Հաշվողական բառերը չինարենում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
պարզեցված հիերոգլիֆ
պարզեցված հիերոգլիֆ
նախնական հիերոգլիֆ
նախնական հիերոգլիֆ
Չինարենի հիմնական դասակարգիչ՝ ge

Չինարենի ներկայիս բոլոր բարբառները հաճախակի օգտագործում են հաշվողական բառեր կամ դասակարգիչներ: Վերջիններս հիմնականում օգտագործվում են այն բառակապակցություններում, որտեղ գոյականին լրացնում է որևէ թվական: [note 1] Երբ որևէ բառակապակցություն, ինչպես օրինակ «մեկ մարդ» կամ «երեք գիրք», թարգմանվում է չինարեն, հարկավոր է գոյականի և թվականի միջև տեղադրել անհրաժեշտ հաշվողական բառը: Օրինակ՝ մանդարինում «մեկ մարդ» բառակապակցությունը թարգմանվում է « 一个人 yí gè rén », որտեղ yí  նշանակում է 1, rén՝ մարդ, իսկ gè- ն հաշվողական բառն է: Հաշվողական բառեր օգտագործվում են նաև որոշակի քերականական համատեքստերում, որտեղ օգտագործվում են 这 (這) zhè (այս) և 那  (այդ) ցուցական դերանունները: Սակայն երբ գոյականին չի լրացնում որևէ խոսքի մաս, հաշվողական բառ չի գործածվում: Հաշվողական բառերն օգտագործվում են նաև այլ նպատակներով: Օրինակ՝ երբ դրանք օգտագործվում են ոչ թե գոյականից առաջ այլ հետո, և երբ կրկնվում են , հաշվողական բառերը ցույց են տալիս եզակի կամ հոգնակի թիվ:

Դասակարգիչ և հաշվողական բառ տերմինները հաճախ գործածվում են փոխարինաբար (չին.՝ 量词 (量詞) liàngcí,, բառացիորեն նշանակում է հաշվողական բառ) , սակայն երբեմն նրանց միջև տարբերություն է առաջանում, քանի որ դասակարգիչը մասնիկ է, որը չունի իր սեփական իմաստը, իսկ հաշվողական բառը ունի նշանակություն՝ կախված այն գոյականից, որին լրացնում է: Այն կարող է նշանակել օրինակ՝ կաթիլ, լիտր, բուռ, կտոր և այլն: Հաշվողական բառեր են նաև ժամանակ և գումար չափող բառերը: Դասակարգիչները իրենց հերթին բաժանվում են հաշվելի և անհաշվելի դասակարգիչների, ոանի դրանցից որոշները գործածվում են հաշվելի, մյուսները՝ անհաշվելի գոյականների հետ: Չնայած այս տարբերություններին՝ դասակարգիչները և հաշվողական բառերը լրիվ նույն քերականական գործածությունն ունեն:

Գոյականների մեծ մասը ունեն հատուկ իրենց դասակարգիչները: Սա կապված է նրա հետ, թե գոյականը, որին այն լրացնում է, ինչ բնույթ ունի: Օրինակ՝ այն գոյականների համար, որոնք տափակ են, ինչպես օրինակ թուղթը, սկավառակը և այլն, օգտագործվում է 张 (張) zhāng դասակարգիչը, մինչդեռ երկար և բարակ իրերի համար նախատեսված է 条 (條) tiáo դասակարգիչը: Կարող են լինել տասնյակ կամ հարյուրավոր հաշվողական բառեր՝ կախված նրանից, թե ինչպես են դրանք հաշվում: 个 (個) դասակարգիչը ընդհանուր է բոլոր բառերի համար և կարող է փոխարինել այլ դասակարգիչների հատկապես խոսակցական լեզվում: Դասակարգիչ-գոյական կապվածության մասին բազմաթիվ հետազոտություններ են կատարվել: Հետազոտողները տարբեր տեսակետներ ունեն դասակարգիչ-գոյական հարաբերության վերաբերյալ. նրանցից որոշները կարծում են, որ այդ հարաբերությունը կապված է գոյականի բնական իմաստաբանական առանձնահատկությունների հետ (օրինակ բոլոր երկար իր նշանակող գոյականների համար օգտագործվում է միևնույն հաշվողական բառը ), իսկ ոմանք կարծում են, որ այդ հարաբերությունը պայմանավորված է նախատիպային զույգերի նմանությամբ(օրինակ գիրք և բառարան գոյականների համար օգտագործվում է միևնույն դասակարգիչը): Տարբեր բարբառներով խոսող մարդիկ տարբեր հաշվողական բառեր են օգտագործում միևնույն գոյականի համար:

Հարավ-արևելյան Ասիայի լեզուներում նկատելի են նման դասակարգիչ համակարգեր, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել չինական համակարգը: Դասակարգիչներին նման հին կառույցներում հատուկ դասակարգիչներ օգտագործելու փոխարեն կրկնվում էր գոյականը: Նմանատիպ կառույցներ եղել են հին չինարենում սկսած Ք.ա. 1400 թվականից, սակայն իսկական դասակարգիչները առաջացել են ավելի ուշ: Սկզբնական շրջանում թվականները և հաշվողական բառերը դրվում էին գոյականներից հետո և միայն 1100 թվականից սկսած սկսել են դրվել գոյականներից առաջ: Շատ հաշվողական բառեր նախկինում եղել են գոյականներ, սակայն ժամանակի ընթացքում կորցրել են իրենց իմաստը:

Գործածումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինարենում թվականը միայնակ չի կարող լրացնել գոյականին: [note 2] Փոխարենը լեզվում կան հաշվողական բառեր: Երբ գոյականին նախորդում է որևէ թվական կամ էլ ցուցական դերանուններ այս-ը կամ այն-ը և որոշ այլ դերանուններ, դասակարգիչը դրվում է գոյականից առաջ: [1] Երբ գոյականին լրացնում է որևէ ածական, այն սովորաբար դրվում է հաշվողական բառի և գոյականի միջև: [2] Դասակարգիչներ պարունակող բառակապակցությունների հիմնական կառուցվածքը ներկայացվում է ստորև. [3]

ցուցական դերանուն – թվական – դասակարգիչ– ածական – գոյական

ցուցական դերանուն թվական դասակարգիչ ածական գոյական հայերեն համարժեքը
թիվ-դաս.-գոյ. երեք դասակարգիչ կատու երեք կատու
ցուց. դերանուն-դաս.-գոյ. այս կատու այս կատուն
թիվ.-դաս. երեք դասակարգիչ նրանցից երեքը
թիվ.-դաս.-ած.-գոյ. երեք դասակարգիչ սև կատու երեք սև կատու
ցուց.դեր.-թիվ-դաս.-ած.-գոյ. this երեք դասակարգիչ սև կատու այս երեք սև կատուները
թիվ-դաս.-ած. երեք դասակարգիչ **

սև

երեք սևերը

Եթե գոյականը լրացում չունի, հաշվողական բառի կարիք չկա: Օրինակ՝ 三辆车 (sān liàng chē, երեք-դասակարգիչ-մեքենա) արտահայտության մեջ գործածվում է liàng դասակարգիչը, իսկ  我的车 (wǒ-de chē, իմ- մեքենան,) [4] արտահայտության մեջ հաշվողական բառ չկա: [5] Երբեմն չինարենում թվականը և ցուցական դերանունը բաց են թողնում՝ միայն հաշվողական բառ օգտագործելով: [6]

车辆 (chē-liàng, մեքենա-դասակարգիչ) բառակապակցության մեջ դասակարգիչը դրված է գոյականից հետո: Այս բառակապակցությունը կարող է նշանակել օրինակ՝ մեքենաները ճանապարհի վրա

Հատուկ գործածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի թվականների և ցուցական դերանունների հետ գործածությունից՝ դասակարգիչները ունեն նաև ուրիշ գործառույթներ: Գոյականից հետո դրված դասակարգիչը արտահայտում է հոգնակի կամ անորոշ քանակություն: Օրինակ՝ 书本 (shū-běn, գիրք-դասակարգիչ) նշանակում է «գրքեր» մինչդեռ սովորական կառույցը, որտեղ դասակարգիչը դրվում է գոյականից առաջ, օրինակ՝ 一本书 (yī běn shū, մեկ-դասակարգիչ-գիրք) նշանակում է մեկ գիրք: [7] Որոշ դասակարգիչներ կրկնապատկվում են, օրինակ՝ 个个人 (gè-ge rén, դասակարգիչ-դասակարգիչ-մարդ) նշանակում է ամեն մարդ: [note 3]

Երբ դասակարգիչը դրվում է 一 (, «մեկ») թվականի հետ գոյականից հետո նշանակում է «լի» , «լիքը» կամ «ամբողջ»: [8]Օրինակ՝ 天空一片云 (tiānkōng yī piàn yún, երկինք-մեկ-դասակարգիչ-ամպ) նշանակում է «Երկինքը լի է ամպերով»: [note 4]

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

鱼 yú«ձուկ»

«ձուկ»
裤子 kùzi«տաբատ»
裤子 kùzi
«տաբատ»
河 hé«գետ»

«գետ»
120
凳子 dèngzi
«նստարան»
Գոյականների որոշակի խմբի համար օգտագործվում է հատուկ դասակարգիչ՝ հիմնվելով գոյականների բնույթի, ընդհանուր նմանությունների վրա:

Դասակարգիչների մեծ մասը գործածվում է գոյականներ հաշվելու կամ դասակարգելու համար (սա վերաբերում է միայն անվանական դասակարգիչներին): [9] Սրանք իրենց հերթին բաժանվում ենհաշվելի և անհաշվելի դասակարգիչների: Առօրյա խոսքում մարդիկ սովորաբար գործածում են «հաշվողական բառ» տերմինը կամ էլ դրա չինարեն համարժեքը՝ 量词-liàngcí , որը վերաբերում է և՛ հաշվելի և՛ անհաշվելի դասակարգիչներին, սակայն դրանք ընդհանրապես նույնը չեն: [10] Տարբեր հաշվողական բառեր ունեն իմաստային տարբերություններ, տարբեր են նրանց շարահյուսական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև այն բառերը, որոնց նրանք լրացնում են:

Չինարենում շատ են անվանական դասակարգիչները: [11] Նրանց թիվը կարող է տատանվել 70-900-ի սահմանում: [12] Քանակության վերաբերյալ այս մեծ տարբերությունը առաջացել է այն պատճառով. որ ժամանակի ընթացքում տարբերություն է դրվել հաշվելի և անհաշվելի դասակարգիչների, հաշվողական բառերի և դասակարգիչների միջև: Ներկայիս բառարաններում նշվում են 120-150 հաշվողական բառեր: [13] Ընդհանուր առմամբ հաշվողական բառերի համակարգը այնքան բարդ է և անորոշ, որ նույնիսկ հրատարակվել են հատուկ դասակարգիչների բառարաններ: [14] [15] [16] [17]

Հաշվելի և անհաշվելի դասակարգիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանական դասակարգիչների շարքում լեզվաբանները առանձնացնում են հաշվելի և անհաշվելի դասակարգիչները:[note 5] Հաշվելի դասակարգիչները լրացնում են հաշվելի գոյականներին: Անհաշվելի դասակարգիչները օգտագործվում են անհաշվելի գոյականների հետ: [18]Անհաշվելի դասակարգիչ է օրինակ չինարեն 盒 (, տուփ)-ը, որը կարող է օգտագործվել այն բոլոր գոյականների հետ, որոնց քանակությունը կարելի է չափել տուփերով, օրինակ՝ 一盒教材 yì hé jiàocái, «մեկ տուփ դասագիրք»:

Անհաշվելի դասակարգիչների շարքում առանձնացնում են մի քանի այլ տեսակի դասակարգիչներ, ինչպիսիք են չափման միավորները, որոնք կան բոլոր լեզուներում, դրամական միավորները և այլն:

Բայական դասակարգիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայական դասակարգիչները օգտագործվում են հաշվելու համար գործողության կատարման քանակը: Այսպիսի դասակարգիչներ են՝  次 , 遍 biàn, 回huí և 下 xià, որոնք ուղղակիորեն թարգմանվում են «անգամ»: Օրինակ՝ 我去过三次北京 (wǒ qù-guo sān cì Běijīng, Ես-եղել եմ- 3- դասակարգիչ-Պեկին--«Ես եղել եմ Պեկինում երեք անգամ:») Բայական դասակարգիչները կարող են որոշ գոյականների հետ բաղադրյալ դասակարգիչներ կազմել: Օրինակ՝ 人次 rén cì  (բառացիորեն՝ մարդ-անգամ) կարող է օրինակ օգտագործվել թանգարանի այցելուներին հաշվելու համար:[19]

Բայական դասակարգիչների մի մասը ցույց է տալիս այն իրը, որով կատարվել է գործողությունը: Օրինակ՝ 他踢了我一脚 tā tī le wǒ yī jiǎo (բառացիորոն՝ «Նա ինձ հարվածեց մեկ ոտք») , որը նշանակում է «Նա ինձ հարվածեց ոտքով»: Այս նախադասության մեջ 脚 jiǎo նշանակում է ոտք, սակայն այն դասակարգիչ է:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Li & Thompson 1981, էջ. 104
  2. Hu 1993, էջ. 13
  3. The examples are adapted from those given in Hu (1993, էջ. 13), Erbaugh (1986, էջեր. 403–404), and Li & Thompson (1981, էջեր. 104–105).
  4. Zhang 2007, էջ. 47
  5. Sun 2006, էջ. 160
  6. Sun 2006, էջ. 159
  7. Li & Thompson 1981, էջ. 82
  8. Li & Thompson 1981, էջ. 111
  9. Hu 1993, էջ. 9
  10. Li 2000, էջ. 1116
    Hu 1993, էջ. 7
    Wang 1994, էջեր. 22, 24–25
    He 2001, էջ. 8
    . Also see the usage in Fang & Connelly (2008) and most introductory Chinese textbooks.
  11. Li & Thompson 1981, էջ. 105
  12. Chao 1968, section 7.9
  13. Erbaugh 1986, էջ. 403
    Fang & Connelly 2008, էջ. ix
  14. He 2001, էջ. 234
  15. Gao & Malt 2009, էջ. 1133
  16. He 2001, էջ. 234
  17. Gao & Malt 2009, էջ. 1133
  18. Erbaugh 1986, էջ. 404
  19. Zhang 2007, էջ. 44
    Li & Thompson 1981, էջ. 110
    Fang & Connelly 2008, էջ. x


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "note", but no corresponding <references group="note"/> tag was found, or a closing </ref> is missing