Եգեյան հիմնահարց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Եգեյան ծով, արբանյակային լուսանկար
Հյուսիս-Եգեյան կղզիներ
Տերիտորիալ ջրեր և օդային տարածք:
6 ծովային մղոն. տերիտորիալ ջրերի ներկայիս լայնությունը: Սպիտակ գույն՝ միջազգային ջրեր:
10 ծովային մղոն. Հունաստանի կողմից հաստատված ազգային օդային տարածք:
12 ծովային մղոն: հետագա հնարավոր տարածումը՝ միջազգային իրավունքին համապատասխան

Եգեյան հիմնահարց[1]՝ Հունաստանի և Թուրքիայի միջև վիճելի հարցերի փոխկապակցված համալիր՝ Եգեյան ծովի ջրատարածության և օդային տարածքի ինքնավարությանն ու հարակից իրավունքներին վերաբերող: 1970-ական թվականների վիճելի հարցերի անորոշության պատճառով ծագած մեծաթիվ կոնֆլիկտները զգալի չափով ազդեցին հույն-թուրքական հարաբերությունների վրա: Երկու անգամ 1987 թվականին և 1996 թվականի սկզբին Եգեյան հիմնահարցը ճգնաժամային իրավիճակների, որոնք գրեթե հանգեցնելու էին ռազմական գործողությունների:

Հիմնական վիճելի հարցեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգեյան շրջանին վերաբերող վիճելի հարցերի ողջ սպեկտրը կարելի է բաժանել մի քանի կատեգորիայի.

  • տերիտորիալ ջրերի սահմանազատում. երկու կողմերն էլ այժմ սահմանում են 6 ծովային մղոն (11 կմ) լայնություն: Հունաստանը միջազգային իրավունքի հիման վրա ձգտում է մինչև 12 ծովային մղոն առաջխաղացման իրավունքի ձեռքբերման: Թուրքիան, որն արդեն իսկ ընդլայնել է իր տերիտորիալ ջրերը մինչև 12 մղոն, հերքում է այդ իրավունքը և Հունաստանին սպառնում է պատերազմով, եթե վերջինս կփորձի միակողմանիորեն ընդարձակել շրջանը,
  • ազգային օդային տարածության սահմանազատում. Հունաստանը հավաստիացնում է, որ այժմ վերահսկում է 10 մղոն, իսկ Թուրքիան՝ ընդամենը 6 մղոն,
  • բացառիկ տնտեսական գոտիների և մայրցամաքային ելունդների տնտեսական գոտիների սահմանազատում,
  • տեղեկատվական թռիչքային շրջանների (FIR) սահմանազատում. Հունաստանի իրավունքը՝ Եգեյան ծովի միջազգային հատվածի շրջանակներում իրականացնելու ռազմական վարժանքներ, ինչին խոչընդոտում են տեղեկատվական թռիչքային շրջանների (FIR) կանոնները՝ հաստատված (ՔԱՄԿ) կողմից,
  • վեճեր՝ Եգեյան ծովի մի քանի հունական կղզիների հետ կապված, որոնք արդեն իսկ ապառազմականացված կարգավիճակ ունեն և յուրացվել են,
  • Թուրքիայի հավակնությունները՝ կապված այսպես կոչված «մոխրագույն գոտիների» հետ, որոնք ունեն անորոշ ինքնավարություն բազմաթիվ փոքր, չբնակեցված կղզիներում, առաջին հերթին՝ Իմիա/Կարդակ կղզու կարգավիճակը:

1988 թվականին երկու պետություններն էլ մոտ էին լարվածության կասեցմանը՝ մի շարք դիվանագիտական արարողակարգեր իրականացնելու միջոցով: Հաջորդ քայլը մասնավորապես Հունաստանի գործողություններն էին, որոնք ուղղված էին Թուրքիայի՝ Եվրոպական միության կազմի մեջ ընդգրկվելու պարզեցմանը: Սակայն անգամ 2010 թվականին հարցը շարունակում էր անորոշ մնալ:

Ներգործության ծովային և օդային գոտիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգեյան հիմնախնդրի հարցերի մի ամբողջ խումբ վերաբերում է երկու պետությունների տարածքների շուրջ ծովային և օդային գոտիների վրա ներգործությանը: Այդ հարցերը կապված են Եգեյան ծովի աշխարհագրական և պատմական առանձնահատկությունների և նրա ավազանում պետությունների տեղակայման հետ: Չնայած Հունաստանի և Թուրքիայի մայրցամաքային ափի գծի երկարությունը, որը ողողվում է Եգեյան ծովի ջրերով, գրեթե հավասար է, Եգեյան բոլոր կղզիները՝ բացի Իմբրոսից և Թենեդոսից, պատկանում են Հունաստանին: Դրա հետ մեկտեղ՝ մի շարք խոշոր կղզիներ (Լեսբոսը, Խիոսը, Սամոսը և Դոդեկանես արշիպելագի կղզիները), որոնք պատկանում են Հունաստանին, տեղակայված են անմիջապես Թուրքիայի մայրցամաքային սահմանների մոտ: Դա Թուրքիային հնարավորություն չի տալիս ընդարձակելու ո՛չ ծովային, ո՛չ օդային ազդեցության գոտիները, քանի որ դրանք հաշվարկվում են պետության տարածքի ամենամոտ կետից, ինչպես նաև հավակնում են այդ տարածությանը: Այդ գոտիների ցանկացած հնարավոր ընդարձակում համամասնորեն ավելի մեծ օգուտ կբերի Հունաստանին, քան Թուրքիային:

Տարածված կարծիքի համաձայն՝ Թուրքիան անհանգստացած է նրանով, որ Հունաստանը, հնարավոր է, փորձում է այնքան ընդարձակել իր ազդեցության գոտիները, որ Եգեյան ծովը փաստացի վերածի «Հունական կղզու»: Բացի այդ, Հունաստանը մտահոգված է նրանով, որ Թուրքիան կարող է փորձել «զբաղեցնել Եգեյան ծովի կեսը», այսինքն՝ մինչև Եգեյան ծովի մեջտեղը՝ Լեսբոս, Խիոս, Սամոս և Դոդեկանես արշիպելագի կղզիների սահմաններից այն կողմ, հաստատել թուրքական ներգործության գոտի՝ այդ կերպ դրանք վերածելով շրջափակված տարածքի՝ շրջապատված թուրքական ջրերով և այդ կերպ՝ տարանջատված Հունաստանի[2] հիմնական մասից:

Տերիտորիալ ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերիտորիալ ջրերը ափամերձ պետությանը տալիս են օդային նավագնացության լիակատար վերահսկողություն օդային տարածքում և մասնավոր վերահսկողություն՝ նավագնացության բնագավառում, չնայած արտասահմանյան նավերին (թե՛ քաղաքացիական, թե՛ ռազմական), որպես կանոն, երաշխավորվում է խաղաղ անցում: Տերիտորիալ ջրերի ստանդարտ լայնությունը, որին հավակնում են երկրները, անշեղորեն աճել է XX դարի ընթացքում՝ դարասկզբին 3 ծովային մղոնից (5,6 կմ) դարձել է 6 ծովային մղոն (11 կմ) և այժմ 12 ծովային մղոն (22 կմ): Ներկա նշանակությունը 1982 թվականից ամրագրված է պայմանագրային իրավունքում՝ ՄԱԿ-ի՝ ծովային իրավունքի կոնվենցիայի համաձայն (հոդված 3): Երկու պետություններն էլ Եգեյան ծովում տերիտորիալ ջրերի գիծը հայտարարեցին 6 ծովային մղոն: Տերիտորիալ ջրերի՝ մինչև 12 մղոն ընդարձակման հնարավորությունն առաջացրեց թուրքական կողմի անհանգստությունը՝ Հունաստանի կողմից վերահսկվող տարածքի անհամաչափ մեծացման հետ կապված: Թուրքիան հրաժարվեց դառնալ կոնվենցիայի անդամ և իրեն չի համարում դրա հետ կապ ունեցող: Թուրքիան կոնվենցիան համարում է res inter alios acta, այսինքն՝ այնպիսին, որը պետք է ստորագրված լիներ վեճի երկու կողմերի միջև: Բացի այդ, Հունաստանը միացավ կոնվենցիային՝ հայտարարելով, որ իրեն է վերապահում իրավունքը՝ այդ կանոնը կիրառելու և ապագայում որևէ պահի իր տերիտորիալ ջրերը ընդլայնելու մինչև 12 ծովային մղոն, չնայած երբեք չի փորձել նման բան անել: Հունաստանը կարծում է, որ 12-մղոնանոց ընֆլայնումը վերաբերում է ոչ միայն պայմանագրային իրավունքին, այլև սովորական իրավունքին, քանի որ միջազգային հանրության մեջ գոյություն ունի լայն կոնսենսուս: Ելնելով դրանից՝ Թուրքիան հավաստիացնում է, որ Եգեյան ծովի աշխարհագրական առանձնահատկությունները 12 մղոնի խիստ օգտագործումը դարձնում են անօրինական՝ արդարամտության[3] տեսանկյունից դիտարկելով: Պետությունների միջև առկա լարվածությունը՝ կապված տերիտորիալ ջրերի գծի լայնության հետ, զգալիորեն աճեց 1990-ական թվականների սկզբին, երբ ՄԱԿ-ի՝ ծովային իրավունքի մասին կոնվենցիանպետք է ուժի մեջ մտներ: 1995 թվականի հունիսի 9-ին Թուրքիայի խորհրդարանը պաշտոնապես հայտարարեց, որ Հունաստանի կողմից միակողմանի գործողությունները կդառնան պատերազմի շարժառիթ: Այդ հայտարարությունը Հունաստանի կողմից դիտարկվեց որպես ՄԱԿ-ի Կանոնադրության խախտում, որն արգելում է «ուժով կամ դրա գործադրմամբ սպառնալիքները՝ ցանկացած պետության տերիտորիալ անձեռնմխելիության կամ քաղաքական անկախության դեմ»:

Ազգային օդային տարածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային օդային տարածքը, որպես կանոն, սահմանվում է որպես պետության ցամաքային տարածքի և հարակից տերիտորիալ ջրերի վրա առկա օդային տարածք: Ազգային օդային տարածությունը ինքնավար պետությանը արտաքին օդային շարժը վերահսկելու զգալի հնարավորություն է տալիս: Չնայած քաղաքացիական ավիացիան, որպես կանոն, ըստ միջազգային պայմանագրերի՝ թույլատրվում է ազգային օդային տարածք, արտասահմանյան ռազմական և այլ տեսակի արտասահմանյան օդանավերն իրավունք չունեն ազատ տեղաշարժվելու այլ պետության[4] օդային տարածքով: Հունաստանի համար ազգային օդային տարածքի սահմանազատումը բացառման կարգով է տեղի ունեցել, քանի որ նրա սահմանները չեն համընկնում տերիտորիալ ջրերի սահմանների հետ: Հունաստանն ունի 10 ծովային մղոն (19 կմ) օդային տարածք՝ ի տարբերություն այժմ ամրակցված 6 մղոն տերիտորիալ ջրերի: 1974 թվականից Թուրքիան հրաժարվել է ճանաչել Հունաստանի օդային տարածքի արտաքին 4 մղոնը՝ հղում անելով Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպության՝ 1948 թվականի Կանոնադրությանը: Այն ներառում է պարտադիր սահմանումներ, որոնցից հետևում է, որ երկու գոտիներն էլ պետք է համապատասխանեն իրենց չափսերով[5]: Ի պատասխան՝ Հունաստանը հավաստիացնում է, որ.

