Մեիր Դիզենգոֆ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մեիր Դիզենգոֆ
Meir Dizengoff.jpg
 
Կուսակցություն՝ Ընդհանուր սիոնիստների կուսակցություն
Կրթություն՝ Փարիզի համալսարան
Մասնագիտություն՝ դիվանագետ, քաղաքական գործիչ, գործարար և քիմիկոս
Ծննդյան օր փետրվարի 25, 1861(1861-02-25)[1]
Ծննդավայր Բեսարաբիա, Ռուսական կայսրություն
Վախճանի օր սեպտեմբերի 23, 1936(1936-09-23)[1] (75 տարեկանում)
Վախճանի վայր Թել Ավիվ, Իսրայել
Գերեզման Trumpeldor cemetery
Թաղված Trumpeldor cemetery
Քաղաքացիություն Flag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն և Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg ԽՍՀՄ

Մեիր Դիզենգոֆ (եբր.՝ מאיר דיזנגוף‎, ի սկզբանե՝ Մեեր Յանկելևիչ Դիզենգոֆ, հետագայում՝ Միրոն Յակովլևիչ Դիզենգոֆ[2], փետրվարի 25, 1861(1861-02-25)[1], Բեսարաբիա, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 23, 1936(1936-09-23)[1], Թել Ավիվ, Իսրայել), հրեա հասարակական և քաղաքական գործիչ, Սիոնիստական շարժման ակտիվ անդամ, Թել Ավիվի առաջին քաղաքապետը (1911-1922 թթ.՝ քաղաքային պլանավորման ղեկավար, 1922-1936 թթ.՝ քաղաքապետ):

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեեր Յանկելևիչ Դիզենգոֆը ծնվել է Բեսարաբյան գուբերնիայի Օրգրսկի գավառի Եկիմոուցի գյուղում[3]: Հայրը՝ Յանկել Շմուլևիչ Դիզենգոֆը (1837-1899 թթ.), ծագումով Բեսարաբիայի հրեական Նիկոլաևկա-Բլագոդատ հողագործական գաղութից էր: 1878 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Քիշնև, որտեղ Մեերն ավարտել է շրջանի ռեալական (պոլիտեխնիկ) դպրոց: 1882 թվականի մարտից մինչև 1884 թվականի փետրվար ծառայել է Ժիտոմիրի 127-րդ Պուտիվլյան կայազորի գնդում[4]: Ժիտոմիրում առաջին անգամ հանդիպել է Զինա Բրեներին, որի հետ ամուսնացել է 1890-ական թթ. սկզբին: 1885 թվականի ապրիլին ընդունվել է Օդեսայի «Տրուդ» դպրոց, որտեղ սովորել է երկաթաձուլագործություն: Օդեսայում հարել է հեղափոխական Նարոդնայա վոլյա կազմակերպությանը: 1885 թվականի օգոստոսի 14-23 Օդեսայում ձերբակալվել է և տեղափոխվել Ժիտոմիրի բանտ հրացաքննության: 1885 թվականի սեպտեմբերի 19-ից մինչև 1886 թվականի ապրիլի 23-ը ձերբակալված է եղել, մինչև նրա դեմ գործը կարճվել է:

1886 թվականին ազատ արձակվելուց հետո վերադարձել է ծնողների մոտ Քիշնևի շրջանի Վեստերնիչանին (այժմ՝ Կիշինևի կազմի մեջ), որտեղ հայրը ծառայում էր որպես կալվածքի կառավարիչ, դարձել «Հովրեյ Սիոն» (Սիոնի սիրողներ) շարժման ակտիվիստ, նույն թվականին հիմնադրել է այդ կազմակերպության Քիշնևի մասնաճյուղը: Ոստիկանության հսկողության տակ է եղել մինչև 1903 թվականի մարտի 12-ը:

1889 թվականին սովորել է Փարիզի համալսարանի քիմիական ճարտարագիտության բաժնում, ավարտելուց հետո մասնագիտացել է Լիոնի ապակի փչելու գործարանում, որտեղ հանդիպել է Էդմոն դե Ռոտշիլդին, որը նրան ուղարկել է Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Պաղեստին ապակու գործարան ստեղծելու համար, որը շշեր կստեղծի Ռոտշիլդի գինեգործական ձեռնարկությունների համար: 1892 թվականին Դիզենգոֆը Տանտուրայում բացեց գործարանը, բայց այն անարդյունավետ էր ավազի մեջ խառնուրդների պատճառով, և Դիզենգոֆը շուտով վերադարձավ Կիշինև, որտեղ հանդիպեց Թեոդոր Հերցլին և դարձավ նրա ջերմեռանդ հետևորդը, չնայած որ խիստ դեմ էր Հերցլի կողմից Հինգերորդ սիոնիստական համագումարում խրախուսող Բրիտանական Ուգանդայի նախագծին: 1897-1905 թթ. ապրել է Օդեսայում: Եղել է 5-րդ (1901 թ.) և 6-րդ (1903 թ.) սիոնիստական համագումարների մասնակից:

Գործարար ձեռնարկումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1905 թվականին Դիզենգոֆի սիոնիստական համոզմունքները խթան հանդիսացան, որ նա վերադառնա Պաղեստին: Դիզենգոֆը բնակություն հաստատեց Յաֆֆայում, հիմնեց «Գեուլա» ընկերությունը, որը Պաղեստինում արաբներից հողեր էր գնում և ներգրավվեց ներկրման բիզնեսում, հատկապես ավտոմեքենաներով, փոխարինելու Յաֆֆա նավահանգստից դեպի Երուսաղեմ և այլ քաղաքներ տեղափոխող ձիաքարշ վագոններին: Նա նաև համահիմնադրել է նավային ընկերության հետ, որն իր անունն է կրում և ծառայել է որպես բելգիական հյուպատոս: Երբ Դիզենգոֆը տեղեկացավ, որ բնակիչները ձեռնամուխ են նոր հարևանության՝ Թել Ավիվի կառուցմանը, նա համագործակցեց «Ahuzat Bayit» ընկերության հետ և գնեց Յաֆֆայի ծայրամասում գտնվող հողերը, որը բաժանվել է վաղաբնակներին:

Թել Ավիվի քաղաքապետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Meir Dizengoff

1911 թվականին Դիզենգոֆը դարձել է քաղաքաշինության ղեկավար և պաշտոնավարել մինչև 1922 թվականը: Երբ Թել Ավիվը ճանաչվեց որպես քաղաք, Դիզենգոֆն ընտրվեց քաղաքապետ և, բացի 1925-1928 թթ. բացթողումը, պաշտոնավարեց մինչև մահ: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունը բնակչության մեծ մասին դուրս քշեց, իսկ Դիզենգոֆը կապող օղակ էր օսմանյան իշխանությունների և օտարերկրացիների միջև: Պաշտոնավարման ժամանակ նա օգնություն է ուղղել Թել Ավիվի աքսորյալներին և ստացել «Ռեյշ գալուտա» մականունը: Նա լայնորեն շրջանառել և հրապարակել է աքսորյալների վիճակը, հիմնականում թերթերի միջոցով և կարողացել է համոզել կառավարիչներին աքսորյալներին պարբերաբար պարենային ապրանքներ մատակարարել: 1917 թվականին Նիլիից ստացված ֆինանսավորումից հետո Դիզենգոֆը ոչ միայն հրաժարվեց միջոցներ տրամադրել Նիլիի անդամ Յոզեֆ Լիշանսկուն ազատ արձակելու համար, այլ նույնիսկ միջոցներ տրամադրելու այլ բանտարկյալների և նույնիսկ հակա-սիոնիստների, չնայած գումարները ստանում էր Նիլիից[5]:

Դիզենգոֆի որպես քաղաքապետ պաշտոնավարման ժամանակ բազմաթիվ հանձնաժողովներ և ասոցիացիաներ ստեղծվեցին, որոնցից էր 1932 թվականին հիմնված «Լևանտ» ցուցահանդեսը (Yarid HaMizrah): Սկզբում տոնավաճառը կազմակերպվեց քաղաքի հարավում, սակայն մեծ հաջողություն ունենալուց հետո Թել Ավիվի հյուսիսում շենք կառուցվեց: Երկրորդ տոնավաճառից հետո 1934 թվականին տեղի ունեցավ մեծ միջազգային տոնավաճառ:

Մեիր Դիզենգոֆի թաղման արարողություն, 1936 թվականի սեպտեմբերի 24, Թել Ավիվ, լուսանկարը՝ Մեթսոն ֆոտո ծառայություն

Դիզենգոֆը ներգրավված էր քաղաքի զարգացման գործում և խրախուսում էր դրա արագ ընդլայնումը` իրականացնելով ամենօրյա ստուգումներ և ուշադրություն դարձնելով այնպիսի մանրամասների, ինչպիսին է ժամանցը: Նա միշտ ներկա է եղել Ադլոյադային, Պուրիմի ամենամյա տոնահանդեսին: Կնոջ մահից հետո Դիզենգոֆն իր տունը նվիրել է Թել Ավիվ քաղաքին՝ օգտագործելու որպես արվեստի թանգարան և շատ առանցքային արվեստագետների է հորդորել իրենց աշխատանքները նվիրաբերել թանգարանի բարելավման համար:

1936 թվականին արաբական ապստամբության պատճառով արաբները փակեցին Յաֆֆայի նավահանգիստը` Պաղեստինում հրեական բնակավայրերի արագ տարածումը դադարեցնելու մտադրությամբ: Դիզենգոֆը իշխանություններին ճնշում է գործադրում, թույլ տալու Թել Ավիվում նոր նավահանգիստ բացել, և մահից առաջ նա հասցրել է Թել Ավիվի նոր նավահանգստին նվիրել իր առաջին ծովապատնեշը: Նրա նվիրումը սկսվում էր հետևյալ խոսքերով. «Տիկնայք և պարոնայք, ես դեռ հիշում եմ այն օրը, երբ Թել Ավիվը նավահանգիստ չուներ»:

Դիզենգոֆը մահացել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 23-ին:

Դիզենգոֆի անվան փողոցը Թել Ավիվում

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիզենգոֆն ամուսնացել է Զինա (Ցինա) Դիզենգոֆի (ծննդյան ազգանունը՝ Բրեններ) հետ: Զույգի միակ դուստրը՝ Շուլամիտ Դիզենգոֆը մահացել է վեց ամսականում: Դիզենգոֆն իր ողջ ունեցվածքը թողել է Թել Ավիվի քաղաքապետարանին:

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեիր Դիզենգոֆի պատվին են անվանվել Մեիր այգին և Դիզենգոֆ փողոցը[6]: Նրա անունը կիրառվում է իսրայելական սլենգում. այն օգտագործվում է որպես բայ՝ «lehizdangeff», ինչը նշանակում է «քայլել Դիզենգոֆով», այսինքն քաղաք դուրս գալ: Դիզենգոֆ հրապարկը, որտեղ տեղադրված է Յակով Ագամի քանդակներից մեկը, կոչվում է Զինա Դիզենգոֆի անունով[7]:

Օդեսայի Ռեմեսլենայա փողոցի 30 տանը, որտեղ ապրել է Դիզենգոֆը, փակցվել է հուշատախտակ:

Դիզենգոֆի տուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիզենգոֆի տան ներքին կահավորանքը, այժմ Անկախության սրահ, որտեղ Դավիդ բեն Գուրիոնը հայտարարել է Իսրայելի անկախության մասին 1948 թվականի մայիսի 14-ին

1930 թվականին՝ կնոջ մահից հետո, Դիզենգոֆն իր տունը նվիրեց իր սիրելի Թել Ավիվ քաղաքին և խնդրեց, որ այն վերածվի թանգարանի: Մեծ վերանորոգումից հետո 1932 թվականին տունը դարձել է Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան: Ներկայիս վայր թանգարանի շենքը տեղափոխվել է 1971 թվականին: 1948 թվականի մայիսի 14-ին Դավիդ բեն Գուրիոնը Իսրայելի անկախության մասին հռչակագիրը կարդացել է Դիզենգոֆի նստավայրում: Շենքն այժմ պատմության թանգարան է և հայտնի է որպես Անկախության սրահ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 SNAC — 2010.
  2. Marc Chagall and His Times: A Documentary Narrative
  3. מאיר דיזנגוף נולד בכפר אקימובצי בבסרביה
  4. Дизенгоф Меер Янкелевич // Деятели революционного движения в России : в 5 т. / под ред. Ф. Я. Кона и др. — М. : Всесоюзное общество политических каторжан и ссыльнопоселенцев, 1927—1934.
  5. Katz, Shmuel։ The Aaronsohn Saga։ Gefen (5758)։ էջեր 282–288։ ISBN 978-965-229-416-6 
  6. Dizengoff bio
  7. ««Площадь Дизенгоф. Тель-Авив. Израиль.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-19-ին  на сайте «Инфоплюс»

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]