Ամադ (նախագիծ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ամադ
Հիմնադրված2000
Լուծարված2003
Իրանի միջուկային ծրագրի հիմնական օբյեկտները

«Ամադ» նախագիծ[1] (անգլ.՝ AMAD Plan, պարս․՝ پروژه آماد), Իրանի 2000-2003 թվականների գաղտնի գիտահետազոտական նախագիծը, որի նպատակը բալիստիկ հրթիռի համար միջուկային մարտագլխիկի մշակումն ու փորձարկումն էր:

Իսրայելի կառավարության հայտարարության համաձայն, որը արվել էր 2018 թվականի ապրիլի 30-ին, նախագիծը շարունակում է իրականացվել: Սակայն մայիսի 1-ին հրապարակվել է ԱԷՄԳ-ի հայտարարությունը, որում նշվում է, որ գործակալությունը 2009 թվականից հետո հավաստի տեղեկություններ չի ստացել, որոնք կարող էին մատնանշել միջուկային զենք արտադրելու Իրանի մտադրությունը (անգլ.՝ no credible indications of activities)[2]:

Նախագիծ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղեկատվության աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականի նոյեմբերին Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ԱԷՄԳ) որոշում է ընդունել հրապարակել իրանական միջուկային ծրագրի «Հնարավոր ռազմական մոտեցումները»[3] (անգլ.՝ Possible Military Dimensions, PMD) առանձին հավելվածով՝ 2016 թվականի դրությամբ, այս մանրամասն տասներկուերորդ փաստաթուղթը «Ամադ» նախագծի մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրն էր[4][5]:

Մեկնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ամադ»-ի ապագա նախագծի առաջին էսքիզները հայտնվել են 2000 թվականին (այլ տվյալներով՝ նախագիծը ստեղծվել է դեռեւս 1989 թվականին՝ երկակի նշանակության տեխնոլոգիաներ ձեռք բերելու նպատակով[6]). ենթադրվում է, որ Մոսխեն Ֆահրիզադե-Մահաբադին պատասխանատու էր նախորդ հետազոտությունները նոր նախագծի վերակազմավորելու համար: Նախագծի միջոցառումների մեծ մասը սկսվել է 2002 թվականին Լավիզան-Շիանում[7] (Lavizan-Shian), բայց իրականացվել են նաև այլ օբյեկտներ. ընդհանուր համակարգումն իր կենտրոնական գրասենյակից իրականացրել է նաև Ֆահրիզադե-Մահաբադին[8][9][6]:

Աշխատանքների ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

5 և 4 ենթածրագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթագիծ 3[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

110 և 111 ենթածրագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Սառեցում»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն անդամ երկրների կողմից ԱԷՄԳ-ի կողմից ներկայացված տեղեկատվության՝ (մասնավորապես, ըստ ԿՀՎ-ի տվյալների[6]), «Ամադ» նախագիծը հանկարծակի դադարեցվել էր 2003 թվականի վերջին՝ համապատասխան հրաման ստանալուց հետո (անգլ.՝ halt order) իրանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից: Ընդ որում, սկզբնապես տարբեր ենթածրագրերում աշխատող աշխատակիցները, ենթադրաբար, մնացել են իրենց աշխատատեղերում, գրառումներ կատարելու և այդ ժամանակ ձեռք բերված արդյունքների մասին հաշվետվություն ներկայացնելու համար: Դրանից հետո՝ 2003 թվականի վերջից մինչև 2004 թվականի սկիզբ ընկած ժամանակահատվածում, ինչպես սարքավորումները, այնպես էլ նախագծին մասնակցող աշխատակիցների աշխատատեղերը ոչնչացվել են՝ հնարավորինս քիչ հետք թողնելու նպատակով, որոնք կարող էին մատնանշել կատարված աշխատանքի «նրբանկատ» (անգլ.՝ sensitive) բնույթը[10][9]:

2018

Իսրայելի կառավարության հայտարարության համաձայն, որն արվել է 2018 թվականի ապրիլի 30-ին, նրա ձեռքում են հայտնվել «Ամադ» նախագծի մասին 100 հազար թղթային և թվային փաստաթղթեր[11], իսկ նախագիծը շարունակում է իրականացվել[12][13][14]:

Իրանի ԱԳ նախարարի տեղակալ Աբաս Արաքչին Բենյամին Նեթանյահուի մեղադրանքները «անհեթեթ շոու» է անվանել»[15][16]։