  • 10 ծովային մղոն (19 կմ) հունական գոտին պաշտոնապես ֆիքսվել է 1931 թվականին՝ մինչ ՔԱՄԿ-ի Կանոնադրության ընդունումը, այն ճանաչվել է Հունաստանի հարևան բոլոր պետությունների կողմից, ներառյալ՝ Թուրքիայի, 1948 թվականին[6],
  • 10 ծովային մղոն հունական գոտին նաև կարող է մեկնաբանվել միջազգային իրավունքով երաշխավորված՝ որպես ավելի լայն իրավունքների միայն մասնավոր, ընտրական օգտագործում, իսկ հենց որպես 12 մղոն գոտու մաս՝ հավասար ինչպես օդային տարածության համար, այնպես էլ՝ տերիտորիալ ջրերի,
  • այժմ հունական տերիտորիալ ջրերը սահմանվում են 6 մղոն լայնությամբ՝ միայն Թուրքիայի casus belli-ով:

Թուրքական ռազմական օդանավերի՝ Հունաստանի ազգային օդային տարածքով թռիչքների պատճառով ծագած կոնֆլիկտը հանգեցրեց չդադարող ռազմական, տակտիկական պրովոկացիաների. թուրքական կողմն իրեն իրավասու է համարում թռիչքներ իրականացնել արտաքին 4 մղոն շերտի տարածքում, իսկ հունական ռազմական ինքնաթիռներն ստիպված են տեղ չհասած գրավել դրանք: Հունական և թուրքական ինքնաթիռների այդ «հանդիպումները» հանգեցնում են վտանգավոր մանյովրերի (զորաշարժերի), որոնք արդեն միանշանակ ավարտվում են երկու կողմերի մարդկային զոհերով: Մասնավորապես՝ հույն օդաչու Նիկոլաոս Սիալմասը վթարի ենթարկվեց Այոս-Էֆսրատիոս կղզու մոտակայքում՝ թուրքական F-16 ինքնաթիռի դեմը փակելով, 1996 թվականին[7], և Կոստաս Իլիկիասը, ով կործանվեց Կարպատոս[8] կղզում՝ թուրքական F-16-ի հետ բախումից հետո:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Геостратегия Российской Федерации на балканах: состояние и тенденции развития : на примере российско-греческих отношений : автореферат дис. … кандидата политических наук : 23.00.04 / Парастатов Ставрис Витальевич; [Место защиты: Пятигор. гос. лингвист. ун-т]. — Пятигорск, 2012. — 22 с. — С. 9
  2. Kemal Başlar (2001): Two facets of the Aegean Sea dispute: 'de lege lata' and 'de lege ferenda'. In: K. Başlar (ed.), Turkey and international law. Ankara. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2006-08-22-ին։ Վերցված է 2006-01-23 
  3. Wolff Heintschel von Heinegg (1989): Der Ägäis-Konflikt: Die Abgrenzung des Festlandsockels zwischen Griechenland und der Türkei und das Problem der Inseln im Seevölkerrecht. Berlin: Duncker und Humblot. (գերմ.)
  4. Haanappel, Peter P. C. (2003)։ The Law and Policy of Air Space and Outer Space։ Kluwer։ էջ 22 
  5. Embassy of Turkey in Washington: Aegean Disputes Archived 2006-04-15 at the Wayback Machine.
  6. Greek Ministry of Foreign Affairs: Unilateral Turkish claims in the Aegean.
  7. թուրք օդանավորդ Նեիլ Էրդողանը զոհվեց՝ խոցվելով հունական Мираж-2000 ինքնաթիռի կողմից: Միջադեպն առաջին անգամ որակվեց որպես դժբախտ պատահար: 2004 թվականին հունական թերթերից մեկը հրապարակեց հայտարարություն, ըստ որի՝ թուրքական ինքնաթիռը ոչ դիտավորյալ խոցվել է հույների կողմից: Ողբերգության փաստը հաստատվեց թուրքական կառավարության կողմից, բայց հերքվեց հունական կառավարության կողմիցСообщение агентства Катимерини
  8. Греческий министр обороны Э. Меймаракис заявил в эфир «Греческого национального телевидения» в рамках утренней программы «Проти Грамми», что это была операция турецкой разведки против греческого острова Крит. Сообщение агентства Катимерини Archived 2007-10-17 at the Wayback Machine.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]