Բերգեն-Բելզեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բերգեն-Բելզեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերգեն-Բելզեն (գերմ. Bergen-Belsen) – նացիստական համակենտրոնացման ճամբար է, որը տեղակայված է Բերգեն-Բելզենում )Бе́рген-Бе́льзен) (нем. Bergen-Belsen) -(ալսօրվա Ներքին Սակսոնիայի տերիտորիայում) Գաննովեր ագարակի տարածքում, Բելզեն գյուղի մոտակայքում և մի քանի կիլոմետր դեպի Բերգեն քաղաքի հարավ արևմուտք։ Բերգեն-Բելզեն անվանումով աշխարհագրական վայր այժմ գոյություն չունի։

Պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեղծվել է 1940 թվականի մայիսին որպես Շտալագ 311 (գերմ. Stalag XI-C) Ֆրանսիայի և Բելգիայի ռազմագերիների համար։ Ձերբակալվածների սկզբնական թիվը 600 մարդ էր։ 1941 թվականի հուլիսին այստեղ բերվեցին մոտ 20 հազար ռազմագերիներ Խորհրդային Միությունից, 1942 թվականի գարնանը նրանցից 18 հազարը մահացան ցրտից, սովից և հիվանդությունից (ապրեցին միայն 2097 մարդ)։ 1943 թվականի ապրիլին ռազմագերիների ճամբարը փակվեց և վերանվանվեց համակենտրոնացման ճամբար ժամանակավոր պահպանման համար անվամբ նրանց համար, ովքեր ունեին օտարերկրյա անձնագրեր և որոնց կարող էին փոխանակել գերմանական սուբյեկտները պարունակվող Դաշնակից ճամբարներում։1944 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ճամբարն ստացավ «համակենտրոնացման »ստատուսը։ Հիվանդ բանտարկյալների, ովքեր այլևս չէին կարողանում աշխատել աշխատանքային ճամբարներում, ստեղծվեց 1944 թվականի մարտին։ 1945 թվականին, երբ հաստատվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջը, Բերգեն-Բելզեն էին տեղափոխվում բանտարկյալներ այլ ճամբարներից, չնայած Բերգեն-Բելզենը կահավորված չէր այդ քանակով մարդկանց ընդունելու համար։ Ճամբարում չկային գազային խցիկներ։ Բայց 1943-1945 թվականներին այստեղ մահացել են 50 հազարին մոտ բանտարկյալներ, նրանցից 35 հազարից ավելին՝ տիֆից՝ ընդամենը ազատվելուց մի քանի ամիս առաջ։ 1944 թվականի դեկտեմբերին տիֆի համաճարակից մահացել են 350 մարդ։ Հունվարին նրանց թիվը հասավ 800-1000 մարդ, փետրվարին՝ 6.000-7.000, մարտին՝ 18.168, ապրիլին՝ 18.355։ Մահացողների մեջ էր չեխ նկարիչ և գրող Յոզեֆ Չապեկը, Աննա Ֆրանկը և նրա քույր Մարգոն։ 1945 թվականի փետրվարին տիֆի համաճարակի ծայրաստիճան աճման հետևանքով ճամբարում կտրուկ փոխվեց իրավիճակը. Մարտի 1-ին ճամբարի պարետ՝ կոմենդանտ Յոզեֆ Կրամերը համակենտրոնացման ճամբարների վարչակազմի ղեկավար, Էսէս-ի Գրուպենֆյուրեր Ռիխարդ Գլյուկսին՝ (Richard Glücks) ուղարկեց գրավոր լուծելու արտադրական և այլ խնդիրներ։ Ճամբարը ինքնակամ տրվեց համախոհներին և ողջ մնացածներն ազատվեցին 1945 թվականի ապրիլի 15-ին Բրիտանական զինված ուժերի 11-րդ դիվիզիայի կողմից։ Ազատվելուց երկու շաբաթ հետո մահացավ 9.000 մարդ, իսկ մինչև մայիսի վերջը՝ էլի 4.000 մարդ։

