Հաքյարիի 1843 թ. և 1846 թ. ասորիների ջարդերը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

1843 և 1846 թթ Հաքյարիի նահանգում տեղի ունեցած ասորիների կոտորածներ, որոնք իրականացրել են Բոհթանի և Հաքյարիի քուրդ էմիրներ՝ Բեդր-խան բեյը և Նուրալլահը : Կոտորածները հանգեցրեցին ավելի քան 10000 ասորիների սպանության և հազարավոր այլ մարդկանց գերության[1] :

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIX դարում Օսմանյան կայսրությունը զգալիորեն թուլացել էր, ինչի հետևանքն էր Վերին Միջագետքի և Քրդստանի վրա կենտրոնական վերահսկողության կորուստը : Կարծես կայսրությունը փլուզման եզրին էր, երբ Մուհամմադ Ալի-փաշան ապստամբեց Եգիպտոսում և ստանձնեց Սիրիան : Այդ ժամանակ էր, որ քուրդ էմիրները հնարավորություն ունեցան անկախության հավակնություններ ունենալ : Նրանց թվում էր Իբրահիմ փաշան՝ քրդական էմիր , որի տիրապետության տակ էր մտնում մի շրջան` Դիարբեքիրից մինչև Հալեպ, և որը Մուհամմադ Ալիի կողքին կռվում էր օսմանների և նրանց Ջազիրեի Արաբական Շամմար ցեղից դաշնակիցների դեմ : Չնայած Մուհամմադ փաշայի սիրիական արշավի ձախողմանը, իրադարձությունները ցույց տվեցին օսմանցիների խոցելիությունը և քրդական աղաներին ոգևորեցին փորձել մեծացնել իրենց վերահսկողությունը տարածաշրջանում[2] :

Այս ժամանակաշրջանում ակնհայտ էր բրիտանական ազդեցության աճը : Բրիտանացիները պատվիրակ նշանակեցին էթնիկ ասորի հնագետ Մոսուլից Հորմուզդ Ռասսամին և Անգլիայի դեսպանի քրոջ ամուսնուն ՝ բրիտանական ազդեցությունը տարածելու անկախ ասորական ցեղերի տարածքներին[3] : Բրիտանական և ամերիկացի միսիոներները՝ Ջաստին Պերկինսը և Ասաել Գրանտը տվյալ ժամանակահատվածում առաքելությամբ այցելում էին այդ տարածքները : Նրանք, ընդհանուր առմամբ, մեծ համակրանք էին ցուցաբերում ասորի քրիստոնյաների հանդեպ[4] : Քրդերը զգուշավորությամբ էին մոտենում ասորիների և անգլիացիների հարաբերություններին[5] : Ասորիների նկատմամբ քրդերի թշնամական վերաբերմունքը հայտնի էր Բրիտանացի պաշտոնյաներին :

Քրդերի միջև տեղի էին ունենում ներքին հակամարտություններ : 1839 թ. պատերազմ սկսվեց Հաքյարում նախկին Էմիրի եղբոր Նուրալլահի, որը ղեկավարում էր Բաշ Քալան և նրա զարմիկի Սուլեյմանի միջև , որի մայրաքաղաքը գտնվում էր Գուլլամերքում: Ասորիները իրենց հավատարմության համաձայն նույնպես բաժանվեցին : Ասորիների մեծ մասը, ներառյալ Արևելքի եկեղեցու կաթողիկոս- պատրիարք Շիմուն XVII Աբրահամին , սատարում էին Սուլեյմանին , որպես իր հոր իրավահաջորդ[6] : Հակամարտությունը վերածվեց կոտորածի, երբ Նուրալլահը հաղթեց իր հակառակորդին և 1841 թ. պատասխան գործողություն կատարեց ՝ հարձակվելով ասորական գյուղերի և Քոդշանիսի կաթողիկոսարանի վրա : Դա հանգեցրեց քրդերի և առհասարակ քրիստոնյաների միջև հարաբերությունների մշտական խզմանը : Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր ասորիները դաշնակից էին Կաթողիկոսի հետ, ոմանք օգտվեցին այդ իրավիճակից, Նուրալլահին միանալու համար : Տարածաշրջանը վերածվեց ևս մեկ պատերազմի Մոսուլից Օսման Վալիի, Մուհամմադ փաշայի և Ամադիայից քուրդ աղա Իսմայել փաշայի միջև տարաձայնությունների արդյունքում : Վերջինս դիմեց Նուրալլային Հաքյարիից և հավակնություններ ունեցող Բութանի էմիր Բադր Խանին : Երեքը դաշինք կազմեցին և կանչեցին ասորիներին միանալու իրենց : Կաթողիկոսը, սակայն հրաժարվեց դա անել այն բանից հետո, երբ Մոսուլից պաշտպանության խոստումներ ստացավ : Քրդերի և օսմանների միջև պատերազմը սկսվեց 1842 թ. ամռանը : Հաջորդ ամիսները հանգիստ էին Հաքյարում քրդերի հետ կապված , քանի որ նրանք պատերազմում էին Մոսուլում և միսիոներ Ասաել Գրանտը սկսեց կառուցել կրոնական մեծ դպրոց քրիստոնեական Աշիթա քաղաքում և 1842թ. սեպտեմբերին այն պատրաստի տրամադրյության տակ էր Մոսուլից սիրիական գրքերի և սուրբ գրությունների հետ միասին : Քրդական արշավն ավարտվեց նույն ամիս անհաջողությամբ, և ասորիներին մեղադրեցին պատերազմում միջամտությունից հրաժարվելու համար : Կեղծ լուրեր տարածեցին, որ Գրանտը ամրոց է կառուցել, որը պետք է օգտագործվի քրդերի դեմ : Բացի այդ, Մոսուլից Իբրահիմ փաշան իր նամակում նկարագրում է , թե ինչպես Գրանտը և քրիստոնյաները կառուցել են հսկայական շենք, որը պարունակում է առնվազն 200 սենյակ[7] :

