Խոսքի մասեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Խոսքի մասեր, լեզվի բառապաշարի բառաքերականական խմբերն են, որոնք ընկած են քերականական կառուցվածքի հիմքում։ Խոսքի մասերն հատուկ են աշխարհի բոլոր լեզուներին, բայց, պայմանավորված լեզվի, հիմնականում՝ կառուցվածքային տիպով, տարբեր է նրանց որոշման հիմունքը, ուրեմն և՝ քանակը։

Հայերենի խոսքի մասերը տասն են՝ գոյական,ածական , թվական, դերանուն,բայ, մակբայ, կապ (նախադրություն և ետադրություն), շաղկապ, վերաբերական, ձայնարկություն, որոնք որոշվում են համապատասխան բառախմբերի ընդհանուր նշանակությամբ։

Խոսքի մասերը կազմում են բարդ համակարգ, որի բաղադրիչները միմյանց նկատմամբ նույնանման կապի ու հարաբերության մեջ չեն։ Կան անմիջականորեն հարաբերակից խոսքի մասեր (օրինակ, կապը և շաղկապը, մի կողմից՝ գոյականը, ածականը, թվականը, մակբայը, մյուս կողմից՝ դերանունը) և ոչ-անմիջականորեն հարաբերակից խոսքի մասեր (օրինակ, ձայնարկությունը և բայը, թվականը և շաղկապը)։

Ըստ քերականական ընդհանուր բնույթի՝ խոսքի մասերը բաժանվում են երեք խմբի՝

  • նյութական (գոյական, ածական, դերանուն, թվական, մակբայ) , որոնք արտահայտում են իրականությունը իր տարբեր հատկանիշներով
  • քերականական (կապ, շաղկապ)՝ քերականական տարբեր հարաբերություններ
  • վերաբերմունքային (եղանակավորող բառեր, ձայնարկություն)՝ խոսողի վերաբերմունք

Ձևաբանական տեսակետից խոսքի մասերն ընդունված է բաժանել երկու խմբի՝ թեքվող և չթեքվող։ Հայերենի համար այս բաժանումը պայմանական է այնչափով, որչափով բուն թեքվող խոսքի մասեր են գոյականը, բայը, ինչպես և դերանունների մի մասը, ածականը և թվականը, որոնք համարվում են թեքվող, հոլովվում են միայն փոխանվանական կիրառության դեպքում (լավը, լավից, երեքից, երեքով), իսկ չթեքվող համարվող խոսքի մասերը, թեև իրենց բուն կիրառության դեպքում չեն թեքվում, բայց մետալեզվում (որպես գործառական-իմաստային փոխանուններ) կարող են հոլովվել (եթե-ից, բայց-ով, ըստ-ի)։

Գոյական անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գոյական (խոսքի մաս)


Գոյական անունները բնության մեջ եղած անձերի, իրերի, հասկացությունների անուններ են։

Հասարակ և հատուկ անուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասարակ գոյականներ են անվանում միատեսակ առարկաներին կամ հասկացություններին տրվող ընդհանուր անունը։

Հատուկ անունները (հատուկ գոյականները) միատեսակ առարկաներից յուրաքանչյուրին տրվող առանձին անունն է։ Դրանք տրվում են միատեսակ առարկաները միմյանցից տարբերելու համար։ Հատուկ անուններ են՝

  • Անձնանունները
  • Տեղանունները
  • Կենդանիներին տրվող անունները
  • Կազմակերպությունների, հիմնարկների, թերթերի, գրական երկերի անվանումները

Անձեր և իրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդ նշանակող բոլոր գոյականները անձեր են, այդ թվում՝

  • հատուկ անուններ (Հռիփսիմե, Իշխան և այլն)
  • հասարակ անուններ (մարդ, հայր, տղա, կին, զինվոր)