Ճամբարի կառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերգեն-Բելզեն ճամբարը կազմված էր 8 առանձին ճամբարներից, նրանցից յուրաքանչյուրը շրջափակված էր ծակող, սուր մլերից, որոնք լրիվ առանձնացնում էր տարբեր ճամբարների բանտարկյալների շփումը մեկը մյուսից։

Բանտարկյակների ճամբարը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1943 թվականի ապրիլին, երբ Բերգեն-Բելզեն ճամբարը դարձավ բանտարկյալների ժամանակավոր պահպանման վայր, այն կազմված էր բարակներից, որոնք առաջ զբաղեցնում էին զինվորական բանտարկյալները։ Ամենասկզբից Häftlingslager ճամբարը ստեղծված էր 500 տղամարդ բանտարկյալների համար, ովքեր իրականացնում էին օտարերկրյա դատապարտյալներին գերմանական ռազմագերիների հետ փոխանակման համար բանտարակյալների ժամանակավոր պահման ճամբարի ստեղծման աշխատանքներ։ Häftlingslager ճամբարի բանտարկյալները պետք է կրեին գծավոր հագուստ, աշխատեին մինչև լրիվ հյուծվելը։ 1943թ. ապրիլի 30-ին Բուխենվալդ համակենտրոնացման ճամբարից դուրս եկավ այդ ճամբարի համար նախատեսված բանտարկյալներով լի առաջին տրանսպորտային միջոցը։ 1943 թվական մայիսի 18-ին Նացվեյլեր-Շտրուտգոֆ համակենտրոնացման ճամբարից ի լրումն նախորդ քանակի բանտարկյալների, տեղափոխվեց նաև ֆրանսիացի բանտարկյալների խումբը։ 1944 թվականի մարտից սկսած Häftlingslager ճամբարում հիվանդ բանտարկյալների կամ ֆիզիկական աշխատանք կատարել չկարողացողների համար ստեղծվեց հատուկ բաժին ՝ Erholungslager վերկանգնողական ճամբարը։ 1945 թվականին ամբողջ Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարների բանարկյալներին տեղափոխեցին այս բաժին, որտեղ չստանալով բժշկական օգնություն, նրանք համատարած մահանում էին։ Այս բաժին իր անունը ունի՝ հիվանդների համար ճամբար՝ Krankenlager ։ Վերականգնողական ճամբարի համար գերիներով լի տրանսպորտը եկավ 1944 թվականի մարտի 27-ին։ Այն Դորա-Միտելբաու ճամբարից բերեց թվով 1000 բանտարկյալների։

Դորա-Միտելբաու ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերգեն-Բելզեն ճամբարից ազատվեցին հազիվ 57 կենդանի մնացած բանտարկյալ։ Häftlingslager ճամբարից շուրջ 200 բանտարկյալ սպանվեցին ֆենոլի սրսկումից հետո (այս պրոցեսը ղեկավարում էր Կարլ Ռոտ (Karl Rothe) անունով մի բանտարկյալ, ում այդ պաշտոնին նշանակել էր ՍՍ-ը, ով ուներ «ավագ բուժքույր»կոչումը): Նա սպանվեց գերիների կողմից 1944 թվականին:

Չեզոք ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չեզոք երկրների մի քանի հարյուր հրեաներ (Իսպանիա, Պորտուգալիա, Արգենտինե, Թուրքիա) ապրւմ էին այս ճամբարում: Այս բանտարկյալները չպետք է աշխատեին. Նրանց ձերբակալման պայմանները լրիվ փոխաբերական էին՝ մինչև 1945 թվականի մարտը:

Հատուկ ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ճամբարում պահվում էին մի քանի հազար (2300-2500) լեհական հրեաներ (մեծամասամբ Վարշավայից, Լվովից՝ գերմ. Լեմբերգ, և Կրակով), որոնք տեղափոխվել էին այստեղ 1943 թվականի հուլիսին, նրանք ունեին Հարավային Ամերիկայի երկրների անձագրեր (օրինակ՝ Պարագվայ, Հոնդուրաս): Այս բանտարկյալները չպետք է աշխատեին, բայց գտնվում էին խիստ մեկուսացված, ինչպես նաև «ունեին Լեհաստանում ՍՍ-ի գործունեության լրիվ պատկերացում»։ 1943 թվականի հոկտեմբերի 23-ին 1700 լեհական հրեաներով տրանսպորտը Հատուկ (Sonderlager ) ճամբարից հասավ Օսվենցիմ մահապարտների ճամբար։ Մյուսները տեղափոխվել էին Վիտելլ քաղաք (Ֆրանսիա) Հարավային Ամերիկա տեղափոխվելու համար։ 1944 թվականին ևս երկու տրանսպորտ տեղափոխվեց Օսվենցիմ ճամբար։ Ճամբարում մնացին միայն այստեղ բերված 350 լեհական հրեաներ։

Հունգարիայի ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ճամբարը ստեղծվել է 1944 թվականի հուլիսի 8-ին Հունգարիայից բերված 1683 հրեաներին պահելու համար։ Այսպես, նրանց օգտակար էր կրել Դավիդի աստղերով պատկերված սովորական քաղաքացիական հագուստ։ Նրանք չպետք է աշխատեին, դուրս գային հանդիպման, նրանց ապահովում էին լավ սննդով և խնամքով։ Այս բանտարկյալներին նաև անվանվում էին «առավելություններով հրեաներ » (Vorzugsjuden)։ Աստղային ճամբարի (Sternlager), հետ համեմատած հունգարական ճամբարն ուներ հրեական կառավարում։

Աստղային ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1944 թվականի հունվարից մինչև սեպտեմբեր՝ առավելապես Հոլանդիայից, 3670 հրեաներ, 8 տրանսպորտային միջոցներով հոլանդական Վեստերբորկ «տրանզիտային ճամբարից» տեղափոխվեցին Բերգեն-Բելզեն։ Այստեղ պայմաններն ավելի լավն էին, քան Բերգեն-Բելզենի այլ ճամբարներոմ (բացառությամբ Հունգարական ճամբարի)։ Աստղային ճամբարի (Sternlager) բանտարկյալները կրում էին Դավիդի դեղին աստղով կարված սեփական հագուստը։ Նրանք պետք է աշխատեին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հոլանդական հրեաներից միայն 6000-ը վերադարձան տուն, այն 110000-ից, ովքեր արտաքսվել էին նացիստների (ազգայնականների) կողմից։ Նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներում իրենց գոյությունը մի կերպ պահած հոլանդական հրեաների ավելի քան 1/3-ը Բերգեն-Բելզենի Աստղային ճամբարի բանտարկյալներն էին։

Վրանային ճամբար (քեմփինգի տարածք)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ճամբարը կառուցվել է 1944 թվականի օգոստոսի սկզբներին։ Սկզբնական շրջանում այն Լեհաստանից եկած կանանց համար ծառայում էր որպես միջանկյալ ճամբար։ 1944 թվականին հոկտեմբերի վերջին և նոյեմբերի սկզբին մոտ 3000 կանանց Օսվենցիմայից տեղափոխեցին Բերգեն-Բեզեն և տեղավորեցին վրաններում։ Ամենայն հավանականությամբ, 1944 թվականի հոկտեմբերին Օսվենցիմայից տեղափոխվել են նաև Աննա Ֆրանկը և նրա քույր Մարգոն, նրանք տեղավորվել են հենց Վրանային ճամբարում։ Այս ճամբարի բանտարկյալների առողջության վատթարացման պատճառով նրանց չէին թողնում աշխատել։

