Պոֆիրի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արքայազն Չարլզին ողջունող պոֆիրի
Պոֆիրին օդանավակայանում
Երգի կատարում պոֆիրի ընթացքում

Պոֆիրի (mri pōwhiri), или պոհիրի (mri pōhiri)[1], ողջույնի ծիսակարգ մաորիների մոտ։ Պատմականորեն այն անցկացվում էր հյուրերին մարաեում ողջունելու և հյուրընկալություն ցուցադրելու համար, բայց ժամանակակից հասարակության մեջ պոֆիրին կարող է ուղեկցել ընկերությունում նոր աշխատողի կամ բիզնես գործընկերների հետ հանդիպելիս[2][3]։ Պոֆիրին հյուրերին հավասար կամ իրավահավասար չի դարձնում տանտերերի հետ[4]։

Գործընթաց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմականորեն պատերազամական շրջանում պոֆիրիի նպատակն էր պարզել, թե արդյոք հյուրերը խաղաղությամբ են եկել[5]։ Այս արարողության անցկացման մանրամասները կախված են կոնկրետ մարաեի կանոններից, այն բանից, թե որքան բարձրաստիճան են հյուրերը, նաև այն բանից, թե արդյո՞ք նրանք արդեն եղել են այդ մարաեում[6][7]։ Օրինակ՝ Տե Ատի Ավա ցեղը հոնգի է կատարում հյուրերին ողջունելուց անմիջապես հետո[2][8]։

Պոֆիրիի անցկացման մոտավոր ընթացակարգը հետևյալն է[5]

  • պաշտպանիչ կախարդանք (mri wero)
  • մրցույթ (mri wero)
  • բացականչություն (mri karanga)
  • մուտք (mri whakaeke)
  • ելույթներ (mri whaikōrero)
  • երգ (mri waiata kīnaki)
  • նվեր (mri koha)
  • հոնգի (mri hongi)
  • ճաշկերույթ (mri hākari)

Պոֆիրին սովորաբար տեղի է ունենում շատ լարված մթնոլորտում, քանի որ մաորիների պատկերացմամբ հյուրերի վրա կա ուժեղ տաբու, իսկ պոֆիրին աստիճանաբար նվազեցնում է այն[9]։ Բացի այդ, մարաեն (հանդիպումների տան առջևի հարթակը) համարվում է պատերազմի աստծո Տուի հայրենակալվածքն է, իսկ հանդիպումների տունը՝ խաղաղության աստված Ռոնգոյի․ պոֆիրիի ընթացքում մարաեում ելույթները արտացոլում են Տուի ագրեսիվ բնույթը[2]։ Միևնույն ժամանակ, շատ պոֆիրիներ անցկացվում են ընկերական և հանգիստ մթնոլորտում[10]։ Պոֆիրիները մի կողմից պետք է անցկացվեն «ինչպես պետք է», իսկ մյուս կողմից՝ ողջամիտ սահմաններում ձգտում է հավասարեցնել տանտերերին և հյուրերին, որպեսզի հյուրերի ոչ մեծ խումբը իրեն ընկճված չզգա , իսկ ոչ բավարար ավանդապաշտը՝ չզգա սնոբիզմ[11].

Պոֆիրիի միակ պարտադիր բաղադրիչը կարանգան է[12]։ Ժամանակակից պայմաններում պաշտոնական պոֆիրին կարող է փոխարինել «միհի-ֆակատու»ին՝ հակիրճ ողջույնին։ Դրա ընթացքում հյուրերը և հյուրընկալողները նստում են, տանտերերից մեկը ելույթ է ունենում (պակաս պաշտոնական, քան ֆաիկորերոյի հետ), որից հետո սպասվում է պատասխան հյուրերից (յուրաքանչյուր ելույթի վերջում կատարվում է վիաթա-կինակի), որին հաջորդում է հոնգին և բանկետը:[12].

