Մուհամմեդ Այդիդ Ֆարահ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մուհամմեդ Այդիդ Ֆարահ
Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "lang-so" does not exist։
Դիմանկար
Ծնվել էդեկտեմբերի 15, 1934(1934-12-15)
ԾննդավայրBeledweyne, Սոմալի
Մահացել էօգոստոսի 1, 1996(1996-08-01)[1] (61 տարեկան)
Մահվան վայրՄոգադիշո, Սոմալի
ՔաղաքացիությունFlag of Somalia.svg Սոմալի
ԿրթությունՄ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիա
Մասնագիտությունքաղաքական գործիչ, սպա և դիվանագետ
Զբաղեցրած պաշտոններդեսպան և President of Somalia?
Քաղաքական կուսակցությունUnited Somali Congress?

Մուհամմեդ Այդիդ Ֆարահ (դեկտեմբերի 15, 1934(1934-12-15), Beledweyne, Սոմալի - օգոստոսի 1, 1996(1996-08-01)[1], Մոգադիշո, Սոմալի), ռազմական և քաղաքական գործիչ Սոմալիից, 1995-1996 թվականներին եղել է Սոմալիի ինքնակոչ նախագահը, Սոմալիի բանակի գեներալ-մայոր: Հանդիսանում է Սոմալիի միացյալ կոնգրեսի (ՍՄԿ) և Սոմալիի ազգային դաշինքի (ՍԱԴ) նախագահը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուհամմեդ Այդիդ Ֆարահը ծնվել է 1934 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Հիրան նահանգի Բելեդուեյն քաղաքում: Պատկանում է Խաբար Հեդիր ցեղախմբին: Ստացել է ռազմական կրթություն, հետագայում սովորել է Հռոմի մոտ գտնվող հետևակային դպրոցում: Հայրենիք վերադառնալուց հետո նշանակվեց Մոգադիշոյի ոստիկանապետ, իսկ հետո ռազմական պատրաստության կենտրոնի շտաբի պետ: Սոմալիի անկախացումից հետո ծառայության է անցել երկրի ազգային բանակում, որտեղ հետագայում դարձավ գեներալ: 1960-1963 թվականներին վերապատրաստման դասընթացներ է անցել Մոսկվայում[2]:

Սիադ Բարրեի կառավարման տարիներին առանց դատավարության վեց տարի անց է կացրել բանտում: Մասնակցել է Եթովպիայի դեմ պատերազմին (1977—1978)[3]: 1984 թվականին Սիադ Բարրեն Այդիդին նշանակել է Հնդկաստանում Սոմալիի դեսպան[4]: Միաժամանակ 1989 թվականին Մուհամմեդ Այդիդ Ֆարահը լքեց Բարրեին և միացավ նրա ռեժիմի դեմ մղվող զինված պայքարին:

Քաղաքացիական պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1989 թվականի վերջին Այդիդը դարձել է Սիադ Բարրեի դեմ մղվող զինված պայքարի առաջնորդներից մեկը: Նա ստեղծել է Սոմալիի միացյալ կոնգրես (ՍՄԿ) ռազմական կազմակերպությունը: Եթովպիայի աջակցությամբ Այդիդը դաշինք է կազմել մի քանի ընդդիմադիր ուժերի հետ[5]: Քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում 1991 թվականի հունվարին Բարրեի ռեժիմը տապալվեց[6]: Այս ամենից հետո խնդիր է առաջացել Այդիդի և ընդդիմադիր առաջնորդներից մյուսի՝ Ալի Մահդի Մուհամեդի հետ, կապված այն հարցի հետ, թե նրանցից ով պետք է դառնա երկրի հաջորդ նախագահը: Սա հանգեցրել է 1991 թվականի աշնանը ռազմական գործողությունների վերսկսմանը: Շարունակվող քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում Սոմալիում դադարեցին գոյություն ունենալ պետական համալսարանները, ինչպես նաև ոչնչացան գրեթե բոլոր սոցիալական ենթակառուցվածքները, ինչը հանգեցրեց սովի, որին զոհ դարձավ 300 հազար մարդ:

ՄԱԿ-ի միջամտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԱԿ-ի կողմից հումանիտար օգնության տրամադրման փորձերը ձախողվում էին՝ երկրում ընդհանուր քաոսի պայմաններում հումանիտար օգնություն տրամադրող մեքենաների շարասյունները հաճախ թալանվում էին: 1992 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ և ՄԱԿ-ի հովանու ներքո բազմազգ ուժերը ներխուժեցին Սոմալի, նպատակ ունենալով ապահովել հումանիտար օգնության տրամադրումը: Այս ամենի հաջող իրականացումից հետո ՄԱԿ-ը միջնորդ հանդիսանալով Այդիդի և Մուհամմեդի միջև իր վրա վերցրեց երկրի քաղաքական ապագան որոշելու հարցը: Այդիդը ՄԱԿ-ին մեղադրեց կողմնակալության մեջ, ինպես նաև նա բացասական վերաբերմունք ուներ Սոմալիի ներքին գործերին միջազգային միջամտության հարցի շուրջ: 1993 թվականի հունիսին Այդիդը մի շարք զինված հարձակումներ կազմակերպեց խաղաղապահների վրա: Այս դեպքից հետո նրա համար 25 հազար դոլլար գլխագին սահմանվեց[7][8]: Սակայն ՄԱԿ-ի զորքերի կողմից Այդիդին գտնելու փորձերը անցան անարդյունք: Օգոստոսին Սոմալի ժամանեց Դելտա հատուկ նշանակության ուժերի 75-րդ գունդը, որը պետք է գտներ զինյալ ապստամբների ղեկավարին[9]:

1993 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ԱՄՆ հատուկ ջոկատայինները Մոգադիշոյում ընկնում են Այդիդի լարած ծուղակը, որի հետևանքով սկսվում է արյունալի մարտ, ինչի արդյունքում զոհվում է 20 հատուկ ջոկատային, 3 խաղաղապահ և 3000 Սոմալիի բնակիչ: Այս իրադարձությունները լայն արձագանք ստացան ԱՄՆ-ում: 1994 թվականի մարտին ամերիկյան զորքերը դուրս բերվեցին Սոմալիից, իսկ մեկ տարի անց երկիրը լքեցին նաև ՄԱԿ-ի հովանու տակ գործող ուժերը[10]: Սոմալիում քաղաքացիական պատերազմը շարունակվեց: Այս դեպքերի հիման վրա նկարահանվել է «Սև բազե» ֆիլմը:

Նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1995 թվականի գարնանը հակառակորդի հարձակման արդյունքում Այդիդի զորքերը դուրս եկան Բելեդուեյն քաղաքից: Միաժամանակ սրվեց Այդիդի և Մուհամմեդի միջև եղած հակասությունը: Հունիսին Այդիդը հրավիրեց ազգային հաշտեցմանը նվիրված կոնֆերանս, որի արդյունքում ստանալով իր կողմնակիցների աջակցությունը հռչակվեց երկրի նախագահ: Օգոստոսին Լիբիան պաշտոնապես ճանաչեց գեներալ Այդիդի կառավարությանը: Հաջորդ ամիս Այդիդի զինված ջոկատները հարձակողական գործողություն սկսեցին Բայդաբոում[11]։

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1996 թվականի ապրիլին գեներալ Այդիդը Բայդաբոյից մեկնեց Մոգադիշո: Մայրաքաղաք գալով նա ժողովրդին խոստացավ լայնածավալ պատերազմ սկսել իրենց հակառակորդների դեմ[12]: Հուլիսին զինված ուժերը պաշարեցին մայրաքաղաքի հարավային մասը, որտեղ կատաղի մարտեր սկսվեցին զինյալների հետ, որի ժամանակ ձերբակալվեցին Ալի Օսման Ատտոն, Ալի Մահդի Մուհամմեդը և ուրիշներ[13]: Ամսվա վերջին Ալի Մահդին ռադիոկայանների միջոցով հաղորդեց, որ Այդիդը մարտերի ընթացքում ծանր վիրավորվել է: Պաշտոնական տվյալներով նա հուլիսի 24-ին Մեդինա թաղամասում մարտի ընթացքում հրազենային վնասվածքներ է ստացել ուսի և լյարդի հատվածներում: Գեներալ Այդիդը մահացել է օգոստոսի 1-ին տեղի ժամանակով 15:30-ին սրտի կաթվածից[14]: Ըստ իսլամական սովորույթների նրան թաղել են մահից մեկ օր անց մայրաքաղաքի հարավային մասում[15]: Այդիդի մահից հետո առաջնորդի դերը ստանձնեց նրա որդին՝ Հուսեյն Այդիդ Ֆարահը, սակայն նրա գլխավորած ուժը երբեք լուրջ դեր չի ունեցել սոմալիացիների կյանքում:

Հուսեյն Այդիդ Ֆարահը երկար ժամանակ բնակվել է ԱՄՆ-ում, ստացել է ԱՄՆ քաղաքացիություն և ծառայել է ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուսում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]