Սոբուզա II

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սոբուզա II
The National Archives UK - CO 1069-228-5.jpg
 
Քաղաքացիություն՝ Flag of Swaziland.svg Սվազիլենդ
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ
Ծննդյան օր հուլիսի 22, 1899(1899-07-22)[1]
Ծննդավայր Զոմբոձե, Սվազիլենդ
Վախճանի օր օգոստոսի 21, 1982(1982-08-21)[1] (83 տարեկանում)
Վախճանի վայր Մբաբանե, Սվազիլենդ
Դինաստիա Դլամինի հարստություն
Հայր Նգվանե V
Մայր Լոմավա Նդվանդվե
Ամուսին Նթոմբի և Ձելիվե
Զավակներ Մսվատի III, MaNtofombi Dlamini և Tsandzile Dlamini
 
Պարգևներ

Բրիտանական կայսրութւան շքանշանի ասպետ-կոմանդոր, Բրիտանական կայսրության շքանշան և Օ. Ռ. Տամբոյի ուղեկցողների օրդեն

Սոբուզա II (հայտնի է նաև Նխոթֆոթջենի (Nkhotfotjeni) անվամբ[2], Մոնա[3], հուլիսի 22, 1899(1899-07-22)[1], Զոմբոձե, Սվազիլենդ - օգոստոսի 21, 1982(1982-08-21)[1], Մբաբանե, Սվազիլենդ), Սվազիլենդի գերագույն առաջնորդ, այնուհետև՝ արքա։ Ղեկավարել է 82 տարի․ սա մարդկության պատմության մեջ ամենաերկար կառավարումն է (Պեպի II փարավոնի 94 տարվա կառավարումը կասկածի տակ է դրված)[4][5][6]։ Սոբուզան ծնվել է 1899 թվականի հուլսիսի 22-ին Նգվանե V արքայի և նրա կնոջ՝ Լոմավա Նդվանդվեի ընտանիքում։ Նգվանե V-ը վախճանվել է ինկվալայի արարողության ժամանակ, երբ Սոբուզեն ընդամենը 4 ամսական էր, և վերջինս հայտարարվում է նոր գերագույն առաջնորդ, իսկ նրա խնամակալները մինչև 1921 թվականը տատիկն էր՝ Լաբոտսիբենի Մդլուլին[7] և քեռին՝ Մալունգեն[8]։ Սոբուզեի օրոք Սվազիլենդն անկախություն ստացավ, որի արդյունքում Սոբուզան փոխեց տիտղոսը՝ երկրի արքայի։ Նրա ժառանգորդը դարձավ Նտֆոմբի Տֆվալիի որդին՝ Մսվատի III-ը, որը թագադրվեց 1986 թվականին։

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոբուզա արքան ծնվել է 1899 թվականի հուլիսի 22-ին Զոմբոձեում[9] և 4 ամսականում դարձել գերագույն առաջնորդ[7]։ Թագադրումից առաջ՝ 22 տարեկանում Սոբուզան կրթություն է ստացել Սվազիլենդի ազգային դպրոցում և ՀԱՀԱրևելյան Քեյփ պրովինցիայի Լավդեյլի ինստիտուտում[9]։

Կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոբուզայի ինքնուրույն կառավարումը տևեց ավելի քան 60 տարի, որի ժամանակ՝ 1968 թվականին, Սվազիլենդն անկախացավ Մեծ Բրիտանիայից, որից հետո Սոբուզան դարձավ երկրի արքան[7]։ Կառավարման սկզբում Սոբուզան զբաղվում էր հեողերի բաժնեհատմամբ 1907 թվականի բրիտանական օրենքների համաձայն․ նա գլխավորեց Գեորգ V արքայի մոտ՝ Լոնդոն գնացող պատվիրակությունը և նրան հանձնեց հանրագիր՝ Սվազիլենդի ժողովրդին հողերը վերադարձնելու մասին[10]։ 1929 թվականին նա դիմեց Մեծ Բրիտանիայի գաղտնի խորհուրդ՝ բաժնեհատումը վերանայելու խնդրանքով, սակայն նրան մերժեցին, քանի որ օտարերկրյա իրավասությունների մասին օրենքը պրոտեկտորատի վարչակազմի գործողությունները Բրիտանիայի դատական իշխանությունից դուրս էր համարում[9]։

Սոբուզայի դերը գաղութացման ժամանակաշրջանում երկրի կառավարման մեջ արարողակարգային էր, սակայն նա ազդեցիկ մարդ էր և դիտվում էր որպես իր ժողովրդի առաջնորդ[9]։ 1953 թվականին նա մասնակցեց Ելիզավետա II-ի թագադրմանը[11]։

1960-ական թվականների սկզբին Սոբուզան կարևոր դեր խաղաց 1968 թվականին երկրի անկախացման գորրծում։ Նա բողոքարկեց վեսթմինսթերյան համակարգի հետգաղութային սահմանադրությունը, որն առաջարկվել էր բրիտանական կառավարության կողմից, որով նա պետք է դառնար սահմանադրական միապետ։ Դրանից հետո նա ստեղծեց «Իմբոկոդվո ազգային շարժում» կուսակցությունը, որը 1967 թվականի ընտրություններում զբաղեցրեց երկրի պառլամենտի բոլոր աթոռները[9]։ Մեծ Բրիտանիան նրան թագավոր ճանաչեց 1967 թվականին, երբ Սվազիլենդին տրվեց ինքնակառավարման իրավունք։ 1968 թվականի սեպտեմբերի 6-ին անկախություն հռչակելուց հետո Սոբուզան, բողոքարկելով տնտեսության և հասարակության ուղիղ կառավարման ավանդույթը, փոխեց սահմանադրությունը, ցրեց պառլամենտը և 1973 թվականի ապրիլի 12-ին դարձավ բացարձակ միապետ[9][7]։ 1978 թվականին նոր սահմանադրություն երևան եկավ, որով վերադարձ էր կատարվում ցեղային ավանդույթների՝ ներառյալ 80 մարդուց բաղկացած քվեարկողների կոլեգիայի ձևավորումը, որոնց ընտրում են 40 շրջանների անդամները։ Սոբուզայի կառավարման ժամանակ երկրի տնտեսությունը զարգացավ[9]։

Ծերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1959 թվականի Buick LeSabre, Սոբուզայի սեփականություն

Սոբուզան տոնեց ադամանդե հոբելյանը 1981 թվականին․ այդ ժամանակ նա արդեն վերականգնել էր միապետի դերը որպես իշխանության գլուխ, որը կայացնում էր բոլոր որոշումները[9]։ 1980-ական թվականների սկզբին Սոբուզան փորձում էր վերահսկողություն սահմանել Կանգվանե բանտուստանի վրա՝ փորձելով միավորել բոլոր սվազիներին, որոնք տարանջատվել էին սահմաններով, սակայն դա նրան չհաջողվեց։ Սոբուզա II-ը մահացել է 1982 թվականի օգոստոսի 21-ին Լոբամբեի պալատում՝ 83 տարեկան հասակում։

Սոբուզան կառավարել է 82 տարի և 254 օր, որով նա ամենաերկարատև կառավարիչն է պատմության մեջ։ Միակ 2 միապետները, որոնց կառավարումը հնարավոր է ավելի երկար տևած լիներ, Հին Եգիպտոսի Պիոպի II փարավոնը և կոգուրյո Տխեջոխոն էր, սակայն նրանց կառավարման վերաբերյալ հավաստի աղբյուրներ չկան։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոբուզան շարունակեց մի քանի կանանց հետ ամուսնանալու սովորույթը․ նա ուներ 70 կին, որոնցից 210 երեխա ծնվեց 1920-1970 թվականներին։ 2000 թվականի տվյալներով նրանցից 97-ը կենդանի էին։ Երբ Սոբուզան մահացավ, ուներ ավելի քան հազար թոռ[12]։

Մահվանից հետո նրա կողմից ժամանակավոր կառավարիչներ նշանակվեցին արքայազն Սոզիսա Դլամինին և թագուհի Ձելիվեն, սակայն իշխանության համար պայքարի արդյունքում Սոզիսային փոխարինեց թագուհի Նտֆոմբին, որը կառավարում էր իր որդու՝ արքայազն Մսվատի III-ի հետ, որը թագադրվեց 1986 թվականին։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • The Royal Order of King Sobhuza II. Sash.gif Սոբուզա II թագավորի արքայական մեծ վարպետ շքանշան, 1975
  • Order of the British Empire (Civil) Ribbon.png Բրիտանական կայսրության ասպետի շքանշան, 1966[13][14][15]
  • Order of the Companions of O.R. Tambo (ribbon bar).gif Օլիվեր Թամբոյի կոմպանիոնների շքանշանակակիր (հետմահու, 2006)[16]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Encyclopædia Britannica
  2. Cahoon Ben։ «Swaziland»։ World Statesmen.org։ Վերցված է 22 February 2015 
  3. SNTC։ «CULTURAL RESOURCES: King Sobhuza II»։ Վերցված է 22 February 2015 
  4. «Sobhuza II»։ Student Encyclopedia Britannica 
  5. McWhirter N. The Guinness Book of Records. — Guinness Superlatives, 1983. — С. 342.
  6. «World's Longest Reigning Monarch Dies»։ The History Channel Australia 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Burke's Royal Families of the World, Volume II։ London: Burke's Peerage Ltd։ 1980։ էջեր 214, 217–218, 270–271, 320։ ISBN 0-85011-029-7 
  8. Platter John (13 August 1979)։ «Long Live the King: Sobhuza II of Swaziland Looks Back on 80 Years and 100 Wives»։ People.com։ Վերցված է 28 November 2013 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Spence J. E.։ «Sobhuza II (1899–1982) rev. Oxford Dictionary of National Biography»։ Oxford University Press։ Վերցված է 22 November 2013 
  10. Gale Encylcopedia։ «Sobhuza II»։ Answers։ Վերցված է 22 November 2013 
  11. Google Books։ Sobhuza II։ Emmanuel Kwaku Akyeampong, Henry Louis Gates։ Վերցված է 1 June 2014 
  12. Swaziland National Trust Commission։ «Succession In Swazi Kingship»։ Sntc.org.sz։ Վերցված է 28 November 2013 
  13. «Viewing Page 24 of Issue 43854»։ London-gazette.co.uk։ 31 December 1965։ Վերցված է 28 November 2013 
  14. «Viewing Page 2796 of Issue 38929»։ London-gazette.co.uk։ 2 June 1950։ Վերցված է 28 November 2013 
  15. «Viewing Page 3096 of Issue 34396»։ London-gazette.co.uk։ 11 May 1937։ Վերցված է 28 November 2013 
  16. The Presidency։ «The Order of the Companions of O.R. Tambo»։ Վերցված է 22 February 2015 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]