Շնչավոր և անշունչ առարկաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Շնչավոր առարկա են համարվում մարդ նշանակող գոյականները, որոնք կարող են լինել՝
    • հատուկ անուններ (Հռիփսիմե, Իշխան և այլն)
    • հասարակ անուններ (մարդ, հայր, տղա, կին, զինվոր)
  • Անշունչ առարկաներ են մնացած բոլոր առարկաները։ Օրինակ՝ քար, գրիչ, շուն, ոչխար, օձ։

Շնչավոր առարկաները կամ անձ ցույց տվող գոյականները խոսքի մեջ գործածվելիս պատասխանում են ո՞վ, ո՞ւմ, ումի՞ց, ումո՞վ հարցերին։ Անշունչ առարկաները կամ իր ցույց տվող գոյականները խոսքի մեջ գործածվելիս պատասխանում են ի՞նչ, ինչի՞ց, ինչո՞վ, ինչո՞ւմ հարցերին։

Նյութական և վերացական գոյականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Նյութական գոյականներն անվանում են բնության մեջ առկա առարկաներ և երևույթներ՝ հող, ջուր, մարդ, անտառ…
  • Վերացական գոյականներն անվանում են վերացական հասկացողություններ, որոնք մարդկային մտածողության արդյունք են՝ սեր, ատելություն, վախ, ցավ…

Անորոշ և որոշյալ գոյականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Անորոշ գոյականներն արտահայտում են ընդհանրապես առարկա։

Անորոշությունը դրսևորվում է.

  • “Մի” բառի միջոցով. մի մարդ, մի օր, մի տարի։
  • Առանց որևէ հատուկ վերջավորության՝ դատարկ փողոց, մարդ չի երևում։

2. Որոշյալ գոյականներն արտահայտում են խոսողին կամ խոսակցին ծանոթ՝ որոշակի առարկաներ։
Որոշյալությունը դրսևորվում է.
ա. ը կամ ն որոշիչ հոդով։ Ը-ն ավելանում է բաղաձայնով վերջացող բառերին, ն-ն՝ ձայնավորով վերջացողներին (գիրքը, սեղանը, դասարանը), բայց՝ կատուն, տարին։
բ. ս և դ հոդերով։

Բայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերենի խոսքի մասերի համակարգում բայն իր քերականական ձևերի առատությամբ, արտահայտած իմաստներով ամենահարուստ խոսքի մասն է։ Տեսեք. բայը խոսքի մեջ հանդես է գալիս երկու ձևերով՝ դիմավոր և անդեմ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի բազմաթիվ իմաստներ ու բազմազան ձևեր։ Բայն ունի ամենաշատ քերականական կարգեր՝ սեռ, դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ։ Բայն այն խոսքի մասն է, որը մենակ կազմում է նախադասություն։ Ուրեմն, այս իմաստով ամենակարող է։ Բայը միակ խոսքի մասն է, որ կազմությամբ պարզ լինել չի կարող. -ել, -ալ, բայածանցների առկայությունը պարտադիր է։ Յուրաքանչյուր բայ կարող է ունենալ երկու հարյուրից ավելի ձև։ Խոսքի ոչ մի այլ մաս ձևերի այսպիսի առատություն չունի։ Ուրեմն, բայն այն միակ խոսքի մասն է, որ իր ձևով կարող ենք առանձնացնել մյուսներից։ Դիմավոր բայը նախադասության գլխավոր անդամներից մեկն է։ Եթե հոլովումը կարող է բնորոշ լինեն նաև այլ խոսքի մասերի, այդ թվում բայի, ապա խոնարհումը հատուկ է միայն բային. ոչ մի այլ խոսքի մաս չի կարող խոնարհվել։

Ածական անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ածական (խոսքի մաս)

Առարկայի հատկանիշ ցույց տվող խոսքի մասը կոչվում է ածական անուն և պատասխանում է ինչպիսի, որպիսի հարցերին։ Ածականները լինում են՝

