Իսպանական հագուստ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էդուարդ Մանե, «Պատանին մախո հագուստով»

«Իսպանական հագուստ» (առավել տարածված՝ «Իսպանական տարազ»), տերմին, որը վերաբերում է 15-19-րդ դարերում իսպանական նորաձևության ինքնաբուխ մշակույթի ժամանակաշրջանին: Առավել նեղ իմաստով այն ներառում է կոշտ կարկասային կոստյումներ, որոնք ընդունված էին իսպանական հաբսբուրգների կայսերական տան օրորք՝ 16-17-րդ դարերում և որոնց ոճը էական ազդեցություն է ունեցել այլ եվրոպական թագավորական տների նորաձևության վրա:

Ազգային տարազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանական ազգային հագուստը, այն տեսքով, որով գեղարվեստական մշակույթի մաս ճանաչվեց, ձևավորվել է 13—19-րդ դարերում: Դրա ի հայտ գալուն նպաստել է մախոների մշակույթը: Մախոները հասարակ ժողովրդի շրջանում իրենց իսպանական ծագումը հանդերձանքի միջոցով հատուկ ընդգծող արական սեռի պճնասերներն էին:

Տղամարդկանց տարազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մախոյի հագուստը բաղկացած էր հետևյալ տարրերից՝

  • կարճ բաճկոն (որը հետագայում ֆրանսիացիների կողմից ստացավ «ֆիգարո» անվանումը),
  • կարճ բաճկոնակ՝ գունազարդ և նախշազարդ,
  • նեղ, ընդգծող նախշազարդ անդրավարտիք, երկարությունը՝ մինչև ծունկը,
  • լաթագոտի, որը գրկում է գոտկատեղը,
  • թիկնոց,
    1922 թվական
  • լայն գոտու ներսում թաքցրած դանակ՝ նավախա,
  • մազերի հավաքման համար հատուկ ցանց,
  • եզրավոր գլխարկ՝ եռանկյուն,
  • ոտնաման՝ ցածր կտրվածքով, ճարմանդով,
  • գուլպա:

Մեր օրերում տղամարդու իսպանական ազգային հագուստի շատ տարրեր պահպանված են իսպանական կորիդաի գլխավոր գործող անձ՝ ցլամարտիկի հանդերձանքի տեսքով:

Կանացի տարազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանական հագուստի կանացի տարբերակում առկա են նույն տարրերը, ինչ իսպանացի պճնամոլուհիների հավաքական կերպար համարվող մախայի հագուստում: Մախա անվանում էին հասարակ ժողովրդի շրջանում իսպանական ծագումը հանդերձանքի միջոցով ընդգծող արական սեռի պճնասերներ մախոների զուգընկերներին:

Մախայի հագուստը բաղկացած էր հետևյալ տարրերից՝

  • գոտկատեղն ընդգրկող և լայն դարձածալով բաճկոն, որի հետ կորսետ նախատեսված չէ,
  • մանթիլա իսպանական ավանդական գլխաշոր, որը իսպանական կանացի տարազի ամենահայտնի տարրն է առ այսօր,
  • մանթիլան ամրացնելու համար վարսակալ,
  • կիսաշրջազգեստ,
  • հովհար,
  • գլխաշոր՝ հիմնականում եռանկյունու տեսքով:

Մեր օրերում իսպանական կանացի տարազի լավագույն օրինակ է ֆլամենկո պարող կանանց հագուստը:

Շրջաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բասկյան գյուղացիների հագուստ՝ Վերածննդի դարաշրջանում: Ունի միջնադարյան բազմաթիվ տարրեր: Կարճ արտահագուստն ուներ հետ կախվող թևքեր, երկար ծոպքով գլխանոց: Բասկ գյուղացիները շրջում էին բաց ծնկներով, իսկ ոտքերին հագնում կաշվե գործվածքով գուլպաներ և սանդալներ:

Ազնվականների հագուստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խայմե Ուգե. «Սրբեր Աբդոնն ու Սեննենը», 1460 թվական
Աբդոնը և Սեննենը իսպանական հագուկապի հատուկ կանոններով են զգեստավորված և կրում են թևի նեղ կտրվածքով թիկնոցներ: Թիկնոցների թևքերը հետ են կախված[1]

Ռեկոնկիստայի դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեկոնկիստների դարաշրջանում Պիրենեյան թերակղզում ծավալված իրադարձությունները նորաձևության մշակույթի առումով ինքնատիպ են համարվում: Այդ ընթացքում նույն տարածաշրջանում մեկտեղված էին իսպանական վեսթգոթների միջնադարյան ավանդական հագուստները, ինչպես նաև նկատելի էր արաբական տարազների ազդեցությունը: Քանի որ մարտերին մասնակցում էին նաև այլ երկրներից ասպետներ՝ տարածում էր ստացել նաև իտալական և ֆրանսիական հագուկապը [1]:

Գոթական հագուստի տարրերը՝

  • կոշիկ՝ երկար գուլպաներով,
  • գլխարկ, օրինակ՝ կապիրոտ,
  • երկար անթև բաճկոնակ:

Տղամարդու իսպանական հագուստի տարրերը՝

  • սոբրերոպա (բառացի՝ «հագուստի վրայից») - տղամարդու արտահագուստն է՝ թիկնոցի տեսքով,
  • աբրիգո,
  • թիկնոց - սովորաբար մի կողմը հավաքվում է ուսին, երկարությունը կախված է կրողի սոցիալական դիրքից
    • բոեմիո - թիկնոց, որի ընդհանուր կտրվածքը շրջանի տեսք ունի: Դրա երկու կողմերի միացումը նախատեսվում է աջ ուսին՝ միացումը կատարվում է ճարմանդով,
  • կասակա - տոնական հագուստ՝ լայն, երկար հետ ընկնող թևքերով:

Իսպանիայում կանացի տարազի ինքնատիպ տարրերը ի հայտ են եկել հատկապես 15-րդ դարում: Այդ ժամանակաշրջանի կանացի հագուստն ուներ իրանը նեղ ընդգծելու հատկանիշ: Գոտկատեղից վեր ու վար հագուստի վրա առաջանում էին շողանման դարսեր: Կանանց դեպքում վարսերը ուղիղ գծով բաժանվում էին երկու կողմի և միանում մեկ ոլորապտույտ սանրվածքի մեջ (հյուսված մազափնջի տեսքով):

Իսպանական կանացի հագուկապը ներառում էր՝

  • վեսթիդո (բառացի՝ «շրջազգեստ») - ազատ, երկար, մեկ կտորից կարված հագուստ է: Կրում են վերնաշապիկի վրայից,
  • կոֆյա դե պապոս - ավանդական կանացի գլխարկ՝ բարակ սպիտակ գործվածքից: Այն բաղկացած էր երկու մասից՝ վարսակալից, որը գլուխը ծածկում էր ծալազարդ գործվածքով ու կարված էր մետաղական կարկասին, ինչպես նաև ինքնատիպ ծալքերով գլխաշորից,
  • տրենսադո - կանացի գլխազարդ: Այս դեպքում վարսերի գագաթից ամրացվում է գլխաշոր, որի մեջ փաթաթվում է նաև մազափունջը: Դրա վրայից էլ մազափունջը փաթաթվում է սև ժապավենով: Գլխազարդի այս տարբերակը պահպանվել է մինչև 1520-ական թվականները: Որոշ ժամանակ այն սկսել են կրել նաև իտալուհիները,
  • վեսպայո - թափանցիկ սպիտակ գործվածքից գլխազարդ, որը ծածկում էր ճակատը, գլուխը և թափվում ուսերի վրա: Դրա վրայից հագնում էին նեղ օղակապ, որը զարդարված էր թանկագին քարերով:

Վերածննդի դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

16-րդ դարի մեկնարկի հետ մեկտեղ փոփոխությունների է ենթարկվում նաև իսպանական հագուկապը: Այդ ժամանակ է, որ տեղի է ունենում գոթական փողփողացող գործվածքներից անցումը կարկասով «բրոնե-կոստյումներին»: Իտալական ռենեսանսի ոճի հագուստին Իսպանիան սկսում է հակադարձել մարդկու կազմվածքի իր իդեալը գծող կոստյումներով[2]:

Սոցիալ-հոգեբանական գործոնները, որոնք ազդոցություն են ունեցել իսպանական հագուստի վրա[3]՝