1843 թ. ջարդերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1843թ. սկզբին Նուրալլահը Կաթողիկոսին հանդիպման առաջարկ արեց, բայց Մար-Շիմունը հրաժարվեց հանդիպումից՝ պատրվակ վերցնելով վատ եղանակը, իր կրոնական պարտականությունների կատարման անհրաժեշտությունը և բրիտանական միսիոներ Ջորջ Բեջերի իր տանը հյուրընկալությունը : Հավանաբար, Կաթողիկոսը իր որոշումը կայացրել էր Բեջերի խորհրդով, որ վտանգավոր է քուրդերին վստահել և հարկավոր է հայցել օգնություն անգլիացիներից և օսմաններից :

Բայց Բեջերի հեռանալուց հետո , Նուրալլահը վերականգնեց իր դաշինքը Բեդր-խանի և Իսմաիլ-փաշայի հետ և թույլտվություն վերցրեց Մոսուլի վալիից քրիստոնյաների դեմ հարձակման համար :

1843 թ. հուլիսին քրդական ցեղային դաշինքի զորքը Բեդր-խանի գլխավորությամբ հարձակվել է Հաքյարիում բնակվող ասորիների վրա, քարուքանդ է արել նրանց գյուղերը և սպանել է շատերին : Հորմուզդ Ռասսամը փորձեց օգտագործել իր ազդեցությունը Բաղդադի վալի Նաջիբ-փաշայի վրա , որպեսզի նա ճնշում գործադրի Բեդր-խանին գերիներին ազատելու համար, որոնց մեջ նաև գտնվում էին Մար-Շիմունի, որը ապաստան էր գտել Մոսուլում, մոտ ազգականները : Սակայն Ռասսամի ջանքերը բերեցին միայն 150 մարդու ազատմանը, որոնց մեջ նաև Կաթողիկոսի քույրն էր : Մնացած գերիներին ինչպես ռազմական ավար կիսեցին թուրք և քուրդ աղաներն ու մոլլաները[8] :

1846 թ. ջարդերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեկ ուրիշ ջարդ Բեդր-խանը կազմակերպեց 1846 թ. : Այս ոճրագործությունը լուսաբանվեց ի շնորհիվ արևմտյան մամուլի և ստիպեց եվրոպական քաղաքական գործիչներին և հասարակությանը ուշադրություն դարձնել քրիստոնյաների ծանր վիճակին Օսմանյան կայսրությունում : Եվրոպական երկրները պահանջում էին, որ Թուրքիան միջամտի և դադարեցնի քրիստոնյաների սպանությունը : 1847-ին օսմանյան բանակ ուղարկվեց տարածաշրջան, որը բախվեց քրդերի հետ մի քանի մարտերում, որոնք ավարտվեցին Բեդր- խանի, և Նուրալլահի ձերբակալմամբ, և 1850 թ. նրանց աքսորով[9] :

Հետևանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդ ջարդերի ընթացքում ավելի քան 10000 ասորիներ զոհվեցին : Քրդական, իսկ ավելի ուշ օսմանյան գրոհները վերջ տվեցին Հաքքարիի լեռնային շրջաններում ասորական ցեղերի կիսանկախ գոյությանը : Բացի այդ, նկարագրված իրադարձությունները հանգեցրին օսմանյան ինտերվենցիայի, քանի որ սուլթանական կառավարությունը հարմար հնարավորություն տեսավ վերջ դնել 1847 թ. կիսանկախ քրդական էմիրությունների գոյությանը : Օսմանցիները ոչնչացնելով վերջին կիսանկախ քրդական էմիրությունները , ընդհանուր առմամբ կարողացան վերականգնել իրենց արևելյան սահմանների վերահսկողությունը :

Անկախ ասորական ցեղերի դեմ քրդական առաջնորդ Բեդր-խանի զորքերի կողմից իրականացված 1843-1846 թվականների ջարդերի պատճառով " ասորական ժողովրդի երկարատև գոյությունը , որպես անկախ մարմին " ավարտվեց [10].

Տես նաև՝[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասորիների ցեղասպանություն

Կոտորած Սեմմելում#Պատմությու

Ասորիների հետապնդումը « Իսլամական պետության » կողմից

Հայոց ցեղասպանություն

Հույների ցեղասպանություն

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Gaunt David, Beṯ-Şawoce Jan (2006)։ Massacres, resistance, protectors: Muslim-Christian relations in Eastern Anatolia during World War I։ USA: Gorgias Press LLC։ ISBN 978-1-59333-301-0 
  2. Gaunt & Beṯ- Şawoce 2006, p. 31
  3. Aboona 2008, p. 218
  4. Joseph 2008, p. 75
  5. Joseph 2008, p. 76
  6. Joseph 2008, p. 74
  7. Joseph 2008, p. 79
  8. Aboona 2008, p. 199-212
  9. Joseph 2008, p. 85
  10. Aboona 2008, p. 284