Հրթիռային զենք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Հրթիռայիn զենք, համակարգ, որտեղ ոչնչացման միջոցները նպատակակետին են հասցվում կառավարվող կամ չկառավարվող հրթիռներով, ներառում է միջուկային կամ սովորական լիցքով հրթիռ, արձակման տեղակայանք, ստուգման արձակման սարքավորումներ, նշանառության, հրթիռի թռիչքի կառավարման, տրանսպորտային և այլ միջոցներ։ Հրթիռայիn զենքի հիմնական հատկություններն են. թռիչքի մեծ հեռավորությունն ու արագությունը, որը հնարավորություն է տալիս մի քանի տասնյակ րոպեում անցնել հազարավոր կիլոմետրեր, ահռելի կործանիչ ուժ ունե¬ ցող լիցքը նպատակակետին հասցնելու կարողությունը, մեծ դարերիպուկությունը, մա¬ նևրայնությունը և նվազ խոցելիությունը։ Հրթիռայիn զենքի նախատիպերը, ըստ երևույթին, եղել են Հնդկաստանում և Չինաստանում (X—XII դարերիրերում) ամրոցների պաշարման ժամանակ օգտագործվող հատուկ նետերը, որոնց ամրացվում էին թղթե պարկուճներ՝ լցված բաղադարերիությամբ վառոդարերին մոտ պայթուցիկ նյութով։ XVIII դարերիրում հնդարերիական զորքը անգլիական գաղութարարների դարերիմ Սերինգապատամի պաշարման ժամանակ օգտագործում էր մետաղյա պարկուճով հրթիռներ՝ 3—6 կգ զանգվածով, 1, 5— 2, 5 Կմ հեռահարությամբ։ XIX դարերիրում շատ երկրներ մշակեցին և զինվեցին զանազան կառուցվածքի վառոդարերիյին հրթիռներով։ Հրթիռներ օգտագործվել են անգլո-դարերինիական պատերազմում (1807—1814), Լայպցիգի (1813) և Վաթեռլոոյի (1815) ճակատամարտերում, ռուս-թուրքական պատերազմներում (1828—29 և 1877—78), Ղրիմի պատերազմում (1853—1856)։ Սակայն ակոսավոր հրետանու արագ զարգացման հետևանքով հրթիռները հանվեցին սպառազինությունից և մոռացվեցին։ XX դարերի 20—30-ական թվականներին սովետական և արտասահմանյան գիտնականների նվաճումները հանգեցրին հրթիռային տեխնիկայի բուռն զարգացմանը։ 30-ական թվականներին ՍՍՀՄ-ում մշակվեցին հրթիռներ (ռեակտիվ արկեր), որոնք ավիացիան կիրառեց Խալխին-Գոլի ճակատամարտում 1939 թվականին։ Միաժամանակ ցամաքային զոր քերի համար մշակվեցին արձակման բազմալիցք տեղակայանքներ, այսպես կոչված <Կատյուշաներ>, որոնք լայնորեն օգտագործվեցին Հայրենական մեծ պատերազմում (1941—1945)։ 1942 թվականից հրթիռներով սկսեցին զինվել ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի, իսկ 1943 թվականից՝ նաև Գերմաևիայի ռազմաօդային ուժերը։ Գերմանիան օգտագործում էր նաև կառավարվող բալիստիկ հրթիռ՝ Ա-4 (ՖԱՈԻ-2), որի մարտական մասը պարունակում էր 1000 կգ պայթուցիկ նյութ։ 1944 թվականներին նա այս հրթիռներով ռմբակոծում էր Եվրոպայի մի շարք քաղաքներ, հիմնականում Լոնդարերինը։ 1950—1960 թվականներին ՍՍՀՄ, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, ավելի ուշ Չինաստանը ստեղծեցին և զիևվեցին զանազան նշանակության հրթիռներով։ Հրթիռայիn զենք ստացան նաև ՆԱՏՕ-ի և Վարշավայի պայմանագրի երկրները։ Կախված մեկնարկի և նպատակակետի տեղերից՝ հրթիռները բաժանվում են հետևյալ դարերիսերի, «երկիր֊երկիր*, «երկիր-օդարերի, «օդարերիերկիր», «օդարերիօդարերի։ Յուրաքանչյուր նշված դարերիսի հրթիռ արձակվում է համապատասխանաբար երկրի մակերևույթից կամ ինքնաթիռից՝ վերերկրյա կամ օդարերիյին օբյեկտներ խոցելու համար։ Ամեն մի դարերիս իր հերթին բաժանվում է ենթադարերիսերի։ Հրթիռները կարող են կրել միջուկային կամ սովորական լիցք։ Հրթիռայիn զենք ըստ նշանակության, օգտագործվող հրթիռի դարերիսի, լիցքի հզորության և կատարելիք խնդարերի ընդունված է բաժանել ստրատեգիական, օպերատիվ տակտիկական և տակտիկական դարերիսերի։ Սովետական բանակում ստրատեգիական հրթիռայիn զենքով զինվում են ստրատեգիական նշանակության հրթիռային զորքերը, ռազմաօդային ուժերը, ռազմածովային նավատորմը։ Այն նախատեսված է հակառակորդարերի կարևոր ստրատեգիական օբյեկտներ (միջուկային հարձակման միջոցներ, վարչաքաղաքական և ռազմարդայունաբերական կենտրոններ, զորքերի խոշոր միավորումներ) ոչնչացնելու համար։ Ստրատեգիական հրթիռները կարող են արձակվել ստորերկրյա հորաններից, ինքնաթիռներից, ստորջրյա և վերջրյա ռազմանավերից։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png