Կանանց փոքր ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանանց փոքր ճամբարը բացվել է 1944 թվականի օգոստոսին. այն նախատեսված էր միայն Օսվենցիմայից տեղափոխված կանանց համար։ 1944 թվականի դեկտեմբերին Բերգեն-Բելզենում կուտակվել էին 15257 բանտարկյալ, որոնցից 8000-ը Կանանց փոքր ճամբարի կանայք և աղջիկներ էին։ 1945 թվականի հունվարին կանանց ճամբարը դարձավ բանտարկյալ տղամարդկանց երկրորդ ճամբարը։ Այդ ժամանակ Բերգեն-Բելզենն ընդլայնվում էր. կանանց համար ստեղծվեց նոր ճամբար։

Կանանց մեծ ճամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1945 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ այս ճամբարում գտնվում էին 9735 տղամարդ և 8730 կին։ Մինչև հունվարի 15-ը արդեն կային 16475 կին, որոնց համար անհրաժեշտ էր բացել նոր ճամբար։ Ռազմագերիների ճամբարի տարածքում գտնվող հիվանդանոցային ճամբարը խառնվել էր Բերգեն-Բելզենի ճամբարի հետ, և նրա 36 բարաքներում էին տեղավորում այդ կանանց։ Մինչև մարտի 1-ը կին բանտարկյալների թիվը հասավ մինչև 26723-ի, իսկ մինչև մարտի 15-ը՝ մինչև 30387։

Բանակային մարզական կենտրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1940 թվականին ռազմագերիների ճամբարը սկզբում տեղակայվել էր բանակային մարզական կենտրոնի բարաքներում։ Հետո ռազմագերիների ճամբարը աճեց, մեծացավ, դարձավ համակենտրոնացման ճամբար։ Բերգեն-Բելզեն ճամբարի մուտքը գտնվում է բանակային մարզական կենտրոնից 1, 5 կիլոմետր հեռավորության վրա։