  • Պարզ, որոնց մեջ չեն առանձնանում նախածանցը, արմատը և ածանցը։ Օր.՝ լավ, վատ, երկար, հաստ, մեծ, փոքր։
  • Ածանցավոր, որոնց մեջ առանձնանում են նախածանցը, արմատը և վերջածանցը։
  • Վերջածանցավոր ածականներ՝ գեղեցիկ, անօգուտ, հարմարավետ, հայտնի, երջանիկ, սիրելի, կարմրավուն, ոսկյա։
  • Նախածանցավոր՝ կեղծավոր, անհնարին, անտեղի։
  • Բաղադրյալ ածականները կազմվում են երկու բառերից, որոնցից երկրորդը ածական է և հաճախ կրում է հիմնական շեշտը, իսկ առաջինը կարող է լինել ինչպես գոյական, այնպես էլ մակբայ կամ ածական։ Օր.՝ ձյունաճերմակ, մուգ կապույտ։ Ածականը միայն գոյականաբար գործածվելիս է ստանում թիվ, հոլով։

Ածականների համեմատության աստիճանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ածականները լինում են որակական և քանակական։ Որակական ածականների միակ ձևական փոփոխությունը նրանց փոփոխությունն է ըստ համեմատության։

  • Միավանկ՝
    • երկար - ավելի երկար - ամենաերկար
    • մեծ - ավելի մեծ - ամենամեծ
    • թեթև - ավելի թեթև - ամենաթեթև
    • մեծ - ավելի մեծ - ամենամեծ
  • Բազմավանկ՝ գեղեցիկ - ավելի գեղեցիկ - ամենագեղեցիկ, անհնարին - ավելի անհնարին - ամենից անհնարին։
  • Բացառություններ՝ լավ - ավելի լավ - ամենալավ, վատ - ավելի վատ - ամենավատ, փոքր - ավելի փոքր - ամենափոքր, շատ - ավելի շատ - ամենաշատ, հեռու - ավելի հեռու - ամենահեռու։

Թվական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թվական անուն

Առարկաների թիվ կամ թվային կարգ ցույց տվող բառերը կաչվում են թվական անուններ կամ թվականներ։

Օրինակ՝

Մեր դասարանն ունի երեսունհինգ աշակերտ։ Կարինեն սովորում է ութերորդ դասարանում։

Դերանուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Դերանուն

Այն բառերը որոնք դրվում են անունների փոխարեն, որպեսզի անունը չկրկնվի. կոչվում են դերանուն։

Օրինակ՝ Աշակերտը սովորում է դասը, նա աշխատանքը դեռ չի վերջացրել։ Նա դերանուն է, որ գրված է աշակերտի փոխարեն։

Խոսողն իր անվան տեղ դնում է ես, որ կոչվում է առաջին դեմքի դերանուն, որի հոգնակին է մենք։ Խոսակիցը երկրորդ դեմքն է, որի անվան տեղ գրվում է դու, հոգնակին՝ դուք։ Իսկ այն անձը, որը ո´չ խոսողն է և ոչ իր խոսակիցը կոչվում է երրորդ դեմք, որի անվան տեղ դրվում է նա, հոգնակին՝ նրանք։

Հետևյալ բառերը դերանուններ են՝ եզակի՝ սա, դա, նա, ինքը, այս, այդ, այն, հոգնակի՝ սրանք, դրանք, նրանք, իրենք։ Դերանունները բաժանվում են հետևյալ տեսակների՝