  • մարտնչող ասպետների իդեալները,
  • իսպանական թագավորական տան խիստ վարքականոնները,
  • կաթոլիկ եկեղեցու ասկետիզմը:

Բաճկոնի համար գործվածքը ստեղծվում էր խիտ ծեծված հումքի միջոցով (բամբակ, ձիու մազ, փետուր, հարդ կամ ծղոտ): Ուսերի գիծը արհեստականորեն լայնացվում էր ծոպքավոր ուսադիրներով[3]: Այս հագուստի գաղափարի մեջ տեղ էին գտել վերածննդի դարաշրջանին բնորոշ մարդկային մարմնի կառուցվածքի բնական ձևերի ընդգծումը, բայց դրա հետ մեկտեղ մարմնի կորությունները հագուստի ձևով ստանում էին կոշտ անկյունային ձևեր: Ինչպես գրում են ուսումնասիրողները, «Իտալական ռենեսանսի ներդաշնակ նորաձևության համեմատ, մարդկային կառուցվածքը «հարգող» իսպանական նորաձևությունը երկրաչափական ձևերի խորը ազդեցության ներքո էր հայտնվել: Դարաշրջանի իսպանական նորաձևությունը արհեստականորեն փոխում էր մարդկային մարմնի կորագծերը»[2]: Մարդու մարմնի առանձին մասերի միջև անցումները, որոնք ընդգծվում էին հագուստի միջոցով, իսպանական նորաձևության մեջ դարձել էին անհամաչափ: Տղամարդկանց հագուստը ոճավրովում էր կոնաձև: Կոնի հիմքը համընկնում էր կոնքերին, իսկ ուսերին մոտ այն լայնանում էր և ոտքերը գրեթե անսովոր տպավորություն էին թողնում, որոնց վրա կարծես թե հագցրած էր կոնը[2]: Տղամարդկանց զգեստապահարանից գրեթե վերանում են երկար հանդերձները, այդ իսկ պատճառով էլ հստակ սահմանազատում է մտնում տղամարդկանց և կանանց հագուստի միջև[3]:

Իսպանական հագուստի տարբերակիչ տարրերն են դառնում հստակ գծերի հանդեպ հակումը և արտաքին պարզությունը, ինչի հետևանքով էլ իտալացիների հագուստի գեղազարդ լինելը իսպանացիների համար չափազանց ծանրաբեռնված է սկսում թվալ[1]:

Տղամարդու հագուստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Դոն Կառլոսի դիմանկարը», նկարիչ Ալոնսո Սանչես Կոելյո, 1564 թվական
  • Կամիսա - վերնաշապիկ, բլուզ: Արտահագուստի տակից այն գրեթե չէր երևում, բացի օձիքից և թևերի փողքերից: Օձիքն ուներ փրփրուն տեսք
  • Կալսես (իսպ.՝ calzas) - գուլպայանման առանձնացող նեղ տաբատ: Նեղ կալսեսները նորաձևությունից դուրս են գալիս միայն 1540-ական թվականներին: Դրա երկու առանձին մասերն էին ներքևի նեղ հատվածն ու վերևի առանձին լայն շերտերից բաղկացած հատվածը, որը տակառի տեսք էր ստանում
  • Կորպեսուելո - նեղ անթև բաճկոնակ, որին ամրացվում էին նեղ տաբատի ծայրերը
  • Արտահագուստ
  • Տաբատ(կարճ)
  • Խուբոն (իսպ.՝ jubón) - բաճկոնի տեսակ, 1520-ական թվականներին նմանություն ուներ իտալական բաճկոններին, բայց և կային տարբերություններ
  • Պանսերոն[3]
  • Բրագետ - բամբակով լցված կարճ տաբատ
  • Օձիք - ժանյակաձև և օսլայած
    • Գրանգոլա, գորգերա - հանրահայտ ծալքավոր իսպանական օձիք [2]
  • Ռոպոն - պալատական արտահագուստ՝ կարճ կամ կիսակարճ,մորթե կամ գործած օձիքով: 1540-ականն թվականներին արդեն ուներ ավելի փոքր ծավալ և պակաս ծավալուն թևեր
  • Կապիտա - կարճ թիկնոց
  • Ֆիելտրո - ավելի երկար թիկնոց
  • Կապա - գլխանոցով դասական լայն ու երկար թիկնոց
  • Գլխարկ
    • Բերետ, փափուկ, դիմացից ներքև թեքված ծայրով (15-րդ դարի առաջին կես)
    • Լայնեզր գլխարկ կոշտ (16-րդ դարի երկրորդ կես)
  • Կոշիկ - նեղ ոտնամաններ թավշյա կամ ատլասե գործվածքից, ձևավորված կտրվածքներով
    • Երկարաճիտք կոշիկներ՝ միայն ռազմական ժամանակաշրջանի համար
  • Գուլպաներ - Իսպանիայում գործած գուլպաների մասին առաջին հիշատակությունները արվել են 1547 թվականին:
17-րդ դարի օձիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հասարակ ժողովրդի հագուստը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