Ազատագրված ճամբարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1945 թվականի ապրիլի 15-ին, Էսէս-ի ռեյխսֆյուրեր Հենրիխ Հիմմլերի հրամանով Բերգեն-Բելզեն համակենտրոնացման ճամբարը ինքնակամ տրվեց միացյալ ուժերի 21-րդ բանակային խմբին (միացյալ անգլո-կանադական միություն)։ Պատճառն այն է, որ Բերգեն-Բելզենը գտնվում էր զինվորական գոտու մեջտեղում, որտեղ պայքար էր գնում բիտանական և գերմանական բանակների միջև, որտեղ առաջացավ տիֆի համաճարակի առաջացման վտանգը, որը երկու հակամարտող կողմերի զինվորների համար շատ վտանգավոր էր։ Բացի դրանից, Գիմմլերը չէր ցանկանում ճամբարները հանձնել սովետական զորքերին։ Մինչև 1945 թվականի ապրիլի 8-ը մոտավորապես 25000-30000 բանտարկյալներ Նոյենգամմե (Neuengamme) տերիտորիայում տեղակայված այլ ճամբարներից հասան Բերգեն-Բելզեն ճամբար։ Այդ ժամանակ Բերգեն-Բելզենում գտնվում էին մոտ 60000 բանտարկյալներ, նրանցից մի մասը տեղավորվեցին մոտակայքում գտնվող բանակային պատրաստականության կենտրոնում։ Ժնևյան կոնվենցիան հաստատում էր, որ քաղաքացիական բանտարկյալները պետք է գտնվեն զինվորական գործողությունների գոտուց դուրս, և համապատասխանաբար՝ ճամբարները պետք է թողնեն կամ էվոկուացվեն։ Տիֆի համաճարակի պատճառով Բերգեն-Բելզեն համակենտրոնացման ճամբարում անհնար էր բանտարկյալների ժամանակին տեղափոխումը։ Պատերազմող կողմերի զինվորներին չէր թույլատրվում թողնել ճամբարը տիֆի համաճարակի տարածման վտանգի պատճառով։ Գիմլերի հրամանով ապրիլի 6-11-ը հրեաներով (մոտ 7000 մարդ) երեք տրանսպորտը տեղափոխվեցին չեզոք գոտի։ Նրանք այն բանտարկյալներն էին, որոնք ունեին օտարերկրյա անձնագրեր (մեծամասամբ հոլանդական և հունգարական հրեաներ, հրեական բանտարկյալներ՝ չեզոք պետությունների քաղաքացիներ) և որոնց նացիստները կարող էին օգտագործել իրենց ռազմագերիների փոխանակման համար։ Բերգեն-Բելզենի վրա բրիտականական զինված ուժերին հսկողության փոխանցումը տևեց մի քանի օր։ Գերմանական երկու սպաներ ուղարկվեցին բրիտանացիների մոտ բանակցությունների՝ բացատրելու, որ ճամբարում են գտնվում 9000 հիվանդ բանտարկյալներ, և որ ճամբարում չկա ջուր, միացյալ ուժերի ռմբակոծման հետևանքով շարքից դուրս է եկել էլեկտրական պոմպը։ Գերմանացիներն առաջարկեցին ճամբարն անհապաղ հանձնել բրիտանացիների ձեռքը, այսպիսով ակնկալում էին, որ կկանխեն տիֆի համաճարակի տարածումը։ Փոխարենը գերմանացիները պատրաստ էին տալ Ալլեր գետի վրայով անցնող կամուրջը։ Սկզբում բրիտանական հրամանատարությունը հրաժարվեց այս համաձայնությունից, իսկ հետո եկան համաձայնության։ Ապրիլի 12-ի գիշերը Գերմանիայի զինված ուժերի տեղական ղեկավարության և բրիգադի շտաբի ղեկավարի՝ ի դեմս բրիգադի գեներալ Թեյլոր-Բալֆուրի (Taylor-Balfour) (Էբերխարդ Կոլբի (Eberhard Kolb) տվյալներով իր «Բերգեն-Բելզենը 1943-1945 թվականներին» գրքում) միջև ստորագրվեց հրադադարի մասին համաձայնագիրը։ Բերգեն-Բելզենի շրջակայքի 48 քառակուսի մետր տարածքը՝ 8 կմ երկարությամբ և 6 կմ լայնությամբ, հայտարարվել էր չեզոք գոտի: Համաձայնագրում նշված էր, որ մինչև բրիտանական զորքերի գալը, ճամբարև պետք է հսկեն հունգարական զինվորների ստորաբաժանումները և վերմախտի կանոնավոր բանակի զինվորներ Այս ստորաբաժանումներին խոստացել էին, բրիտանացիների գալուց 6 օր հետո, թույլատրել վերադառնալու գերմանական գոտի: Ինչ վերաբերվում էր Էսէս-ի զինվորներին, ովքեր կոմպլեկտավորել էին ճամբարի հսկողությունը, նրանց հրամայված էր մնալ իրենց տեղերում և կատարել իրենց պարտականությունները այնքան ժամանակ, մինչև բրիտանական զորքերը չմտնեին ճամբար: Համաձայնագրում չկային այս էսէսականների հետագա ճակատագրի վերաբերյակ հատուկ նշումներ: Բերգեն-Բելզենի բանտարկյալերից մեկը, ով Զակսենհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարից 1945 թվականի փետրվարին եկել էր այստեղ, Ռուդոլֆ Կյուստերմեյերն էր (Rudolf Küstermeier)՝ կատարվող դեպքերի վկան էր: Սկսվեց վերջին փուլը. Էսէսական զինվորները հագան քաղաքացիական հագուստ, որ հնարավորինս շուտ անհետանան: Գերիների փոքրիկ խմբեր պատրաստվում էին իշխանափոխությունից հետո վերականգնել կարգերը: