Եռակի կապ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դեհիդրոբենզո[12]անուլենի կառուցվածքը և AFM պատկերը, որտեղ բենզոլի օղակները միացված են եռակի կապերով

Եռակի կապը քիմիայում կապ է երկու ատոմների միջև, որը ներառում է վեց կապող էլեկտրոն՝ կովալենտային մեկ կապում սովորական երկուսի փոխարեն։ Եռակի կապերն ավելի ամուր են, քան համարժեք մեկ կամ կրկնակի կապերը՝ երեքի կարգով։ Ամենատարածված եռակի կապը ազոտի N2 մոլեկուլում է, երկրորդ ամենատարածվածը ածխածնի երկու ատոմների միջև է, որը կարելի է գտնել ալկիններում։ Եռակի կապ պարունակող այլ ֆունկցիոնալ խմբեր են ցիանիդները և իզոցիանիդները։ Որոշ երկատոմային մոլեկուլներ, ինչպիսիք են դիազոտը և ածխածնի մոնօքսիդը, նույնպես ունեն եռակի կապ։ Կմախքի բանաձևերում եռակի կապը գծվում է որպես երեք զուգահեռ գծեր (≡) երկու միացված ատոմների միջև[1][2]։

Ացետիլեն, H−C≡C−H Ցիանոգեն, N≡C−C≡N Ածխածնի մոնօքսիդ, C≡O
Եռակի կապ ունեցող քիմիական միացություններ

Կապ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապի տեսակները կարելի է բացատրել ուղեծրի հիբրիդացման տեսանկյունից։ Ացետիլենի դեպքում ածխածնի յուրաքանչյուր ատոմ ունի երկու sp-օրբիտալ և երկու p-օրբիտալ։ Երկու sp-օրբիտալները գծային են 180° անկյուններով և զբաղեցնում են x առանցքը (դեկարտյան կոորդինատային համակարգ)։ p- ուղեծրերը ուղղահայաց են y առանցքի և z առանցքի վրա։ Երբ ածխածնի ատոմները մոտենում են միմյանց, sp ուղեծրերը համընկնում են՝ ձևավորելով sp-sp սիգմա կապ։ Միաժամանակ pz-օրբիտալները մոտենում են և միասին կազմում են pz-pz պի-կապ։ Նմանապես, մյուս զույգ py-օրբիտալները կազմում են py-py pi-կապ։ Արդյունքը մեկ սիգմա կապի և երկու pi կապի ձևավորումն է։

Կռացած կապի մոդելում եռակի կապը կարող է ձևավորվել նաև երեք sp3 բլթերի համընկնման արդյունքում՝ առանց pi-կապ ստեղծելու անհրաժեշտության[3]։

Եռակի կապը թթվածնից ծանր տարրերի միջև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեքսա(տերտ-բուտօքսի)դիտունգստրեմ (III) կառուցվածքը, մետաղ-մետաղ եռակի կապի օրինակ։

Թթվածնից ծանր շատ տարրեր կարող են ձևավորել եռակի կապեր։ Տարածված են B-խմբի մետաղների համար։ Հեքսա(տերտ-բուտօքսի)դիտունգստրեմ(III) և հեքսա(տերտ-բուտօքսի)դիմոլիբդեն(III) հայտնի օրինակներ են։ M-M հեռավորությունը մոտավորապես 233 պիկոմետր է[4]։ W2 միացությունը հատուկ ուշադրություն է գրավել ալկինների հետ իր ռեակցիաների համար, ինչը հանգեցնում է RC≡W(OBut)3 բանաձևի մետաղ-ածխածին եռակի կապով միացությունների[5]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Organic Chemistry 2nd Ed. John McMurry
  2. Pyykkö, Pekka; Riedel, Sebastian; Patzschke, Michael (2005). "Triple-Bond Covalent Radii". Chemistry: A European Journal. 11 (12): 3511–20. doi:10.1002/chem.200401299. PMID 15832398.
  3. Advanced Organic Chemistry Carey, Francis A., Sundberg, Richard J. 5th ed. 2007
  4. Chisholm, Malcolm H.; Gallucci, Judith C.; Hollandsworth, Carl B. (2006). "Crystal and molecular structure of W2(OBut)6 and electronic structure calculations on various conformers of W2(OMe)6". Polyhedron. 25 (4): 827–833. doi:10.1016/j.poly.2005.07.010.
  5. .Listemann, Mark L.; Schrock, Richard R. (1985). "Multiple metal carbon Bonds. 35. A General Route to tri-tert-Butoxytungsten Alkylidyne complexes. Scission of Acetylenes by Ditungsten Hexa-tert-butoxide". Organometallics. 4: 74–83. doi:10.1021/om00120a014.