Իրանի քաղաքական համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Իրանը 1978-1979 թթ.-ի Իրանական հեղփոխության արդյունքում 1979 թ.-ի ապրիլի 1-ին հռչավել է Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։ Իրանի քաղաքականությունը հազվագյուտ է իր կրոնապետական համակարգով։ Երկրի պետական կրոն է ընդունված իսլամի շիիտական ուղղվածությունը։

Գերագույն ղեկավար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրի Գերագույն ղեկավարը՝ Ռախբարը հանդիսանում է պետության գլխավոր կառավարիչը և գլխավոր զորահրամանատարը։ Նա վերահսկում է պետական ԶԼՄ-ները։ Ըստ Սահմանադրության 57-րդ հոդվածի, որը վերաբերում է պետական կառավարության կազմավորմանը՝ Գերագույն ղեկավարը նշանակում է գործադիր, օրենսդիր և դատական մարմինների պաշտոնյաներին։ Նա է հաստատում նախագահի թեկնածությունը։ Գերագույն ղեկավարի կողմից են նշանակվում նաև Պաշտպանների խորհրդի 6 հոգևոր անդամները։[1] Գերագույն ղեկավարը նշանակվում է Գիտակների խորհրդի կողմից և ամբողջովին պատասխանատու է այդ պետական մարմնին և կարող է ցանկացած պահին պաշտոնազրկվել վերջինիս կողմից։

Օրենսդիր իշխանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամական խորհրդատվական խորհուրդը՝ Մեջլիսը իրենից ներկայացնում է միապալատ խորհրդարան։ Այն կազմված է 290 դիվանագետներից, ովքեր ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 4 տարի ժամկետով և հաստատվում Պաշտպանների խորհրդի կողմից։ Իսլամական խորհրդատվական խորհուրդը գլխավորապես զբաղվում է օրինական նախագծերով, երկրի բուջեյով և միջպետական պայմանագրերով։ Մեջլիսի կողմից են հաստատվում Նախարարների կաբինետի 21 նախարար և 10 փոխնախագահ։

Պաշտպանների խորհուրդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհուրդը կազմված է 12 պաշտոնյաներից՝ 6 հոգևոր պաշտոնյա և 6 իրավաբան։ Հոգևոր պաշտոնյաները նշանակվում են Գերագույն ղեկավարի կողմից, իսկ իրավաբանները՝ դատական համակարգի գլխավոր պաշտոնյայի կողմից[2]։ Պաշտպանների խորհրդի իրավասություններն են՝

  • Փոփոխության ենթարկել Սահմանադրությունը
  • Հաստատել բարձր պաշտոնյաների, այդ թվում նաև նախագահի թեկնածությունը
  • Հետևել Մեջլիսի գործունեությանը
  • Վետոյով հետաձգել ցանկացած պետական որոշում

Նպատակահարմարության խորհուրդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհուրդը կազմված է 28 պաշտոնյայից և իրենից ներկայացնում է Գերագույն ղեկավարին կից խորհրդատվական մարմին։ Նպատակահարմարության խորհրդի գլխավոր դերակատարությունն է լուծել Մեջլիսի և Պաշտպանների խորհրդի միջև առաջացող հակասությունները[3]։

Գործադիր իշխանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախագահը երկրի 2րդ գլխավոր պաշտոնյան է Գերագույն ղեկավարից հետո։ Սահմանադրությամբ նախագահը համարվում է գործադիր իշխանության գլուխ։ Նախագահն է նշանակում Կաբինետի նախարարներին, որոնց թեկնածությունը հաստատվում է Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Փաստորեն նախագահը ունի նախահեղափոխական ժամանակաշրջանի վարչապետի իրավասությունները։ Նախագահը չի վերահսկում երկրի զինված ուժերը և որևէ առնչություն չունի այդ պետական մարմնի հետ։ Նա իրավունք ունի միայն առաջադրելու պաշտպանության նախարարի թեկնածու, որը պետք է հաստատվի Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև գիոտության նախարարի պաշտոնի ստանձման դեպքում։ Նախագահը ընտրվում է ժողովրդական քվեարկությամբ և հաստատվում Պաշտպանների խորհրդի ու Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Ընտրությունը կատարվում է 4 տարի ժամկետով և միայն մեկ անգամ վերընտրվելու իրավունքով[4]։

Նախարարների խորհուրդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախարարների խորհրդի կամ Կաբինետի անդամներն ընտրվում են նախագահի կողմից և հաստատվում Գերագույն ղեկավարի և Մեջլիսի կողմից։ Խորհրդարանը ունի նաև նախարարներին պաշտոնազրկելու իրավունք։ Խորհրդարանը ղեկավարվում է նախագահի և առաջին փոխնահագահի կողմից։ Պաշտպանության, զինված ուժերի և արտաքին գործերի նախարարությունները գտնվում են Գերագույն ղեկավարի խիստ վերահսկողության տակ։

Դատական իշխանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դատական համակարգի ղեկավար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դատական համակարգի գլխավոր պաշտոնյան նշանակվում է պետության Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Նա վերահսկում է դատական համակարգի բոլոր պետական մարմինները։ Նա է պաշտոնի նշանակում Գերագույն դատարանի նախագահին և գլխավոր դատախազին։

Դատական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային պաշտպանության բարձրագույն խորհուրդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերոնշյալ պետական կազմավորումը ստեղծված է վերահսկելու ազգային անվտանգությունը և հետևելու ներքին վտանգին վերաբերող գործընթացներին։ Խորհրդի անդամները նշանակվում են նախագահի կողմից։ Իրանի ազգային պաշտպանության բարձրագույն խորհուրդը իր կառուցվածքով և գործառույթներով մեծապես հիշեցնում է ԱՄՆ-ի Ազգային անվտանգության խորհուրդը։

Հեղափոխական դատարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սույն պետական մարմինը ստեղծվել է 1979 թ.-ին Իրանական հեղափոխությունից հետո։ Այն կազմավորվել է երկիրը պաշտպանելու ներքին և արտաքին, ինչպես նաև պետության կառավարությանը սպառնացող վտանգից։ Հեղափոխական դատարանի որոշումները վերջնական են և վերանայման կամ բողոքարկման չեն ենթարկվում։

Հատուկ հոգևոր դատարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հատուկ հոգևոր դատարանը անկախ է երկրի մյուս բոլոր դատարաններից։ Այն գործում է հոգևոր սկզբունքներով։ Դատարանի որոշումները հիմնված են Ղուրանի վրա և վերանայման կամ բողոքարկման չեն ենթարկվում։

Սահմանադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրությունն ընդունվել է 1979 թ.-ի դեկտեմբերի 3-ին՝ հանրաքվեի մասնակիցների 99.5% քվեարկությամբ։ Սահմանադրությունը լուրջ բարեփոխումների է ենթարկվել 1989 թ.-ին։ ԻԻՀ-ի Սահմանադրությունը բաղկացած է հետևյալ գլուխներից՝

  • I Հիմնական սկզբունքներ
  • II Պետական լեզու, այբուբեն, պատմություն, պետական դրոշ
  • III Ազգային իրավունք
  • IV Տնտեսագիտություն և ֆինանսներ
  • V Ազգային ինքնիշխանություն և պետական մարմիններ
  • VI Օրենսդիր իշխանություն
  • VII Խորհուրդներ
  • VIII Պետական ղեկավարություն, երկրի կառավարման խորհուրդ
  • IX Գործադիր իշխանություն
  • X Արտաքին քաղաքականություն
  • XI Դատական իշխանություն
  • XII Զանգվածային լրատվական միջոցներ
  • XIII Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհուրդ
  • XIV Սահմանադրության վերանայում

Գիտակների խորհուրդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհուրդը կազմված է 86 մուջտախիդներից, ովքեր ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 8 տարի ժամկետով։ Մուջտախիդը կրոնական պաշտոնյա է, որը իրավունք ունի որոշումներ կայացնելու՝ հիմնվելով միայն Ղուրանի և ոչ այլ մուջտախիդների որոշման վրա։ Գիտակների խորհուրդը երկրի գլխավոր խորհուրդն է, որի իրավասությունների մեջ է մտնում երկրի Գերագույն ղեկավարի նշանակումը և պաշտոնազրկումը, ինչպես նաև կրոնական ոլորտին վերաբերող որոշումների կայացումը։ Գիտակների խորհրդի նիստը տեղի է ունենում տարվա մեջ 2 անգամ և տևում է առնվազն 2 օր[5]։ Գիտակների խորհրդի իրավունքները չեն սահմանվում Սահմանադրությամբ, սակայն Պաշտպանների խորհրդին տրվում է իրավունք վետո դնելու մուջտախիդների որոշումների վրա։

Կուսակցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1983 թ.-ին 3 ընդդիմադիր կուսակցությունների կազմալուծումից հետո Իսլամական Հանրապետական Կուսակցության միակուսակցական համակարգ։ Երկրում գործում են նաև մի շարք այլ փոքր կուսակցություններ։ Երկրի բոլոր օրինական կուսակցությունները իսլամական են։ Իսլամական Հանրապետական Կուսակցությունը բաժանված է երկու դաշնակցությունների՝ պահպանողական և ազատամտական։ Իրանում այժմ հաստատված է պահպանողականների կառավարությունը։

Վարչաքաղաքական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանը կազմված է 30 նահանգից, 324 շրջանից, 865 համայնքից։ Նահանգները ղեկավարում են ներքին գործերի նախարարության կողմից նշանակված և նախագահի կողմից հաստատված կառավարիչները։

Ծանոթություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Who's in Charge?" by Ervand Abrahamian London Review of Books, 6 November 2008
  2. «CIA - The World Factbook»։ Cia.gov։ Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 7 
  3. U.S. Department of State Background Notes, Iran Chamber Society: "The Structure of Power in Iran," BBC: "Iran: Who Holds the Power?"
  4. «CIA - The World Factbook»։ Cia.gov։ Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 7 
  5. Khobregan - Ashnaee(չաշխատող հղում)