդոնի Դաունինգ սթրիթ 10 նստավայրի մոտ անցկացնում է սովի դեմ պայքարին նվիրված գագաթնաժողով՝ Պելեի (ձախից երկրորդը) և Մո Ֆարահի (աջից) մասնակցությամբ

2012 թվականի ապրիլին ստորագրվեց Պարենային օգնության կոնվենցիան՝ պարենային օգնությանը նվիրված աշխարհում առաջին իրավաբանորեն պարտադիր միջազգային համաձայնագիրը։ 2012 թվականի մայիսին հրապարակված Կոպենհագենի կոնսենսուսը խորհուրդ տվեց, որ սովի և թերսնուցման դեմ պայքարը պետք է դառնա քաղաքական գործիչների և մասնավոր բարեգործների առաջնահերթությունը, եթե նրանք ցանկանում են առավելագույն արդյունավետությամբ օգտագործել օգնության համար նախատեսված միջոցները։ Այս խնդիրը նրանք դասեցին նույնիսկ մալարիայի և ՁԻԱՀի դեմ պայքարից առաջ[50]:

Նույն տարվա մայիսին ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման ներկայացրեց «Պարենային անվտանգության և սնուցման նոր դաշինք» (New Alliance for Food Security and Nutrition) նախաձեռնությունը՝ մասնավոր հատվածի, կառավարությունների և քաղաքացիական հասարակության լայն համագործակցություն, որի նպատակն էր «ապահովել կայուն և ներառական գյուղատնտեսական աճ և առաջիկա 10 տարիների ընթացքում 50 միլիոն մարդու դուրս բերել աղքատությունից»[38][48][51][52]:

Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դևիդ Քեմերոնը 2012 թվականի օգոստոսի 12-ին՝ 2012 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի վերջին օրը, անցկացրեց սովի դեմ պայքարի գագաթնաժողով[48]:

Սովի դեմ պայքարին վերջին տարիներին միացել են նաև սովորական քաղաքացիների ավելի մեծ թվով խմբեր։ Թեև աշխարհի տարբեր երկրներում մարդիկ վաղուց էին աջակցում զարգացող երկրներում սովի մեղմացմանն ուղղված նախաձեռնություններին, 21-րդ դարում արագորեն աճել է նաև տնտեսական առումով զարգացած Համաշխարհային հյուսիսի երկրներում ներքին սովի դեմ պայքարում ներգրավված մարդկանց թիվը։ Հյուսիսային Ամերիկայում այս գործընթացը սկսվել էր Եվրոպայից շատ ավելի վաղ։ ԱՄՆ-ում Ռոնալդ Ռեյգանի վարչակազմը 1980-ական թվականների սկզբին կրճատեց սոցիալական աջակցության ծրագրերը, ինչի հետևանքով բարեգործական կազմակերպությունների գործունեությունը զգալիորեն ընդլայնվեց՝ օգնելու այն ամերիկացիներին, որոնք բավարար սնունդ գնելու հնարավորություն չունեին։ 1992 թվականին ԱՄՆ-ում պատահականորեն ընտրված 1000 ընտրողների շրջանում անցկացված հարցման համաձայն՝ ամերիկացիների 77%-ը մասնակցել էր սովի դեմ պայքարի որևէ նախաձեռնության՝ կամ կամավոր աշխատելով սննդի բանկերում և անվճար ճաշարաններում, կամ նվիրաբերելով գումար կամ սննդամթերք[53]:Եվրոպայում, որտեղ գործում են ավելի առատաձեռն սոցիալական ապահովության համակարգեր, ներքին սովի խնդրի վերաբերյալ իրազեկվածությունը երկար ժամանակ ցածր էր։ Սակայն իրավիճակը փոխվեց 2006 թվականի վերջին սկսված սննդամթերքի գների աճից հետո, իսկ հատկապես այն ժամանակ, երբ 2010 թվականից սկսեցին զգացվել խնայողության քաղաքականության (austerity) շրջանակներում սոցիալական աջակցության կրճատումների հետևանքները։ Տարբեր հետազոտությունների համաձայն՝ Եվրոպայի բնակչության ավելի քան 10%-ը սկսեց բախվել պարենային անապահովության խնդրին։ Հատկապես 2011 թվականից հետո զգալիորեն աճեցին տեղական նախաձեռնությունները, որոնք սննդի բանկերի միջոցով աջակցում էին սովից տառապող մարդկանց ինչպես Միացյալ Թագավորությունում, այնպես էլ մայրցամաքային Եվրոպայում[54][55][56][57][58]:

Սահելի արևմտյան գոտու տուժած շրջանները 2012 թվականի Սահելի երաշտի ընթացքում

2012 թվականի հուլիսին 2012 թվականի ԱՄՆ երաշտն արդեն հանգեցրել էր հացահատիկի և սոյայի գների արագ աճի, որն իր հերթին ազդեց նաև մսի գների վրա։ Բացի ԱՄՆ-ում սովի խնդրին բախվող մարդկանց վրա ունեցած ազդեցությունից, այն նաև նպաստեց համաշխարհային շուկաներում գների բարձրացմանը, քանի որ ԱՄՆ-ն աշխարհում սննդամթերքի խոշորագույն արտահանողն է։ Սա լայն քննարկումների տեղիք տվեց 21-րդ դարի երրորդ հնարավոր համաշխարհային պարենային ճգնաժամի վերաբերյալ։ Financial Times-ը հաղորդեց, որ ԲՐԻԿՍ երկրների վրա ազդեցությունը կարող էր ավելի մեղմ լինել, քան 2008 և 2011 թվականների նախորդ ճգնաժամերի ընթացքում։ Սակայն փոքր զարգացող երկրները, որոնք ստիպված են ներմուծել իրենց սպառած սննդամթերքի զգալի մասը, կարող էին լուրջ վնասներ կրել։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը (ՄԱԿ) և G20-ը սկսեցին մշակել արտակարգ գործողությունների ծրագրեր, որպեսզի պատրաստ լինեն միջամտելու, եթե բռնկվեր երրորդ համաշխարհային ճգնաժամը[41][45][59][60]:

Սակայն 2013 թվականի օգոստոսին այդ մտահոգությունները զգալիորեն մեղմացան, քանի որ սննդամթերքի խոշոր արտահանող երկրներում, այդ թվում՝ Ճապոնիայում, Բրազիլիայում, Ուկրաինայում և ԱՄՆ-ում, սպասվում էր հացահատիկի միջինից բարձր բերքատվություն[61]:

2014 թվականին նույնպես աշխարհում գրանցվեց առատ բերք, ինչը հանգեցրեց ենթադրությունների, որ հացահատիկի գները շուտով կարող են սկսել նվազել[62]: 2013 թվականի ապրիլին Դուբլինում անցկացված սովի, սնուցման, կլիմայական արդարադատությունի և 2015 թվականից հետո համաշխարհային արդարության նպատակով Հազարամյակի զարգացման նպատակների (MDG) շրջանակի վերաբերյալ գագաթնաժողովում Իռլանդիայի նախագահ Մայքլ Դի Հիգինսը հայտարարեց, որ սովից մահացությունների միայն 10%-ն է պայմանավորված զինված հակամարտություններով և բնական աղետներով, մինչդեռ շարունակվող սովը «ներկայիս համաշխարհային համակարգի ամենամեծ բարոյական ձախողումն է» և «համաշխարհային հանրության առջև ծառացած ամենամեծ բարոյական մարտահրավերը»[63]:

2013 թվականի հունիսին Լոնդոնում անցկացված Սովի դեմ պայքարի գագաթնաժողովում, որը համատեղ կազմակերպել էին Միացյալ Թագավորության և Բրազիլիայի կառավարությունները, ինչպես նաև The Children's Investment Fund Foundation հիմնադրամը, սովի դեմ պայքարի համար ստանձնվեցին 4,15 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի չափով նոր ֆինանսական պարտավորություններ[64]:

Չնայած 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի և նույն ժամանակահատվածում տեղի ունեցած սննդամթերքի համաշխարհային գների աճի հետևանքով առաջացած դժվարություններին, ՄԱԿ-ի համաշխարհային վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ դրան հաջորդած տարիներին աշխարհում սովից տառապող մարդկանց թիվը գրեթե ամեն տարի նվազել է։ Սակայն մինչև 2019 թվականը ավելի ու ավելի ակնհայտ դարձավ, որ վերջին չորս տարիների ընթացքում այս դրական միտումը շրջվել է։ Սովից տառապող մարդկանց թիվն աճել էր թե՛ բացարձակ արտահայտությամբ, թե՛ աշխարհի բնակչության ընդհանուր թվի նկատմամբ տոկոսային հարաբերակցությամբ[65][66][15]:

2019 թվականին FAO-ն հրապարակեց իր ամենամյա The State of Food and Agriculture զեկույցը, որտեղ նշվում էր, որ սննդամթերքի կորուստներն ու թափոնները կարող են ազդել պարենային անվտանգության և սնուցման վրա՝ պարենային անվտանգության չորս հիմնական բաղադրիչների՝ սննդի հասանելիության (availability), մատչելիության (access), օգտագործման (utilization) և կայունության (stability) փոփոխությունների միջոցով։ Սակայն զեկույցում ընդգծվում էր, որ սննդամթերքի կորուստների և թափոնների կրճատման ու պարենային անվտանգության միջև կապերը բարդ են, և դրական արդյունքները միշտ չէ, որ երաշխավորված են։ Պարենային անվտանգության և պատշաճ սնուցման ընդունելի մակարդակների ապահովումն անխուսափելիորեն ենթադրում է սննդամթերքի որոշակի կորուստներ և թափոններ։ Օրինակ՝ պարենային կայունությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ պահուստների պահպանումը հանգեցնում է սննդամթերքի որոշակի կորստի կամ վատնման։ Միևնույն ժամանակ, սննդամթերքի անվտանգությունն ապահովելու նպատակով վտանգավոր սննդամթերքը պետք է հեռացվի շրջանառությունից, ինչը նույնպես հաշվառվում է որպես կորուստ կամ թափոն, մինչդեռ ավելի բարձրորակ սննդակարգերը սովորաբար ներառում են ավելի արագ փչացող մթերքներ։ Այն, թե ինչպես են սննդամթերքի կորուստների և թափոնների կրճատման ազդեցությունները դրսևորվում պարենային անվտանգության տարբեր բաղադրիչների վրա և ինչպես են անդրադառնում բնակչության տարբեր խմբերի վրա, կախված է նրանից, թե սննդի մատակարարման շղթայի որ փուլում է տեղի ունենում այդ կրճատումը, ինչպես նաև այն բանից, թե աշխարհագրորեն որտեղ են գտնվում սննդային առումով առավել խոցելի և պարենային անապահով բնակչության խմբերը[67]:

2020 թվականի ապրիլին և մայիսին մտահոգություններ հնչեցին, որ եթե աշխարհի առաջնորդները միջոցներ չձեռնարկեն, ապա COVID-19 համավարակը կարող է կրկնապատկել համաշխարհային սովի մակարդակը։ Պարենի համաշխարհային ծրագիրի (WFP) նման կազմակերպությունները զգուշացնում էին, որ սուր սովի առջև կանգնած մարդկանց թիվը կարող է 135 միլիոնից մինչև 2020 թվականի վերջ աճել շուրջ 265 միլիոնի։ Ծայրահեղ սովի նշաններ արձանագրվեցին տարբեր քաղաքներում, օրինակ՝ մարդկանց մահվան պատճառ դարձած հրմշտոցներ, որոնք սկսվում էին արտակարգ պարենային օգնության բաշխման մասին լուրերի տարածումից հետո։ Ոչ կառավարական կազմակերպությունները, ՄԱԿ-ի աշխատակիցները, կորպորացիաները, գիտնականները և պետությունների նախկին ղեկավարները G20-ին և G7-ին ուղղված նամակներում կոչ էին անում համակարգված քայլեր ձեռնարկել՝ COVID-19 համավարակի հետևանքները մեղմելու նպատակով[68][69][70][9]:

FAO-ի գնահատմամբ՝ 2022 թվականին սովից տառապող մարդկանց թիվը 122 միլիոնով ավելի էր, քան 2019 թվականին[71]:

2022 թվականի Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինաից հետո մտահոգություններ առաջացան, որ սննդամթերքի գների աճը կարող է հանգեցնել սովի խորացման։ Կանխատեսվում էր, որ դա քաղաքացիական անկարգությունների վտանգ կստեղծի նույնիսկ բազմաթիվ միջին եկամուտ ունեցող երկրներում, որտեղ կառավարությունների կարողությունը պաշտպանելու սեփական բնակչությանը զգալիորեն թուլացել էր COVID-19 համավարակի հետևանքով և դեռևս չէր վերականգնվել[72]:

2030 թվականին սովի կանխատեսվող մակարդակները՝ ըստ ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունի

2023 թվականին, ըստ գնահատականների, սովի կարող էր բախված լինել 713–757 միլիոն մարդ՝ այսինքն աշխարհի յուրաքանչյուր 11-րդ բնակիչը և Աֆրիկայի յուրաքանչյուր հինգերորդ բնակիչը։ Միջին կամ ծանր աստիճանի պարենային անապահովության տարածվածությունը 2020–2023 թվականներին համաշխարհային մակարդակով գրեթե չի փոխվել։ Միևնույն ժամանակ սովը շարունակում է աճել Աֆրիկայում, համեմատաբար կայուն է մնացել Ասիայում, իսկ առաջընթաց է գրանցվել Լատինական Ամերիկայում և Կարիբյան ավազանում։ Բնակչության համամասնությամբ սովի ամենաբարձր մակարդակը գրանցվել է Աֆրիկայում՝ 20,4%, մինչդեռ Ասիայում այն կազմել է 8,1%, Լատինական Ամերիկայում և Կարիբյան ավազանում՝ 6,2%, իսկ Օվկիանիայում՝ 7,3%։ Այնուամենայնիվ, սովից տառապող մարդկանց ամենամեծ բացարձակ թիվը շարունակում է բնակվել Ասիայում՝ 384,5 միլիոն մարդ, ինչը կազմում է աշխարհում սովից տառապողների կեսից ավելին։ Աֆրիկայում 2023 թվականին սովի կարող էր բախված լինել 298,4 միլիոն մարդ, Լատինական Ամերիկայում և Կարիբյան ավազանում՝ 41,0 միլիոն, իսկ Օվկիանիայում՝ 3,3 միլիոն[73]:

Սովի դեմ պայքարող կազմակերպություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհում գործում են սովի դեմ պայքարող հազարավոր կազմակերպություններ։ Դրանցից որոշները, սակայն ոչ բոլորը, ամբողջությամբ նվիրված են սովի դեմ պայքարին։ Դրանք տատանվում են մեկ համայնքի սպասարկող անկախ բարեգործական ճաշարաններից մինչև համաշխարհային կազմակերպություններ։ Համաշխարհային և տարածաշրջանային մակարդակներում գործող կազմակերպությունները հաճախ իրենց ջանքերի զգալի մասը կենտրոնացնում են սովից տուժած համայնքներին ինքնուրույն սննդով ապահովելու կարողության բարելավման վրա, օրինակ՝ գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների փոխանակման միջոցով։ Որոշ բացառություններով՝ միայն տեղական մակարդակում գործող կազմակերպությունները հիմնականում կենտրոնանում են սոված մարդկանց անմիջապես սնունդ տրամադրելու վրա։ Այդ կազմակերպություններից շատերը միավորված են ազգային, տարածաշրջանային և համաշխարհային դաշինքների ցանցերով, որոնք օգնում են նրանց փոխանակել ռեսուրսներ, գիտելիքներ և համակարգել իրենց գործունեությունը[74]:

Համաշխարհային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովի դեմ պայքարի համաշխարհային ջանքերում կենտրոնական դեր ունի Միավորված ազգերի կազմակերպությունը, հատկապես FAO-ի, ինչպես նաև այլ գործակալությունների՝ WFP, IFAD, WHO և UNICEF-ի միջոցով։ Այն բանից հետո, երբ 2015 թվականին ավարտվեց Հազարամյակի զարգացման նպատակների ժամկետը, Կայուն զարգացման նպատակները (ԿԶՆ, SDGs) դարձան այն հիմնական նպատակները, որոնք ձևավորում են աշխարհի արձագանքը զարգացման մարտահրավերներին, այդ թվում՝ սովին։ Մասնավորապես, Նպատակ 2-ը՝ «Զրո սով», սահմանում է համաշխարհային մակարդակով համաձայնեցված նպատակներ՝ վերջ դնելու սովին, ապահովելու պարենային անվտանգություն և բարելավված սնուցում, ինչպես նաև խթանելու կայուն գյուղատնտեսությունը[75][8][9]:

Բացի ՄԱԿ-ի գործակալություններից, սովի խնդրով համաշխարհային մակարդակում զբաղվում են հարյուրավոր այլ դերակատարներ, որոնք հաճախ ընդգրկված են խոշոր հովանոցային կազմակերպություններում։ Դրանց թվում են ազգային կառավարություններ, կրոնական խմբեր, միջազգային բարեգործական կազմակերպություններ և, որոշ դեպքերում, միջազգային կորպորացիաներ։ Թեև, բացառությամբ բացառապես բարեգործական կազմակերպությունների, սովի դեմ պայքարին տրվող առաջնահերթությունը կարող է տարեցտարի փոխվել, շատ դեպքերում դրանք համագործակցում են ՄԱԿ-ի գործակալությունների հետ՝ միաժամանակ հետապնդելով նաև սեփական անկախ նպատակները։ Օրինակ՝ երբ սկսեց ձևավորվել համաձայնություն ԿԶՆ-ի «Զրո սով» նպատակի շուրջ՝ մինչև 2030 թվականը սովին վերջ դնելու վերաբերյալ, մի շարք կազմակերպություններ նախաձեռնեցին ծրագրեր, որոնք նպատակ ունեին այդ արդյունքին հասնել ավելի վաղ՝ մինչև 2025 թվականը։

  • 2013 թվականին Caritas International-ը սկսեց Caritas-ի ամբողջ ցանցն ընդգրկող նախաձեռնություն, որի նպատակն էր մինչև 2025 թվականը վերջ դնել համակարգային սովին։ One Human Family, Food for All («Մեկ մարդկային ընտանիք, սնունդ բոլորի համար») արշավը կենտրոնացած է հանրային իրազեկվածության բարձրացման, Caritas-ի ծրագրերի ազդեցության մեծացման և սննդի իրավունքի իրականացման խթանման վրա[76]:
  • IFPRI-ի գլխավորությամբ և ՄԱԿ-ի կազմակերպությունների, ՀԿ-ների ու մասնավոր հիմնադրամների մասնակցությամբ ստեղծված Compact2025 գործընկերությունը[77] մշակում և տարածում է ապացույցների վրա հիմնված առաջարկություններ քաղաքական գործիչների և այլ որոշում կայացնողների համար՝ նպատակ ունենալով մինչև 2025 թվականը, այսինքն՝ առաջիկա տասը տարիների ընթացքում, վերջ դնել սովին և թերսնուցմանը[78]: Այն հիմնավորում է, որ մինչև 2025 թվականը հնարավոր է վերացնել սովն ու թերսնուցումը՝ հիմնվելով Shenggen Fanի և Paul Polmanի զեկույցի վրա, որը վերլուծել է Ռուսաստանի, Չինաստանի, Վիետնամի, Բրազիլիայի և Թաիլանդի փորձը և եզրակացրել, որ մինչև 2025 թվականը սովի և թերսնուցման վերացումը հնարավոր է[79]:
  • 2015 թվականի հունիսին Եվրոպական միությունը և Bill & Melinda Gates Foundation-ը մեկնարկեցին գործընկերություն՝ թերսնուցման դեմ պայքարելու նպատակով, հատկապես երեխաների շրջանում։ Ծրագիրը սկզբնական շրջանում նախատեսված էր իրականացնել Բանգլադեշում, Բուրունդիում, Եթովպիայում, Քենիայում, Լաոսում և Նիգերում։ Այն կօգնի այդ երկրներին բարելավել սնուցման վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքագրումն ու վերլուծությունը, որպեսզի նրանք կարողանան մշակել սնուցման արդյունավետ ազգային քաղաքականություններ[80]:

Կայուն զարգացման նպատակ 2 (ԿԶՆ 2 կամ Նպատակ 2)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայուն զարգացման նպատակ 2-ի (ԿԶՆ 2) նպատակն է մինչև 2030 թվականը «վերջ դնել սովին, ապահովել պարենային անվտանգություն և բարելավված սնուցում, ինչպես նաև խթանել կայուն գյուղատնտեսությունը»։ ԿԶՆ 2-ը ընդունում է, որ սովի հաղթահարումը հիմնված չէ միայն սննդի արտադրության աճի վրա, այլև պահանջում է արդյունավետ շուկաներ, հողի և տեխնոլոգիաների հասանելիություն, ինչպես նաև ֆերմերների եկամուտների ավելացում և արդյունավետության բարձրացում[81]:2013 թվականին International Food Policy Research Institute-ի (IFPRI) հրապարակած զեկույցում պնդվում էր, որ Կայուն զարգացման նպատակների (ԿԶՆ) հիմնական շեշտադրումը պետք է լինի ոչ թե աղքատության, այլ սովի և թերսնուցման վերացման վրա, և որ այդ նպատակին պետք է ձգտել հասնել մինչև 2025 թվականը, այլ ոչ թե մինչև 2030 թվականը[79]: Այս տեսակետը հիմնված է Ռուսաստանի, Չինաստանի, Վիետնամի, Բրազիլիայի և Թաիլանդի փորձի վերլուծության, ինչպես նաև այն փաստի վրա, որ ծանր սովից տառապող մարդիկ բախվում են իրենց կյանքը բարելավելու լրացուցիչ խոչընդոտների՝ թե՛ կրթության, թե՛ աշխատանքի ոլորտներում։ Նշվել են այդ նպատակին հասնելու երեք հիմնական ուղիներ. 1) գյուղատնտեսության վրա հիմնված մոտեցում, 2) սոցիալական պաշտպանության և սնուցման ոլորտում միջամտությունների վրա հիմնված մոտեցում, կամ 3) այս երկու մոտեցումների համադրություն[79]:

Սովի դեմ պայքարող կազմակերպություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհում գործում են հազարավոր կազմակերպություններ, որոնք զբաղվում են սովի դեմ պայքարով։ Դրանցից որոշները, բայց ոչ բոլորը, ամբողջությամբ նվիրված են սովի վերացմանը։ Դրանք ընդգրկում են ինչպես անկախ անվճար ճաշարաններ, որոնք սպասարկում են միայն մեկ համայնքի, այնպես էլ համաշխարհային կազմակերպություններ։ Համաշխարհային և տարածաշրջանային մակարդակով գործող կազմակերպությունները հաճախ իրենց գործունեության մեծ մասը կենտրոնացնում են սովից տուժած համայնքներին ինքնուրույն սննդով ապահովվելու հնարավորություն տալու վրա, օրինակ՝ գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների փոխանցման միջոցով։ Որոշ բացառություններով՝ միայն տեղական մակարդակում գործող կազմակերպություններն ավելի հաճախ անմիջականորեն սնունդ են տրամադրում սովից տուժած մարդկանց։ Այս կազմակերպություններից շատերը կապված են ազգային, տարածաշրջանային և համաշխարհային դաշինքների միջոցով, որոնք օգնում են նրանց կիսվել ռեսուրսներով, գիտելիքներով և համակարգել իրենց գործունեությունը[74]:

Համաշխարհային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովի հաղթահարման համաշխարհային ջանքերում կենտրոնական դեր ունի Միավորված ազգերի կազմակերպությունը, հատկապես FAO-ի, ինչպես նաև այլ գործակալությունների՝ WFP, IFAD, WHO և UNICEF-ի միջոցով։ Այն բանից հետո, երբ 2015 թվականին ավարտվեցին Հազարամյակի զարգացման նպատակները, Կայուն զարգացման նպատակները (ԿԶՆ, SDGs) դարձան զարգացման մարտահրավերներին, այդ թվում՝ սովին, ուղղված համաշխարհային արձագանքի հիմնական ուղենիշը։ Մասնավորապես, Նպատակ 2-ը՝ «Զրոյական սով», սահմանում է միջազգայնորեն համաձայնեցված նպատակներ՝ վերացնել սովը, ապահովել պարենային անվտանգություն, բարելավել սնուցումը և խթանել կայուն գյուղատնտեսությունը[82][8][9]:

ՄԱԿ-ի գործակալություններից բացի, հարյուրավոր այլ կառույցներ ևս համաշխարհային մակարդակով զբաղվում են սովի խնդրով՝ հաճախ համագործակցելով խոշոր հովանավոր կազմակերպությունների շրջանակներում։ Դրանք ներառում են ազգային կառավարություններ, կրոնական խմբեր, միջազգային բարեգործական կազմակերպություններ և որոշ դեպքերում նաև միջազգային կորպորացիաներ։ Թեև, բացառությամբ հատուկ այդ նպատակին նվիրված բարեգործական կազմակերպությունների, սովի դեմ պայքարը նրանց առաջնահերթություններից կարող է տարբեր լինել տարեցտարի։ Շատ կազմակերպություններ համագործակցում են ՄԱԿ-ի գործակալությունների հետ, սակայն հաճախ նաև իրականացնում են սեփական ծրագրերը։ Օրինակ՝ երբ ձևավորվում էր համաձայնություն, որ ԿԶՆ-ի «Զրոյական սով» նպատակը պետք է իրականացվի մինչև 2030 թվականը, մի շարք կազմակերպություններ նախաձեռնեցին ավելի հավակնոտ ծրագրեր՝ նպատակ ունենալով հասնել այդ արդյունքին արդեն 2025 թվականին.

  • 2013 թվականին Caritas International-ը մեկնարկեց ամբողջ «Caritas»-ի ցանցն ընդգրկող նախաձեռնություն, որի նպատակն էր մինչև 2025 թվականը վերացնել համակարգային սովը։ One Human Family, Food for All («Մեկ մարդկային ընտանիք, սնունդ բոլորի համար») արշավը կենտրոնանում էր հանրային իրազեկման բարձրացման, «Caritas»-ի ծրագրերի ազդեցության մեծացման և սննդի իրավունքի իրագործման խթանման վրա[83]:
  • Compact2025 գործընկերությունը, որը ղեկավարում է IFPRI-ն՝ ՄԱԿ-ի կազմակերպությունների, ոչ կառավարական կազմակերպությունների և մասնավոր հիմնադրամների մասնակցությամբ[84], մշակում և տարածում է գիտական ապացույցների վրա հիմնված առաջարկություններ քաղաքական գործիչների և որոշում կայացնողների համար՝ նպատակ ունենալով մինչև 2025 թվականը վերացնել սովն ու թերսնուցումը[85]: Այն հիմնվում է Shenggen Fan-ի և Paul Polman-ի զեկույցի վրա, որտեղ վերլուծվել են Ռուսաստանի, Չինաստանի, Վիետնամի, Բրազիլիայի և Թաիլանդի փորձերը և եզրակացվել է, որ մինչև 2025 թվականը հնարավոր է վերացնել սովն ու թերսնուցումը[79]:
  • 2015 թվականի հունիսին Եվրոպական միությունը և Bill & Melinda Gates Foundation-ը մեկնարկեցին համագործակցություն՝ թերսնուցման դեմ պայքարելու նպատակով, հատկապես երեխաների շրջանում։ Ծրագիրն ի սկզբանե նախատեսված էր իրականացնել Բանգլադեշում, Բուրունդիում, Եթովպիայում, Քենիայում, Լաոսում և Նիգերում և աջակցելու էր այդ երկրներին սնուցման վերաբերյալ տվյալների և վերլուծությունների բարելավման գործում՝ արդյունավետ ազգային սնուցման քաղաքականություն մշակելու նպատակո[86]:

Կայուն զարգացման նպատակ 2 (SDG 2 կամ Նպատակ 2)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայուն զարգացման նպատակ 2-ի (ԿԶՆ 2) նպատակն է մինչև 2030 թվականը «վերացնել սովը, ապահովել պարենային անվտանգություն, բարելավել սնուցումը և խթանել կայուն գյուղատնտեսությունը»։ ԿԶՆ 2-ը ընդունում է, որ սովի հաղթահարումը կախված չէ միայն սննդի արտադրության ավելացումից, այլ նաև արդյունավետ շուկաներից, հողի և տեխնոլոգիաների հասանելիությունից, ինչպես նաև գյուղատնտեսների եկամուտների աճից և արդյունավետությունից[87]:

2013 թվականին International Food Policy Research Institute-ի (IFPRI) հրապարակած զեկույցում նշվում էր, որ Կայուն զարգացման նպատակների հիմնական շեշտադրումը պետք է լինի ոչ թե աղքատության, այլ սովի և թերսնուցման վերացման վրա, և որ այդ նպատակին պետք է փորձել հասնել մինչև 2025 թվականը, այլ ոչ թե 2030-ը[79];

Տարածաշրջանային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհի տարածաշրջանային դաշինքների մեծ մասը գտնվում է Աֆրիկայում։ Օրինակ՝ Alliance for Food Sovereignty in Africa («Աֆրիկայում պարենային ինքնիշխանության դաշինք») կամ Alliance for a Green Revolution in Africa («Աֆրիկայում կանաչ հեղափոխության դաշինք»)[88][74]:

ՄԱԿ-ի Սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) ստեղծել է գործընկերային նախաձեռնություն, որը կգործի Աֆրիկյան միությունի CAADP ծրագրի շրջանակներում՝ նպատակ ունենալով մինչև 2025 թվականը վերացնել սովը Աֆրիկայում։ Այն ներառում է տարբեր միջոցառումներ, այդ թվում՝ սննդամթերքի արտադրության բարելավման աջակցություն, սոցիալական պաշտպանության ամրապնդում և սննդի իրավունքի ներառում ազգային օրենսդրության մեջ[89]:

Ազգային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Feeding America կազմակերպության կողմից ղեկավարվող սննդի բանկում կամավորները բաժանում են սննդամթերք։

Ազգային մակարդակով գործող սովի դեմ պայքարի կազմակերպությունների օրինակներից են Միացյալ Թագավորության The Trussell Trust-ը, Հնդկաստանի Nalabothu Foundation-ը և ԱՄՆ-ի Feeding America-ն[90]:

Տեղական

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սննդի բանկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սննդի բանկը (անգլ.՝ food bank կամ foodbank ) շահույթ չհետապնդող բարեգործական կազմակերպություն է, որն օգնում է սննդի բաշխմանը այն մարդկանց շրջանում, որոնք բավարար սնունդ ձեռք բերելու դժվարություն ունեն և սովի վտանգի առջև են կանգնած։ Սննդի բանկերը գործում են տարբեր մոդելներով՝ կախված իրենց գտնվելու վայրից։ ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում և որոշ չափով նաև Կանադայում դրանք հիմնականում կատարում են պահեստի գործառույթ՝ հավաքելով և մատակարարելով սնունդ առաջնագծում գործող բարեգործական կազմակերպություններին, սակայն այն անմիջապես չեն բաժանում կարիքավորներին։ Եվրոպայի մեծ մասում և այլ տարածաշրջաններում սննդի բանկերը գործում են այսպես կոչված առաջնագծի մոդելով, որի դեպքում անմիջապես սոված մարդկանց են տրամադրում չպատրաստված սննդի փաթեթներ, որոնք սովորաբար բավարարում են մի քանի սննդի ընդունման համար։ ԱՄՆ-ում և Ավստրալիայում անհատներին անմիջապես չպատրաստված սնունդ բաժանող հաստատությունները սովորաբար կոչվում են food pantry, food shelf կամ food closet[91]:

Զարգացող երկրներում գործում են նաև բարեգործական սննդի բանկեր, որոնք կիրառվում են կիսաառևտրային համակարգով, որը տարբերվում է ինչպես առավել տարածված «պահեստային», այնպես էլ «առաջնագծային» մոդելներից։ Որոշ գյուղական նվազ զարգացած երկրներում, օրինակ՝ Մալավիում, բերքահավաքից հետո առաջին ամիսներին սնունդը համեմատաբար էժան և առատ է, սակայն հետագայում աստիճանաբար թանկանում է։ Այդ շրջաններում սննդի բանկերը մեծ քանակությամբ սնունդ են գնում անմիջապես բերքահավաքից հետո, իսկ երբ գները սկսում են աճել, այն վաճառում են տեղացիներին շուկայականից զգալիորեն ցածր գներով ամբողջ տարվա ընթացքում։ Նման սննդի բանկերը երբեմն նաև ծառայում են որպես փոքր հողատերերին և գոյատևման գյուղատնտեսությամբ զբաղվող ֆերմերներին տարբեր տեսակի աջակցություն տրամադրող կենտրոններ[92]:

Հանրային ճաշարան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հանրային ճաշարան Մոնրեալում (Քվեբեկ, Կանադա), 1931 թվական

Հանրային ճաշարանը (անգլ.՝ soup kitchen), ճաշի կենտրոնը (անգլ.՝ meal center) կամ սննդի խոհանոցը (անգլ.՝ food kitchen) այն վայրն է, որտեղ սնունդը տրամադրվում է սոված մարդկանց անվճար կամ շուկայականից ցածր գնով։ Դրանք հաճախ տեղակայված են ցածր եկամուտ ունեցող թաղամասերում և սովորաբար գործում են կամավորական կազմակերպությունների, օրինակ՝ եկեղեցիների կամ համայնքային խմբերի միջոցով։ Հանրային ճաշարանները երբեմն սնունդ են ստանում սննդի բանկերից անվճար կամ ցածր գնով, քանի որ համարվում են բարեգործական կազմակերպություններ, ինչը հեշտացնում է նրանց կողմից մեծ թվով կարիքավոր մարդկանց սննդով ապահովելը։

Այլ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Սննդի բանկ» կամ «հանրային ճաշարան» անվանումն օգտագործող տեղական հաստատությունները սովորաբար ղեկավարվում են քրիստոնեական եկեղեցիների կամ, ավելի հազվադեպ, աշխարհիկ քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների կողմից։ Այլ կրոնները նույնպես իրականացնում են սովի մեղմացմանն ուղղված նմանատիպ գործունեություն, թեև երբեմն՝ որոշակիորեն տարբեր մեթոդներով։ Օրինակ՝ սիկհականության լանգարի ավանդույթի համաձայն՝ սնունդը սիկհական տաճարներից անմիջապես բաժանվում է սոված մարդկանց։ Կան նաև բացառություններ․ օրինակ՝ Միացյալ Թագավորությունում սիկհերը ոչ միայն ղեկավարում են որոշ սննդի բանկեր, այլև սնունդ են բաժանում իրենց Գուրդվարաներից[93][94]:

Սովը և գենդերը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Migrant Mother, հեղինակ՝ Dorothea Lange, 1936 թվական

Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունները հետևողականորեն ցույց են տալիս, որ սովից տառապողների մոտ 60%-ը կանայք են։ Ամբողջ աշխարհում կանայք, որպես կանոն, բախվում են ավելի մեծ տնտեսական խոչընդոտների, քան տղամարդիկ, և ունեն ավելի սահմանափակ հասանելիություն ռեսուրսներին, ինչը լրացուցիչ դժվարություններ է ստեղծում պարենային անվտանգության ապահովման համար։ Ինչպես զարգացող, այնպես էլ զարգացած երկրներում ծնողները երբեմն հրաժարվում են սեփական սննդից, որպեսզի կերակրեն իրենց երեխաներին։ Սակայն կանայք, ըստ երևույթին, ավելի հաճախ են նման զոհողության գնում, քան տղամարդիկ։ Ավելի հին աղբյուրներում երբեմն նշվում էր, որ այս երևույթը բնորոշ է միայն զարգացող երկրներին՝ պայմանավորված սեռային ավելի մեծ անհավասարությամբ։ Սակայն ավելի նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մայրերը նաև զարգացած տնտեսություններ ունեցող երկրներում են հաճախ բաց թողնում սնունդ ընդունելը։ Օրինակ՝ Միացյալ Թագավորությունում Netmums-ի 2012 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ յուրաքանչյուր հինգերորդ մայրը երբեմն հրաժարվում է ուտելուց, որպեսզի իր երեխաներին փրկի սովից[41][95][96]:

Մեկ ծնողով ընտանիքները հատկապես խոցելի են պարենային անապահովության տեսանկյունից, ինչը նաև ընդգծում է գենդերային անհավասարությունը։ ԱՄՆ-ում միայնակ մայրերի կողմից մեծացվող երեխաներ ունեցող ընտանիքներն ավելի հաճախ են բախվում պարենային անապահովության, քան միայնակ հայրերի գլխավորած ընտանիքները[97]: Վճարվող և չվճարվող աշխատանքի միջև ժամանակի բաշխման տարբերությունները նույնպես կարող են նպաստել կանանց գլխավորած ընտանիքներում պարենային անհավասարության խորացմանը, քանի որ կանայք համեմատաբար ավելի շատ ժամանակ են հատկացնում չվճարվող աշխատանքին[98]:

Տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարածաշրջաններում գենդերը կարևոր գործոն է եղել նաև այն հարցում, թե արդյոք սովի զոհերը կարող էին ծառայել որպես հասարակության կարեկցանքն ու սովի դեմ պայքարի աջակցության ոգևորությունը խթանող օրինակներ։ Ջեյմս Վերնոնը իր Hunger: A Modern History աշխատությունում գրում է, որ մինչև 20-րդ դարը Բրիտանիայում հիմնականում միայն սովից տառապող կանայք և երեխաներն էին կարողանում հասարակության կարեկցանքն առաջացնել։ Տղամարդիկ, որոնք չէին կարողանում հոգալ իրենց և իրենց ընտանիքի կարիքները, հաճախ արժանանում էին արհամարհանքի[33]:

Այս իրավիճակը փոխվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ մարտադաշտում իրենց տղամարդկությունը ապացուցած հազարավոր տղամարդիկ չկարողացան աշխատանք գտնել։ Նույն կերպ, կանացի լինելը երբեմն առավելություն էր նրանց համար, ովքեր ցանկանում էին ուշադրություն հրավիրել սովի խնդրի վրա․ Վերնոնի խոսքով՝ կին լինելը օգնեց Emily Hobhouse-ին Երկրորդ անգլո-բուրական պատերազմի ընթացքում սովից տառապող մարդկանց վիճակը ներկայացնել ավելի լայն հանրությանը[33]:

Սովը և տարիքը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Նահանգներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարեց մարդիկ գտնվում են սովի ավելի բարձր ռիսկի տակ, ինչպես նաև առավել ծանր են կրում դրա բացասական հետևանքները։ ԱՄՆ-ում 2001–2011 թվականների ընթացքում սովի բախվող տարեցների թիվն աճել է 88%-ով[99]:

Այս տարիքային խումբն առավել հաճախ տառապում է քրոնիկական հիվանդություններից, այդ թվում՝ սրտի հիվանդություններից, շաքարախտից և շնչառական համակարգի հիվանդություններից։ Այս խմբի 80%-ն ունի առնվազն մեկ քրոնիկական հիվանդություն, իսկ գրեթե 70%-ը՝ երկու կամ ավելի[100]: Սովը խորացնում է այս հիվանդությունների ընթացքը և մեծացնում դրանց զարգացման հավանականությունը։ 2017 թվականի զեկույցի համաձայն՝ սովի բախվող տարեցները 60%-ով ավելի հաճախ են տառապում դեպրեսիայից, իսկ 40%-ով ավելի հաճախ՝ զարգացնում կանգային սրտային անբավարարություն՝ համեմատած այն տարեցների հետ, ովքեր սովի չեն բախվում։ Անկանոն և անբավարար սնուցմամբ պայմանավորված լրացուցիչ սթրեսն այս վիճակները դարձնում է ավելի վտանգավոր[101]:

Հաստատուն եկամուտները հաճախ սահմանափակում են տարեցների հնարավորությունը՝ ազատորեն ձեռք բերելու անհրաժեշտ սննդամթերք: Բժշկական ծախսերն ու բնակարանային վճարները հաճախ առաջնահերթ են դառնում որակյալ սննդի նկատմամբ։ Սահմանափակ շարժունակությունը դժվարացնում է այս մարդկանց համար տնից դուրս գալը, հատկապես այն վայրերում, որտեղ բացակայում է հասարակական տրանսպորտը կամ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար հարմարեցված փոխադրամիջոցները:

Supplemental Nutrition Assistance Program (SNAP)-ը սննդային անվտանգության ապահովման նպատակով աջակցություն է տրամադրում ցածր եկամուտ ունեցող տարեցներին։ Դա հնարավորություն է տալիս նպաստ ստացող տարեցներին իրենց բյուջեում միջոցներ հատկացնել այլ կարիքների, օրինակ՝ բժշկական կամ բնակարանային ծախսերի համար։ Սակայն ծրագրին մասնակցությունը չափազանց ցածր է։ Իրավասու տարեցների կեսից պակասն է գրանցված և ստանում նպաստ, իսկ հինգից երեք իրավասու տարեց ընդհանրապես ընդգրկված չէ ծրագրում[102]:

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 William A. Dando, ed. (2012). «passim, see esp. Introduction; Historiography of Food, Hunger and Famine; Hunger and Starvation». Food and Famine in the 21st Century: Vol 1, Topics and Issues. ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-730-7.
  2. 1 2 3 «The State of Food Security and Nutrition in the World 2023» (PDF). FAO. 2023. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
  3. 1 2 3 «Another year, another rise in food insecurity – including famine». United Nations. 2025 թ․ մայիսի 16. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 20-ին.
  4. 1 2 FAO; IFAD; UNICEF; WFP; WHO (2025). The State of Food Security and Nutrition in the World 2025 (English). FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO. doi:10.4060/cd6008en. ISBN 978-92-5-139937-8.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  5. ↑ «FAO Statistical Yearbook 2012: Part 2 Hunger dimensions» (PDF). FAO. 2012. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  6. 1 2 3 4 5 Patrick Webb; Gunhild Anker Stordalen; Sudhvir Singh; Ramani Wijesinha-Bettoni; Prakash Shetty; Anna Lartey (2018). «Hunger and malnutrition in the 21st century». The BMJ. 350 k2238. doi:10.1136/bmj.k2238. PMC 5996965. PMID 29898884.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 «The state of food security and nutrition in the world (2018)» (PDF). FAO. 2018 թ․ սեպտեմբերի 11. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 «An Introduction to the Basic Concepts of Food Security» (PDF). FAO. 2008. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  9. 1 2 3 4 «2020 Global Report on Food Crises» (PDF). Food Security Information Network. 2020 թ․ ապրիլ. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
  10. ↑ Holben, David H. (2005), «The Concept and Definition of Hunger and Its Relationship to Food Insecurity», National Academies of Science
  11. 1 2 3 4 Coleman-Jensen. «Household Food Security in the United States in 2018» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
  12. ↑ Coleman-Jensen. «Household Food Security in the United states in 2018» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
  13. ↑ FAO (2025). World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 (English). FAO. doi:10.4060/cd4313en. ISBN 978-92-5-140174-3.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  14. ↑ FAO (2025). World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 (English). FAO. doi:10.4060/cd4313en. ISBN 978-92-5-140174-3.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  15. 1 2 3 4 «The state of food security and nutrition in the world (2019)» (PDF). FAO. 2019 թ․ հուլիսի 15. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 15-ին.
  16. 1 2 The State of Food Security and Nutrition in the World 2020. FAO. 2020 թ․ հուլիսի 7. doi:10.4060/CA9692EN. ISBN 978-92-5-132901-6. S2CID 239729231. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 27-ին.
  17. 1 2 «The State of Food Security and Nutrition in the World 2021» (PDF). FAO. 2021. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
  18. 1 2 3 4 5 6 The State of Food Security and Nutrition in the World 2025. FAO. 2025. doi:10.4060/cd6008en. ISBN 978-92-5-139937-8.
  19. ↑ Coleman-Jensen. «Household Food Security in the United States in 2018» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
  20. ↑ FAO (2025). World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 (English). FAO. doi:10.4060/cd4313en. ISBN 978-92-5-140174-3.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  21. ↑ FAO (2025). World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 (English). FAO. doi:10.4060/cd4313en. ISBN 978-92-5-140174-3.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  22. ↑ «Global hunger worsening, warns UN». BBC. 2009 թ․ հոկտեմբերի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 22-ին.
  23. ↑ K. von Grebmer, J. Bernstein, A. de Waal, N. Prasai, S. Yin, Y. Yohannes: 2015 Global Hunger Index - Armed Conflict and the Challenge of Hunger. Bonn, Washington D. C., Dublin: Welthungerhilfe, IFPRI, and Concern Worldwide. October 2015.
  24. ↑ Lucy Lamble (2019 թ․ հոկտեմբերի 15). «Higher temperatures driving 'alarming' levels of hunger – report». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 16-ին.
  25. ↑ K. von Grebmer, J. Bernstein, R. Mukerji, F. Patterson, M. Wiemers, R. Ní Chéilleachair, C. Foley, S. Gitter, K. Ekstrom, and H. Fritschel. 2019. 2019 Global Hunger Index: The Challenge of Hunger and Climate Change. Արխիվացված 23 Փետրվար 2022 Wayback Machine Bonn: Welthungerhilfe; and Dublin: Concern Worldwide.
  26. ↑ Որպես պարենային օգնությանը պատմական ընդդիմության օրինակ՝ Քաղցած քառասունականների ժամանակ անգլիական Laissez-faire-ի կողմնակիցները մեծապես կարողացան կանխել Մեծ Բրիտանիայի կողմից Իռլանդիայի սովի ժամանակ օգնության տրամադրումը. տե՛ս, օրինակ, Կորմակ Օ Գրադայի (Cormac Ó Gráda) The Great Irish Famine գրքի 2-րդ գլխի «Ideology and relief» բաժինը։ 19-րդ դարում սովի դեմ օգնությանը հակադրվող տեսակետների գերիշխող դառնալու և հետագայում դրանց փոխարինման մանրամասն նկարագրության համար տե՛ս Ջեյմս Վերնոնի Hunger: A Modern History (2007), հատկապես 1–3-րդ գլուխները։ 2012 թվականին փոքր կառավարության կողմնակիցները քննադատեցին ԱՄՆ-ի սննդային կտրոնների ծրագիրը՝ պնդելով, որ այն մարդկանց հետ է պահում սեփական ուժերով իրենց ապահովելուց, ինչպես միշտ ճիշտ չէ կերակրել քաղցած վայրի կենդանիներին։ (Տե՛ս Food stamp debate brings out the haters Արխիվացված 23 Հունվար 2013 Wayback Machine, Star Telegram։)
  27. ↑ The Need for Roots. Routledge. 2002 [1942]. էջ 6. ISBN 0-415-27102-9.
  28. ↑ «chpt. 4». The Great Transformation. Beacon Press. 2002 [1942]. ISBN 978-0-8070-5643-1.
  29. ↑ Տե՛ս Հակոբի որդի Հովսեփի և յոթ առատ ու յոթ սովի տարիների պատմությունը. Genesis 41 Արխիվացված 20 Նոյեմբեր 2022 Wayback Machine
  30. ↑ Լրացուցիչ տեղեկությունների համար տե՛ս Hunger in the United Kingdom#Attitudes towards hunger relief։
  31. ↑ Սակայն կային բազմաթիվ բացառություններ։ Օրինակ՝ Ջեյմս Վերնոնը Hunger: A Modern History (2007) գրքում նկարագրում է 18-րդ և 19-րդ դարերի տասնյակ գործիչների, որոնք հանդես էին գալիս սովի դեմ օգնության օգտին։
  32. ↑ Քանի որ բազմաթիվ մարդիկ պայքարում էին սնունդ ձեռք բերելու համար, գյուղատնտեսական ոլորտը միաժամանակ արտադրում էր մեծ ավելցուկներ՝ եվրոպական շուկաներում պահանջարկի անկումը փոխհատուցելու նպատակով։ Այս ավելացված արտադրությունը նախատեսված էր աճող պարտքերը մեղմելու համար, սակայն ներքին պահանջարկը չէր համապատասխանում գներին։ Արդյունքում առաջացավ այն, ինչը հաճախ անվանում են «կարիքի պարադոքս՝ առատության պայմաններում»․ գյուղատնտեսական ավելցուկներն ու բարձր պահանջարկը չէին համընկնում։ Գները կայունացնելու նպատակով Հուվերի վարչակազմը սկսեց մեծ քանակությամբ հացահատիկ և այլ մթերքներ գնել։ Սկզբում հրաժարվելով ավելի նվազեցնել գները՝ իշխանությունները քաղաքական ճնշման ներքո, որը գալիս էր սովից տառապող ընտանիքներից, ստիպված եղան վերանայել իրենց դիրքորոշումը։ Քանի որ կառավարության պահեստներում արդեն կուտակված հացահատիկը փչանում էր, միակ քաղաքական լուծումը դարձավ այն քաղցածներին նվիրաբերելը՝ Գյուղատնտեսական խորհրդի միջոցով, որը ստեղծվել էր 1929 թվականին գյուղատնտեսական արտադրանքի վաճառքն ու գների կայունացումը խթանելու նպատակով։ Այսպիսով, ոչ թե սովը, այլ սննդի վատնումը դարձավ հացահատիկի վերաբաշխման հիմնական շարժիչ ուժը։
  33. 1 2 3 James Vernon (2007). «Chpts. 1–3». Hunger: A Modern History. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02678-0.
  34. 1 2 3 4 5 6 David Grigg (1981). «The historiography of hunger: changing views on the world food problem 1945–1980». Transactions of the Institute of British Geographers. NS. 6 (3): 279–292. Bibcode:1981TrIBG...6..279G. doi:10.2307/622288. JSTOR 622288. PMID 12265450. «Before 1945 very little academic or political notice was taken of the problem of world hunger, since 1945 there has been a vast literature on the subject.»
  35. ↑ «Chapt. 1». History of Epidemics in Britain. Cambridge University Press. 2010 [1891]. ISBN 978-1-144-94760-4.
  36. ↑ Janet Poppendieck (1995). Eating Agendas. Aldine Transaction. ISBN 978-0-202-30508-0.
  37. 1 2 3 4 5 John R. Butterly and Jack Shepherd (2006). Hunger: The Biology and Politics of Starvation. Dartmouth College. ISBN 978-1-58465-926-6.
  38. 1 2 3 UK 'aid' is financing a corporate scramble for Africa Արխիվացված 12 Դեկտեմբեր 2022 Wayback Machine, Miriam Ross, The Ecologist, 2014.04.03
  39. 1 2 Fred Magdoff, Twenty-First-Century Land Grabs - Accumulation by Agricultural Dispossession, Monthly Review, 2013, Volume 65, Issue 06 (November)
  40. 1 2 Rahul Goswami, For Whom Do the FAO and Its Director-General Work?, Monthly Review Magazine, 2012.12.04
  41. 1 2 3 «Food Price Volatility a Growing Concern, World Bank Stands Ready to Respond». World Bank. 2012 թ․ մարտի 30. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  42. ↑ «The IMF's change of heart». Al Jazeera English|Aljazeera. 2011 թ․ մայիսի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 16-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 16-ին.
  43. ↑ Caroline Thomas and Tony Evans (2010). «"Poverty, development and hunger"». In John Baylis, Steve Smith and Patricia Owens (ed.). The Globalization of World Politics. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-956909-0.
  44. 1 2 3 Javier Blas (2012 թ․ հունիսի 18). «Food prices: Leaders seek a long-term solution to hunger pains». Financial Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  45. 1 2 Andrew Bowman (2012 թ․ հուլիսի 27). «Food crisis: how do the Brics fare?». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  46. ↑ Guy Dinmore in L'Aquila (2009 թ․ հուլիսի 10). «G8 to commit $20bn for food security». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