Փաստաթղթերի հրապարակումից մի քանի ժամ անց Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ զրուցել է «Իրանի ռազմա-միջուկային ծրագրի» թեմայով. զրույցի ընթացքում Պուտինը հաստատել է, որ Ռուսաստանը կշարունակի կատարել ԳՀՀԾ-ի վերաբերյալ իր պարտավորությունները այնքան ժամանակ, քանի դեռ դա կանեն նաև մյուս մասնակիցները[17]: Նույն օրը ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել էր, որ այդ տվյալները կարեւոր գործոն է համարում ԳՀՀԾ-ից դուրս գալու մասին որոշում կայացնելիս[18][19][20][21] (և արդյունքում, դա հանգեցրել է մայիսի 8-ին համաձայնագրից երկրի դուրս գալուն):

Մայիսի 1-ին հրապարակվել է ԱԷՄԳ-ի հայտարարությունը, որում նշվում է, որ գործակալությունը 2009-ից հետո հավաստի տեղեկություններ չի ստացել, որոնք կարող էին մատնանշել միջուկային զենք արտադրելու Իրանի մտադրությունը (անգլ.՝ no credible indications of activities)[22]: Մայիսի 3-ին ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարել էր, որ Իրանի միջուկային զենքի առկայության մասին իսրայելական տվյալները կարող են անցյալին վերաբերել[23]: Իսրայելի կառավարության հայտարարության համաձայն, որն արվել է 2018 թվականի ապրիլի 30-ին, նրա ձեռքում են հայտնվել «Ամադ» նախագծի մասին 100 հազար թղթային և թվային փաստաթղթեր[24], իսկ նախագիծը շարունակում է իրականացվել[25][26][27]:

Իրանի ԱԳ նախարարի տեղակալ Աբաս Արաքչին Նեթանյահուի մեղադրանքները «անհեթեթ շոու» է անվանել[28][29]:

Փաստաթղթերի հրապարակումից մի քանի ժամ անց Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ զրուցել է «Իրանի ռազմա-միջուկային ծրագրի» թեմայով. զրույցի ընթացքում Պուտինը հաստատել է, որ Ռուսաստանը կշարունակի կատարել ԳՀՀԾ-ի վերաբերյալ իր պարտավորությունները այնքան ժամանակ, քանի դեռ դա կանեն նաև մյուս մասնակիցները[30]: Նույն օրը ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել էր, որ այդ տվյալները կարեւոր գործոն է համարում ԳՀՀԾ-ից դուրս գալու մասին որոշում կայացնելիս[31][32][33][34] (և արդյունքում, դա հանգեցրել է մայիսի 8-ին համաձայնագրից երկրի դուրս գալուն):

1Մայիսի 1-ին հրապարակվել Է ԱԷՄԳ-ի հայտարարությունը, որում նշվում է, որ գործակալությունը 2009 թվականից հետո հավաստի տեղեկություններ չի ստացել, որոնք կարող էին մատնանշել միջուկային զենք արտադրելու Իրանի մտադրությունը (անգլ.՝ no credible indications of activities)[35]: Մայիսի 3-ին ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարել էր, որ Իրանի միջուկային զենքի առկայության մասին իսրայելական տվյալները կարող են անցյալին վերաբերել[36]:

Համատեղ համապարփակ գործողությունների ծրագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած այն բանին, որ ԱԷՄԳ-ն «Ամադ» նախագծի մասին տվյալներ է հրապարակել դեռևս 2011 թվականին, տվյալ ծրագրի շրջանակներում աշխատանքների մասին տեղեկատվությունը հրապարակայնորեն չի քննարկվել 2015 թվականին՝ Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրի (ԳՀՀԾ) կնքման ժամանակ[37]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Секретные материалы: Нетаньяху рассказал о «ядерном архиве» Ирана»։ ИА REGNUM։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-01 
  2. «Statement on Iran by the IAEA Spokesperson, № 22» (անգլերեն)։ www.iaea.org։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-02 
  3. «Искусство разрывать сделки: откажется ли Трамп от ядерного соглашения с Ираном»։ ТАСС։ 2017-10-13։ Վերցված է 2018-05-03 
  4. Gaietta, 2016, էջ 139
  5. Giles, 2015, էջ 48
  6. 6,0 6,1 6,2 Rezaei, 2017, էջ 181
  7. «Иранская оппозиция нашла секретный ядерный центр в Тегеране»։ lenta.ru։ 2004-11-17։ Վերցված է 2018-05-02 
  8. Gaietta, 2016, էջ 140
  9. 9,0 9,1 Cordesman, Gold, 2014, էջ 95
  10. Gaietta, 2016, էջ 147
  11. «Экс-глава Минобороны Израиля призвал ввести санкции против Ирана»։ РИА Новости (ռուսերեն)։ 2018-05-05։ Վերցված է 2018-05-05 
  12. Рафаэль Фахрутдинов (2018-04-30)։ ««Ядерная сделка с Ираном основана на лжи»»։ Газета.Ru։ Վերցված է 2018-05-01 
  13. «Израиль поделился разведданными о ядерном проекте Ирана с США»։ РИА Новости։ 2018-04-30։ Վերցված է 2018-05-01 
  14. Andrew Buncombe (2018-04-30)։ «Netanyahu claims Israel has proof Iran still trying trying to develop a nuclear weapon»։ The Independent (en-GB)։ Վերցված է 2018-05-01 
  15. «Иран назвал «нелепым шоу» обвинения Израиля в разработке ядерного оружия»։ Известия (ռուսերեն)։ 2018-04-30։ Վերցված է 2018-05-01 
  16. «Иран ответил на обвинения Израиля в разработке ядерного оружия»։ kommersant.ru։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-01 
  17. Рафаэль Фахрутдинов (2018-05-01)։ ««Путин подтвердил позицию России по иранской сделке»»։ Газета.Ru։ Վերցված է 2018-05-01 
  18. «Белый дом обвинил Иран в наличии тайной ядерной программы»։ РИА Новости (ռուսերեն)։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-01 
  19. «Trump Hints He Plans to Quit the Iran Nuclear Deal»։ Bloomberg.com (անգլերեն)։ 2018-04-30։ Վերցված է 2018-05-01 
  20. Bob Fredericks, Yaron Steinbuch (2018-04-30)։ «Netanyahu: Iran ‘brazenly lied’ about secret nuke program»։ New York Post (en-US)։ Վերցված է 2018-05-01 
  21. «Israels Ministerpräsident Netanyahu wirft Iran Verstoss gegen den Atom-Deal vor»։ Neue Zürcher Zeitung (գերմաներեն)։ 2018-05-01։ 0376-6829։ Վերցված է 2018-05-01 
  22. «Statement on Iran by the IAEA Spokesperson, № 22» (անգլերեն)։ www.iaea.org։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-02 
  23. Эльвира Кокая, Александр Братерский (2018-05-03)։ «Тень войны: чем обернется противостояние Ирана и Израиля»։ Газета.Ru։ Վերցված է 2018-05-03 
  24. «Экс-глава Минобороны Израиля призвал ввести санкции против Ирана»։ РИА Новости (ռուսերեն)։ 2018-05-05։ Վերցված է 2018-05-05 
  25. Рафаэль Фахрутдинов (2018-04-30)։ ««Ядерная сделка с Ираном основана на лжи»»։ Газета.Ru։ Վերցված է 2018-05-01 
  26. «Израиль поделился разведданными о ядерном проекте Ирана с США»։ РИА Новости։ 2018-04-30։ Վերցված է 2018-05-01 
  27. Andrew Buncombe (2018-04-30)։ «Netanyahu claims Israel has proof Iran still trying trying to develop a nuclear weapon»։ The Independent (en-GB)։ Վերցված է 2018-05-01 
  28. «Иран назвал «нелепым шоу» обвинения Израиля в разработке ядерного оружия»։ Известия (ռուսերեն)։ 2018-04-30։ Վերցված է 2018-05-01 
  29. «Иран ответил на обвинения Израиля в разработке ядерного оружия»։ kommersant.ru։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-01 
  30. Рафаэль Фахрутдинов (2018-05-01)։ ««Путин подтвердил позицию России по иранской сделке»»։ Газета.Ru։ Վերցված է 2018-05-01 
  31. «Белый дом обвинил Иран в наличии тайной ядерной программы»։ РИА Новости (ռուսերեն)։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-01 
  32. «Trump Hints He Plans to Quit the Iran Nuclear Deal»։ Bloomberg.com (անգլերեն)։ 2018-04-30։ Վերցված է 2018-05-01 
  33. Bob Fredericks, Yaron Steinbuch (2018-04-30)։ «Netanyahu: Iran ‘brazenly lied’ about secret nuke program»։ New York Post (en-US)։ Վերցված է 2018-05-01 
  34. «Israels Ministerpräsident Netanyahu wirft Iran Verstoss gegen den Atom-Deal vor»։ Neue Zürcher Zeitung (գերմաներեն)։ 2018-05-01։ 0376-6829։ Վերցված է 2018-05-01 
  35. «Statement on Iran by the IAEA Spokesperson, № 22» (անգլերեն)։ www.iaea.org։ 2018-05-01։ Վերցված է 2018-05-02 
  36. Эльвира Кокая, Александр Братерский (2018-05-03)։ «Тень войны: чем обернется противостояние Ирана и Израиля»։ Газета.Ru։ Վերցված է 2018-05-03 
  37. Anthony H. Cordesman The Arab-U.S. Strategic Partnership and the Changing Security Balance in the Gulf: Joint and Asymmetric Warfare, Missiles and Missile Defense, Civil War and Non-State Actors, and Outside Powers. — Rowman & Littlefield, 2015. — С. 285—286. — 617 с. — ISBN 9781442258990

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]