16-րդ դարում Իսպանիայում հասարակ քաղաքացիների հագուստը խիստ տարբերվում էր ազնվականների հագուկապից: Այն ավելի գունագեղ էր:

Կանացի հագուստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Իզաբելլա դե Բուրբոնի նկարը», նկարիչ՝ Դիեգո Վելասկես
«Հովհաննես Մկրտչի ռետաբլոն» (Սալոմեն հագել է օղակների վրա հավաքված շրջազգեստ), նկարիչ՝ Պեդրո Գարսիա դե Բենաբերե, 1470-ական թվականներ:

Կանացի հագուստը տղամարդկանց հանդերձանքի նմանությամբ կորցնում է գծերի սահուն անցումն ու ձեռք է բերում կարկասայնություն: Ըստ ամենայնի, նման հագուստն առաջին անգամ հնարել է Կաստիլիայի թագուհին՝ Էնրիկե IVի արտաամուսնական կապի մեջ մտած կինը՝ Ժուանա Պորտուգալուհին, ով 1468 թվականին նման հագուստով ցանկացել էր թաքցնել իր հղիությունը[1]:

Հագուստի ուրվագիծը ունի հստակ և ինքնատիպ սխեմա. երկու եռանկյունիներ՝ գոտկատեղից վեր փոքր հատվածը և հսկայական կիսաշրջազգեստը [3]:

Տեքստիլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գործվածքների համեմատաբար գորշ գույները, որոնք արաբների ազդեցությամբ պայմանավորված գունագեղ գոթիկայի համեմատ խամրած են թվում, սկսում են առանձնանալ վանական միաբանությանը հարիր գույներով՝ սև և շագանակագույն, սպիտակ և մոխրագույն[1]: Ասպարեզ են գալիս նաև կարմիրը, մանուշակագույնը, կանաչը: Այս շրջանում սկսում են ընդունելի դառնալ հարթ գործվածքներն ու հագուստի միագույն լուծումները[3]:

Կոշիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տղամարդու կոշիկ՝

  • 16-րդ դարի առաջին կեսին սկսում են ի հայտ գալ գունավոր կաշվից կամ թավիշից փափուկ կոշիկները, որոնք առանց կրունկի էին և լայն քթերով(«արջի թաթ»),
  • 16-րդ դարի կեսերին կոշիկների քիթը դառնում է սուր: Ալտասե և թավշյա կոշիկները, որոնք ծածկում էին ամբողջ ոտնաթաթը, դրա վրա հաճախ կտրվածքներ կային, որոնց տակից տեսանելի էր դառնում տակից կարված գործվածքի ևս մեկ շերտ:

Կանացի կոշիկ՝

  • կոշիկներ փափուկ կաշվից, թավիշից և ատլասից, որն էլ իր հերթին պատված էր ասեղնագործ տարրերով,
  • 16-րդ դարի ավարտին ի հայտ են գալիս կրունկները,
  • ընդհանրապես անթույլատրելի էր համարվում, որ շրջազգեստի փեշի տակից տեսանելի էին դառնում կոշիկների ծայրերը: Սակայն սա չէր վերաբերվում հաստ տակացուներով «չապինես» փայտյա ոտնամաններին:

Որքան հասարակության մեջ բարձր դիրք ուներ տիկինը, այնքան բարակ էին նրա կոշիկների տակացուները:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ruth M. Anderson. Hispanic Costume: 1480—1530.
  • James Laver. Breve Historia Del Traje Y La Moda

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]