  1. Անձնական դերանուններ. - Այն դերանունները որոնք դրվում են անձնավորությունների անվան փոխարեն կոչվում են անձնական դերանուններ։ Այդ դերանուններն են՝ ես, դու, նա, մենք, դուք, նրանք։
  2. Ցուցական դերանուններ. - Այն դերանունները որ գործ ենք ածում որևէ անուն կամ առարկայ ցոյց տալու համար կոչվում են ցուցական դերանուններ։ Այդ դերանուններն են՝ սա, դա, նա, սրանք, դրանք, նրանք։
  3. Փոխադարձ դերանուններ.- փոխադարձ կոչվում են այն դերանունները, որոնք դրվում են խոսքի մեջ եղած երկու կամ ավելի անունների տեղ և խոսքի իմաստն այնպես են արտահայտում, որ թե մեկ և թե մյուս առարկայի համար է հասկացվում, օրինակ՝ կաղն ու կույրը իրար օգնեցին խոսքը հասկացվում է՝ թե կաղը կույրին օգնեց և թե կույրը կաղին օգնեց։ Փոխադարձ դերանուններն են՝ միմյանց, իրար, մեկմեկու (մեկմեկի)։
  4. Հարցական դերանուններ. – Հարցական են կոչվում այն դերանունները, որոնք գործ են ածվում ոչ թե մի ծանոթ անուն չկրկնելու համար, այլ խոսողի համար մի անծանոթ անուն հարցնելու համար, որ որոշվում է պատասխանի մեջ. օրինակ՝ ո՞վ պատասխանեց դասը։ - Հասմիկը պատասխանեց։ Ի՞նչ գնեցիր։ Ժամացույց գնեցի։ Հարցական դերանուններն են՝ ո՞վ, ի՞նչ, ո՞ր, ե՞րբ, քանի՞։

Հարցական դերանուններն ունենում են հարցական նշան (՞)։

  1. Հարաբերական դերանունները նույն հարցական դերանուններն են, որոնք, սակայն, արտահայտում են ոչ թե հարցում, այլ մի նախադասության կապը, հարաբերելը մյուսին։ Հարաբերական դերանուններն՝ ով, ինչ, ինչպիսի, ինչքան, ինչչափ, ինչպես, որը, որքան, որչափ, որպիսի, որերորդ, որտեղ, երբ, ուր, քանի, քանիսը, քանիերորդ։

Հարաբերական դերանունները հոլովվում են հարցական դերանունների պես նախադասության մեջ կատարում են նույն պաշտոնները, ինչ-որ հարցականները, այն է՝ ենթակա, ստորոգյալ կազմող բառ, լրացում։

Մակբայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակբայը այն խոսքի մասն է, որը ցույց է տալիս գործողության հատկանիշ կամ հանգամանք, որով պայմանվորված է գործողությունը։ Մակբայը վերաբերում է բային այն բոլոր դեպքերում, երբ ցույց է տալիս, թե ինչպես, որտեղ, երբ է կատարվում գործողությունը և վերաբերում է ածականին կամ մեկ այլ մակբայի, երբ ցույց է տալիս դրանց հատկանիշները։ Նախադասություններում մակբայները հանդես են գալիս առավելապես պարագայական գործառությամբ։ Մակբայները լինում են՝ 1. Պարզ լավ շատ շատ հաճախ 2. Ածանցավոր մակբայները կազմվում են ածանցի ավելացմամբ՝ ա) ածականին՝ սովորական սովորաբար հեշտ հեշտորեն հնարավոր հնարավորությամբ բ) մակբային՝ առավել առավելաբար նշելի նշելիորեն գ) որոշ գոյականների՝ շաբաթ շաբաթական մաս մասամբ դ) որոշ թվականների՝ առաջին նախ և առաջ 3. Բարդ՝ երբեմն ինչ-որ տեղ ինչ-որ տեղ (hարցական և ժխտական նախադասություններում) ոչ մի տեղ 4. Բաղադրյալ՝ ընդմիշտ ոչ մի դեպքում 5. Համընկնող՝ ա) ածականների հետ՝ արագ, արագորեն երկար, շատ երկար լայն, լայնորեն ամուր, ծանր բարձր վաղ, շուտ ուշ, հետո բ) կապերի հետ՝ հետո նախքան, մինչ այնժամ, երբ գ) շաղկապների հետ՝ երբ ուր, որտեղ բայց, սակայն