  47. ↑ Guy Dinmore in Rome (2009 թ․ հուլիսի 7). «Pope condemns capitalism's 'failures'». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 7-ին.
  48. 1 2 3 Joanna Rea (2012 թ․ մայիսի 25). «2012 G8 summit – private sector to the rescue of the world's poorest?». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
  49. ↑ FAO Food Price Index Արխիվացված 30 Օգոստոս 2013 Wayback Machine FAO, Retrieved 4 December 2012
  50. ↑ «Outcome - Copenhagen Consensus Center». www.copenhagenconsensus.com. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
  51. ↑ G8 Action on Food Security and Nutrition Արխիվացված 18 Հոկտեմբեր 2021 Wayback Machine 2012 statement hosted by the US Department of State
  52. ↑ «Remarks by President concerning the launch of the new alliance for food security and nutrition». 2012 թ․ մայիսի 18. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 26-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 28-ին.
  53. ↑ Janet Poppendieck (1999). «Introduction, Chpt 1». Sweet Charity?: Emergency Food and the End of Entitlement. Penguine. ISBN 0-14-024556-1.
  54. ↑ David Model (2012 թ․ հոկտեմբերի 30). «Britain's hidden hunger». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 2-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
  55. ↑ «A million hungry children in the UK». Yahoo!. 2012 թ․ հուլիսի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  56. ↑ Charlie Cooper (2012 թ․ ապրիլի 6). «Look back in hunger: Britain's silent, scandalous epidemic». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 16-ին.
  57. ↑ «The rise and rise of the food bank». New Statesman. 2012 թ․ մայիսի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 18-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  58. ↑ «HOUSEHOLD FOOD SECURITY IN THE GLOBAL NORTH: CHALLENGES AND RESPONSIBILITIES REPORT OF WARWICK CONFERENCE» (PDF). Warwick University. 2012 թ․ հուլիսի 6. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 28-ին.
  59. ↑ Gregory Meyer (2012 թ․ հուլիսի 30). «US drought: Stuck on dry land: Heatwave threatens new global food crisis». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  60. ↑ Javier Bains (2012 թ․ օգոստոսի 12). «G20 plans response to rising food prices». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 15-ին.
  61. ↑ Gregory Meyer in New York and Samantha Pearson in São Paulo (2013 թ․ օգոստոսի 13). «Bumper grain crop to weigh on prices». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 24-ին.
  62. ↑ Gregory Meyer (2014 թ․ սեպտեմբերի 23). «Commodities: Cereal excess». Financial Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
  63. ↑ 20130415 Hunger • Nutrition • Climate Justice - Michael D Higgins Speech. EU. 2013 թ․ ապրիլի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 19-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 15-ին.
  64. ↑ «Africa: Children's Investment Fund Foundation (CIFF) Leads Transformation of Global Nutrition Agenda with $787 million Investment». AllAfrica.com|AllAfrica. 2013 թ․ հունիսի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 9-ին.
  65. ↑ McVeigh, Karen (2018 թ․ սեպտեմբերի 11). «Global hunger levels rising due to extreme weather, UN warns». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. {{cite news}}: |first1= missing |last1= (օգնություն)
  66. ↑ Smitha Mundasad (2018 թ․ սեպտեմբերի 11). «Global hunger increasing, UN warns». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  67. ↑ The State of Food and Agriculture 2019. Moving forward on food loss and waste reduction, In brief. Rome: FAO. 2019. էջեր 15–16. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 4-ին.
  68. ↑ «Coronavirus could double number of people going hungry». The Guardian. 2020 թ․ ապրիլի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 17-ին.
  69. ↑ Abdi Latif Dahir (2020 թ․ ապրիլի 22). «'Instead of Coronavirus, the Hunger Will Kill Us.' A Global Food Crisis Looms». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
  70. ↑ Debora Patta; Haley Ott (2020 թ․ մայիսի 2). «"I'm starving now": World faces unprecedented hunger crisis amid coronavirus pandemic». CBS News. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
  71. ↑ World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 (անգլերեն). FAO. 2023 թ․ նոյեմբերի 29. doi:10.4060/cc8166en. ISBN 978-92-5-138262-2.
  72. ↑ Simon Tisdall (2022 թ․ մայիսի 21). «Apocalypse now? The alarming effects of the global food crisis». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 21-ին.
  73. ↑ The State of Food Security and Nutrition in the World 2024 (English). FAO; IFAD; UNICEF; WFP; WHO. 2024. doi:10.4060/cd1254en. ISBN 978-92-5-138882-2.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  74. 1 2 3 «Organizing for action» (PDF). FAO. 2011. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  75. ↑ «Hunger and food security - United Nations Sustainable Development». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 28-ին.
  76. ↑ «Pope Francis denounces 'global scandal' of hunger». 2013 թ․ դեկտեմբերի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
  77. ↑ «Leadership Council». www.compact2025.org. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 5. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
  78. ↑ «Compact2025: Ending hunger and undernutrition - IFPRI». www.ifpri.org. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
  79. 1 2 3 4 5 Fan, Shenggen and Polman, Paul. 2014. An ambitious development goal: Ending hunger and undernutrition by 2025 Արխիվացված 19 Հոկտեմբեր 2017 Wayback Machine. In 2013 Global food policy report. Eds. Marble, Andrew and Fritschel, Heidi. Chapter 2. pp. 15–28. Washington, D.C.: International Food Policy Research Institute (IFPRI).
  80. ↑ European Commission Press release. June 2015. EU launches new partnership to combat Undernutrition with Bill & Melinda Gates Foundation Արխիվացված 26 Մայիս 2019 Wayback Machine. Accessed on 1 November 2015
  81. ↑ sdg indicators, end hunger. «Goal 2: End hunger, achieve food security and improved nutrition and promote sustainable agriculture». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
  82. ↑ «Hunger and food security - United Nations Sustainable Development». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 28-ին.
  83. ↑ «Pope Francis denounces 'global scandal' of hunger». 2013 թ․ դեկտեմբերի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
  84. ↑ «Leadership Council». www.compact2025.org. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 5. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
  85. ↑ «Compact2025: Ending hunger and undernutrition - IFPRI». www.ifpri.org. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
  86. ↑ European Commission Press release. June 2015. EU launches new partnership to combat Undernutrition with Bill & Melinda Gates Foundation Արխիվացված 26 Մայիս 2019 Wayback Machine. Accessed on 1 November 2015
  87. ↑ sdg indicators, end hunger. «Goal 2: End hunger, achieve food security and improved nutrition and promote sustainable agriculture». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
  88. ↑ «101 Global Food Organizations to Watch in 2015». Food Tank. 2015 թ․ հունվար. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  89. ↑ FAO. 2015. Africa's Renewed Partnership to End Hunger by 2025 Արխիվացված 28 Հունվար 2020 Wayback Machine. Accessed on 1 November 2015.
  90. ↑ «7 Top Hunger Organizations». Food & Nutrition Magazine. 2018 թ․ օգոստոսի 26. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
  91. ↑ Riches, G. (1986). Food Banks and the Welfare Crisis. James Lorimer Limited, Publishers. էջեր 25, passim, see esp. "Models of Food Banks". ISBN 978-0-88810-363-5. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  92. ↑ «The hunger project, overview for Malawi». Thp.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 24-ին. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.
  93. ↑ Fieldhouse, Paul (2017). Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions. ABC-CLIO. էջեր 97–102. ISBN 978-1-61069-411-7.
  94. ↑ «From the temple to the street: how Sikh kitchens are becoming the new food banks». The Conversation (website)|The Conversation. 2015 թ․ հուլիսի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 3-ին.
  95. ↑ Miriam Ross (2012 թ․ մարտի 8). «555 million women go hungry worldwide». World Development Movement. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  96. ↑ «Mums missing meals to feed kids». The Daily Telegraph. 2012 թ․ փետրվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 31-ին.
  97. ↑ Rabbitt, Matthew P.; Hales, Laura J.; Burke, Michael P.; Coleman-Jensen, Alisha (2023). «Household food security in the United States in 2022». search.nal.usda.gov (անգլերեն). doi:10.32747/2023.8134351.ers. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 23-ին.
  98. ↑ Silva, Andres; Astorga, Andres; Faundez, Rodrigo; Santos, Karla (2023 թ․ օգոստոսի 15). «Revisiting food insecurity gender disparity». PLOS ONE (անգլերեն). 18 (8) e0287593. Bibcode:2023PLoSO..1887593S. doi:10.1371/journal.pone.0287593. ISSN 1932-6203. PMC 10426994. PMID 37582082.
  99. ↑ «Who Experiences Hunger». Bread for the World. 2015 թ․ փետրվարի 5. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
  100. ↑ «The National Council on Aging». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ նոյեմբերի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
  101. ↑ «The Facts Behind Senior Hunger - Updated for 2021». 2018 թ․ նոյեմբերի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
  102. ↑ «The National Council on Aging». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Սով&oldid=10889516» էջից