Ավելի հեշտ է տանը հյուրերին կամ հարազատներին ողջունելը։ Հյուրերը հոնգի են կատարում տանտերերի հետ, նստում են, որից հետո ընտանիքի ավագը կամ ղեկավարը ելույթ է ունենում, որին հյուրերը կարող են պատասխանել իրենցով, իսկ հետո մատուցվում է կերակուր[13]։

Սովորաբար, միայն մաորի լեզուն է օգտագործվում պոֆիրիի ժամանակ, այլ լեզուների գործածումը պահանջում է համաձայնություն[2]։

Պոֆիրին երբեմն ոչ մաորիների կողմից քննադատվում է իր երկար տևողության համար, մինչդեռ մաորիները պոֆիրին համարում են իրենց ժողովրդի մշակութային արժեքների կարևոր բաղկացուցիչ[14]։

Վաերեա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոֆիրիի սկզբում հյուրերից մեկը կարող է արտասանել պաշտպանիչ կախարդանք՝ վաերեա․ դա արվում է նախքան տանտերերի տարածք մուտք գործելը, մարա մտնելուց առաջ կամ դրանից անմիջապես հետո[15]։

Վերո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերո զբոսաշրջիկների համար Ֆաքարևարևա գյուղում (Ռոտորուա)

Վերոն (կոչվում է նաև «տակի» «մրցույթ») անցկացվում է, եթե հյուրերը ունեն բարձր կարգավիճակ, բայց պատմականորեն դա արվել է այլմոլորակայինների մտադրություները պարզելու համար[2][16]։ Ժամանակակից Նոր Զելանդիայում վերոն հաճախ անցկացվում է զբոսաշրջիկների համար[17]։ Վերոն կարելի է համարել Պոֆիրիից առանձին գործողություն[18]։

Բարձրաստիճան հյուրերի հետևում հաճախ կանգնած է լինում մի խորհրդական, որի խնդիրն է համոզվել, որ հյուրը գործում է բոլոր կանոնների համաձայն[19]։ Վերոյի ընթացքում տանտիրոջ ռազմիկներից մեկը կամ մի փոքր խումբ, ավանդական տարազ հագած, դանդաղ քայլում է դեպի մարաեի դարպասը՝ ցուցադրելով իրենց մարտական հմտությունները նիզակով կամ այլ զենքերով[16]։ Ելույթն ավարտելուց հետո նա գետնին է դնում արարողակարգային առարկա՝ տերևներով ճյուղ, փետուր, ձեռնափայտ և այլն, որոնք դանդաղ բարձրացնում է հյուրերից ամենաբարձրաստիճան տղամարդը, կամ եթե բարձրաստիճան կին է, ապա նրա ընտրած տղամարդը[20]։ Դա կարող է կրկնվել մինչև 3 անգամ[2][19]։ Արարողակարգին սպասելիս ռազմիկը կռանում է ու սպասում հյուրի արձագանքին[21]։ Արարողարկարգային առարկան բարձրացնելուց հրաժարվելը դա նույնն է ինչ-որ մարաե մտնելուց հրաժարվելը[16]։ Այն բանից հետո, երբ վերջին առարկան բարձրացված է, այն դնող ռազմիկը նիզակով մի քանի շարժում էանում, որից հետո մեջքով շրջում է դեպի հյուրերը, հարվածում է ազդրերին և հյուրերին ճանապարհ է ցույց տալիս դեպի մուտքը[21]։

Անզգույշ ռազմիկը կարող է նիզակը կոտրել գետնին, այս դեպքում նա պետք է արագ հեռանա, իսկ բարձրաստիճան հյուրը վերցնում է նիզակի կտորները և դրանք վերադարձնում տանտերերին ֆաիկորերոյի վերջում[22]։ Ռազմիկի մեկ այլ հնարավոր սխալը թաց խոտի վրա սայթաքելն է. հյուրերն այս դեպքում պետք է իրենց արժանապատիվ պահեն և կա՛մ անտեսեն դա, կա՛մ ցավակցեն ելույթների ժամանակ[7]։

Կարանագա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուրերին ներս հրավիրող կարանգա
Նոր Զելանդիայի և Արևելյան Թիմորի զինված ուժերի անդամներին ողջունող հակա

Պոֆիրին շարունակում է (կամ, եթե վերոն չի կայացել, սկսվում է) կանացի «կարանգա» բացականչությունը[2]։ Կարանգան կանանց կողմից կատարվում է որպես աստվածային տաբուի կրողների, որը չեզոքացնում է հյուրերի տաբուն, ինչպես նաև բարի նպատակներ և ընկերասիրություն ցույց տալու համար[23]։ Տանտերերից, մեկը սև հագած, ողջույնի կարանգա է կատարում, որից հետո հյուրերից մեկը պատասխանում է նրան[2][24]։ Եթե խմբի անդամների մեջ տարեց կին չկա, կարանգան կարող է կատարել նաև երիտասարդ կինը[25]։

Կարանգայի բառերը ընտրում է կատարողը, դրանք սովորաբար պատմում են հյուրերի և տանտերերի մահացած նախնիների նկատմամբ հարգանքի, ինչպես նաև այցի նպատակի մասին[25]։ Դրանից հետո երկու կողմերն էլ մտնում են մարաե[2]։ Կարանգան կարող է հաղորդել, թե ինչ է սպասվում հյուրերից, որպեսզի նրանք միանգամից մտնեն համայնքի տուն[26]։

Եթե պոֆիրին իրականացվում է ըստ ամբողջական արձանագրության (վերոյի հետ), ապա մարաեի վրա տանտերերը կարող են կատարել ողջույնի հակա նախքան մուտք գործելը[2][27]։ Հյուրերը պատասխանում են հակային, և ելույթները կարող են որոշ ժամանակ շարունակվել[22]։

Ֆակաեկե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե վերոն կատարվել է, ապա հյուրերին դեպի համայնքային տուն կամ մարա է դանդաղորեն ուղեկցում տարեց տղամարդը, հակառակ դեպքում հյուրերը հետևում են կարանգան կատարած կնոջը. եթե հյուրերի մեջ կա ցնկացած սեռի բարձրակարգ պաշտոնյա, ապա նրան ուղարկում են շքերթը ղեկավարելու. հուղարկավորության ժամանակ այնտեղ կանգնած են մահացածի ամենամոտ հարազատները[25]։ Տղամարդ ռազմիկները սովորաբար պաշտպանում են շքերթը կողքերից[28]։

Ներս մտնելիս տանտերերը կատարում են ևս մեկ կարանգա[24]։ Եթե կարանգան կատարվում է հուղարկավորթյան ժամանակ, ապա նախնիների և վերջերս մահացածների հիշատակման ժամանակ մի քանի րոպե կանգ են առնում (կանգնում է նաև շքերթը)[28]։ Տանտերերի երկրորդ կարանգայից հետո հյուրերը պատասախանում են իրենց սեփական կարանգայով, որին հաջորդում է տանտերերի երրորդ կարանգան՝ հրավիրելով հյուրերին ներս․ այս կարանգայի ընթացքում կարող են տեղեկություն տրվել այն մասին, թե որտեղ պետք է հյուրեը նստեն[29][30]։ Հյուրերը, որոնք այդ ժամանակ գտնվում էին մարաեում՝ բնակավայրի սրբազան մասը, կանգ են առնում համայնքի մուտքի դիմաց և պատասխանում իրենց կարանգայով[30]։

Տանտերերը վեր են կենում մինչ ֆակակեի մեկնարկը, և արդյունքում հյուրերի երկրորդ կարանգայից հետո երկու խմբերը հայտնվում են դեմ դիմաց[30]։ Այս պահին կարող է սկսվել մեկ րոպե լռություն կամ լաց մահացածների համար[30]։

Հյուրերը նստում են ինքնուրույն, սովորաբար իրար կողքի[30]։ Սովորաբար առաջին շարքը զբաղեցնում են տղամարդ խոսնակները, սակայն ելույթներ ունենալուց հետո առաջին շարքում որոշ տեղեր կարող են զբաղեցնել բարձրաստիճան կանայք[31]։

Ֆաիկորերո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաորի և Մորորիի կմախքները վերադարձնելու ժամանակ Ամերիկյան դեսպանատան խոսնակի խոսքը

Հաջորդ փուլը հյուրերի և տանտերերի ելույթներն են[2]։ Խոսում են առնվազն երկու տանտեր, որոնցից առաջինը սովորաբար ռանգատիրան է[32]։ Ելույթը պետք է շարադրի հանդիպման նպատակը և հայտարարի հյուրերին (եթե այցելուների կազմում կան մի քանի խմբեր, ապա հայտարարել բոլորին)[32]։ Վերջին բանախոսը պետք է ամփոփի ասվածը և հիշատակի այն ամենը, ինչին չեն անդրադարձել նախորդների ելույթները[32]։

Որոշ շրջաններում նախ խոսում են բոլոր հյուրընկալողները, ապա բոլոր հյուրերը, մյուսում հյուրերի և տանտերերիի ելույթները փոխարինվում են, երրորդի դեպքում սկզբում խոսում են մի քանի հյուրընկալողներ, հետո մի քանի հյուրեր, ապա նորից տանտերերը և այսպես շարունակ (mri whakawhitiwhiti)[2]։ Շրջանների մեծ մասում միայն տղամարդիկ են խոսում, սակայն Իվի Նգատի-Պորուում խոսում են նաև կանայք[31]։ Մաորի Մատատաուա վակիները ավանդաբար պահանջում են, որ նույն վակիի մարդիկ առաջինը խոսեն, մինչդեռ բարձրաստիճան հյուրը խոսում է վերջին[32]։

Վաիաթա կինակի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրաքանչյուր ելույթի վերջում խոսնակի ցեղակիցները հաճախ երգում են վաիաթա[2]։ Երգի ընտրությունը թողնում են կա՛մ կանանցից մեկին, կա՛մ խոսնակին, այն պետք է ընդգծի և ուժեղացնի խոսքի ազդեցությունը[31]։ Այն դեպքում, երբ խոսնակը ցանկանում է լսել վաիաթա, բայց այն ոչ ոք չի սկսում, նա պետք է ինքը երգի[33]։

Կոհա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին խոսքի ավարտից հետո խոսող հյուրը հատակին թողնում է նվեր, որը կոչվում է «կոհա»[2]։ Եթե հյուրերը ներկայացնում են մի քանի խումբ, յուրաքանչյուրից առանձին-առանձին կոհա է սպասվում[32]։

Մինչ գաղութային ժամանակներում նվերն իրենից ներկայացնում էր սնունդ կամ ինչ-որ արժեքավոր ռեսուրս, ինչպես նաև արժեքավոր առարկա․ ժամանակակից հասարակությունում կոհան սովորաբար տրվում է փողի տեսքով[33]։ Որոշ մարաեներ միջոցառումների համար տարիֆ են գանձում, այնդեպքում, երբ որոշները նվիրատվություններ են ընդունում[33]։

Հոնգի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուրերի և տանտերերի միջև հոգևոր կապ հաստատելուց հետո նրանք փոխանակում են հոնգիներ, ինչը հաստատում է ֆիզիկական կապը[34]։ Սովորաբար խոսնակը նախ հոնգի է կատարում տղամարդկանց հետ, ապա՝ կանանց[35]։ Հոնգի կատարելու ժամանակ հյուրերն ու տանտերերը կանգնում են զուգահեռ գծերով և գալիս են իրար ընդառաջ[36]։ Միևնույն ժամանակ, բավարար է համարվում, եթե միայն բարձրաստիճան հյուրերն են կատարում հոնգի[36]։