Մակբայի գործածությունը Մակբայը նախադասության մեջ պարագայական բառ է, որն արտահայտում է գործողության ժամանակը, տեղն ու բնույթը, երբեմն նաև նրա պատճառը, նպատակը և արդյունքը։ Մակբայը բնութագրում է նաև որակի կամ գործողության աստիճանը, որի դեպքում այն բնորոշում է ածականը կամ մեկ այլ մակբայ՝ Նա կգա շուտով։ Թեյը շատ տաք է։ Նա խոսում է անգլերեն բավականին լավ։ Եթե մակբայը գործածվում է հարցական նախադասության մեջ, ապա այն հարցական մակբայ է Այս ինչպե՞ս կարող է արվել։ Որտե՞ղ է այս գետի ակունքը։ Ինչո՞ւ է նա զայրանում քեզ վրա։ Եթե մակբայը ներառում է որոշիչ նախադասություն, ապա այն հարաբերական մակբայ է Այդ այն տարին էր, երբ ծագեց պատերազմը։ Մենք չկարողացանք գտնել այն տունը, որտեղ նա ապրել էր։ Եթե մակբայը ներառում է ենթակա, ստորոգելիական կամ խնդրառական երկրորդական նախադասություններ, ապա այն միացնող մակբայ է (Conjunctive Adverb)՝ Խնդիրն այն է, թե որտեղ կարող ենք գտնել այդ։ Ես չեմ հասկանում, թե ինչպես եք դուք պատրաստվում անել այդ աշխատանքը։

Կապ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապերը սպասարկու խոսքի մասեր են և ցույց են տալիս հարաբերություն։ Կապերը կապվող բառի հետ միասին դառնում են բայական անդամի լրացում։ Կապերը լինում են 3 տեսակ՝

  • իսկական կապեր
  • անիսկական կապեր
  • կապական բառեր

Իսկական կապերը գործածվում են միմիայն որպես կապ։ Իսկական են՝ ի, առ, ըստ, ընդդեմ, հանդեպ, բացի, փոխարեն, շնորհիվ, դեպի, համար, մասին, առթիվ, նկատմամբ և այլն։ Լրացում հանդիսացող բառերի նկատմամբ իսկական կապերը կարող են լինել նախադաս կամ ետադաս։ Այն կապերը, որոնք գործածվում են կապվող բառերից առաջ, կոչվում են նախադաս, իսկ ետադաս են այն կապերը, որոնք միշտ դրվում են լրացում հանդիսացող բառից հետո։ Անիսկական կապերն են՝ մոտ, վրա, հետ, պես, չափ բառերը։ Այս կապերը ետադրություններ են և պահանջում են սեռական հոլովով լրացումներ, բացառությամբ անձնական դերանունների 1-ին և 2-րդ դեմքի դերանուններիի, որոնք գործածվում են տրական հոլովով։ Օր.՝ ինձ համար, ձեզ պես, քեզ համար… կապական բառերը զանազան խոսքի մասեր են, գոյական, ածական, մակբայ, որոնք թեև գործածվում են որպես կապ, բայց չեն զրկվում նյութական նշանակությունից և պահպանել են իրենց խոսքիմասային որոշ առանձնահատկություններ։ Կապական բառերն են՝ պատճառով, ժամանակ, կապակցությամբ, տեղ, դեմ, ձեռքից, երեսից, առաջ, դիմաց, ետև, մեջ, տակ, շուրջ, նման, համեմատ, համաձայն, սկսած, չնայած և այլն… Կապ կոչվում են այն բառերը, որոնք որևէ բառ կապում են ստորոգյալին և այդ կապվող բառի հետ միասին դառնում են ստորոգելի կամ բայական անդամի լրացում։

կապերն արտահայտում են հոլովական իմաստներ կատարելով հոլովական վերջավորությունների դեր։ Այդ պատճառով կապերն իրենք չեն հոլովվում ու առանձին վերցրած նախադասության անդամ կազմել չեն կարող։ կապերի տեսակները Կապերը դրվում են կապվող գոյականից, դերանունից և գոյականաբար գործածվող այլ բառերից առաջ կամ հետո։ Դրա համար կոչվում են նախադրություններ և հետադրություններ 1. Նախադրություններ դրվում են կապող բառից առաջօր՝ առանց, դեպի, որպես մինչև, հանուն, ի հաշիվ և այլն 2. Հետադրություններ դրվում են կապող բառից հետո, օր՝ առթիվ, առընթեր, զատ, ի վար, ի վեր, հանդերձ հանդիման, մասին, միջև ներքո, մոտ վրա և այլն Շատ հետադրություններ գործածվում են նաև գոյականի նշանակությամբ։ 3. Կան մի քանի կապեր, որոնք դրվում են կապող բառից և առաջ և հետո։ Այսպիսի կապերը կոչվում են երկբայություններ օր՝ բացի, շնորհիվ, փոխանակ, ընդդեմ և այլն։ Կան գոյականներ, ածականներ, մակբայեր ու այլ բառեր որոնց այս կամ այն ձևը հաճախ օգտագործվում է որպես կապ։ Այդպիսի բառերը կոչվում են կապական բառեր։ կապական բառեր են՝ առաջ, առջև, չանցած, անունով, անունից, ընթացքում, ժամանակ, կից, կողմից, հակառակ, համեմատ հետևանքով, , մեկ, միջոցով, ներս ներքև նպատակով և այլն Կապական բառերը սովորաբար հետադրություններ են։ Նրանցից մի քնաիսը են միայն նախադրություններ, դրանք են՝ չնայած, բացառությամբ, սկսած և այլն։

Կապերի հոլովառությունը Յուրաքանչյոր կապ պահանջում է որոշակի հոլովով բառ։

Կապերի՝ որոշակի հոլովների հետ գործածվելու հատկությունը կոչվում է կապի հոլովառություն։ կանոններ 1. հետադրություններից շատերը գործածվում են սեռական հոլովի հետ և կապվող բառերի հետ դառնում են ստորոգյալի լրացում 2. Տրական հոլովի հետ գործածվում են մի քնաի նախադրություններ՝ առանց ըստ հանուն նայած չնայած հակառակ համաձայն 3. Հայցական հոլովի հետ գործածվում են՝ առ, դեպի, ի, ի վար, մինչև , որպես և այլն 4. Բացառական հոլովի հետ՝ առաջ, բացի, դուրս, ի վեր, ի վար, վերևմ, հետո, հեռու, ներքև, ներս, անկախ և այլն 5. Գործիական հոլովի հետ՝ հանդերձ մեկտեղ մեկ հետագրությունները 6.Մի քանի կապեր և կապական բառեր հավասարապես օգտագործվում են տարբեր հոլովների հետ՝ առաջ, ի վեր, որպես, որպես, հետո, ինչպես կապերը ըստ կազմության լինում են պարզ և բարդ /սրա մասին գրել են/ Բարդ կապերը սովորաբար նախադրավոր կազմություն ունեն։ Նրանք կազմված են որևէ նախդիրից և մեկ այլ բառից։ Դրանք գրվում են կամ միասին կամ անջատ՝ 1. Միացած բաղադրիչներով գրվում են բարդ կապերի մեծ մասը 2. Անջատ կամ հարադրությամբ գրվում են ի նախդիրով կազմված մի քանի կապեր։ բացի, առանց, զատ, փոխանակ, հա նդերձ, չնայած, հակառակ, որպես, որպես, կազմված կապական բառակապակցությունները նախադասության մեջ ունեն ազատ շարադասություն։

Վերաբերական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վերաբերական (խոսքի մաս)

Ձայնարկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ձայնարկություն (խոսքի մաս)

Ձայնարկությունները զգացմունք արտահայտող հատուկ բառեր են՝ ահ ըհը ավաղ, ափսոս

Օ՛, ինչքան ինձ ուրախացրիք։ Դե, ի՞նչ ես կարծում այդ մասին։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png