Ենթադրվում է, որ հոնգին կյանքի շունչը փոխանցում է մարդուց մարդուն[34]։ Գաղութացումից հետո մաորիները նույնպես սկսել են ձեռք սեղմել հոնգիի հետ միաժամանակ, ինչպես նաև հոնգիից հետո համբուրել միմյանց այտերը, բայց դա ամեն տեղ ընդունված չէ[36][2]։

Հաքարի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանգին ծառայում էր հանդիպմանը

Պոֆիրին համարվում է սրբազան բարձր տաբուի պահ, որը կարող է նկարահանվել «հակարիի» խնջույքի ժամանակ[2]։ Բանկետը ցուցադրում է տանտերերի մանան և վերջապես չեզոքացնում է սրբությունը՝ թույլ տալով ոչ ֆորմալ փոխգործակցություն և հյուրերին հնարավորություն տալով ավելի ազատ տեղաշարժվել տարածքում[35]։

Հյուրերին ֆարենկայի բացականչությամբ հրավիրում են հաքարիի, և սովորաբար սեղանին առաջինը մոտենում են պատվավոր հյուրերը[8]։ Ենթադրվում է, որ հաքարիի ընթացքում հյուրընկալողները պետք է մատուցեն տեղական նրբախորտիկներ[12]։

Բանկետի ավարտից հետո հյուրերը կարող են շնորհակալություն հայտնել ցուցաբերված հյուրընկալության համար, որից հետո հյուրընկալողները պետք է պատասխան խոսք ասեն[8]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Mead, 2003, էջ 167
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 Keane
  3. Mead, 2003, էջ 167, 171
  4. Mead, 2003, էջ 173
  5. 5,0 5,1 Duncan&Rewi, 2018, էջ 120
  6. Duncan&Rewi, 2018, էջ 118
  7. 7,0 7,1 Mead, 2003, էջ 187
  8. 8,0 8,1 8,2 Mead, 2003, էջ 178
  9. Mead, 2003, էջ 168
  10. Mead, 2003, էջ 170
  11. Mead, 2003, էջ 172
  12. 12,0 12,1 12,2 Duncan&Rewi, 2018, էջ 129
  13. Mead, 2003, էջ 180
  14. Duncan&Rewi, 2018, էջ 130
  15. Duncan&Rewi, 2018, էջ 121
  16. 16,0 16,1 16,2 Duncan&Rewi, 2018, էջ 122
  17. Mead, 2003, էջ 182
  18. Mead, 2003, էջ 181
  19. 19,0 19,1 Mead, 2003, էջ 183
  20. Mead, 2003, էջ 168, 182
  21. 21,0 21,1 Mead, 2003, էջ 184
  22. 22,0 22,1 Mead, 2003, էջ 186
  23. Duncan&Rewi, 2018, էջ 122—123
  24. 24,0 24,1 Mead, 2003, էջ 174
  25. 25,0 25,1 25,2 Duncan&Rewi, 2018, էջ 123
  26. Mead, 2003, էջ 179
  27. Mead, 2003, էջ 170, 185
  28. 28,0 28,1 Duncan&Rewi, 2018, էջ 124
  29. Duncan&Rewi, 2018, էջ 124—125
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 Mead, 2003, էջ 175
  31. 31,0 31,1 31,2 Duncan&Rewi, 2018, էջ 125
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 Mead, 2003, էջ 176
  33. 33,0 33,1 33,2 Duncan&Rewi, 2018, էջ 126
  34. 34,0 34,1 Duncan&Rewi, 2018, էջ 127
  35. 35,0 35,1 Duncan&Rewi, 2018, էջ 128
  36. 36,0 36,1 36,2 Mead, 2003, էջ 177

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]