Նեգիդալերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Infoboxforlang.png
Նեգիդալերեն
Ӈе̄ғидал туйэ̄н
Տեսակլեզու[1], կենդանի լեզու[2] և ծայրահեղ վտանգված լեզու
ԵնթադասՏունգուս-մանջուրական լեզուներ
ԵրկրներՌուսաստան Ռուսաստան
Խոսողների քանակ74 մարդ[3], 730 մարդ[4] և 222 մարդ (1989)
Լեզվակիրների թիվը74[5]
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակոչնչացման եզրին[6]
ԴասակարգումԵվրասիայի լեզուներ

Տունգուս-մանջուրական լեզվաընտանիք

Հյուսիսային ճյուղ
Գրերի համակարգԿյուրեղագիր
IETFneg
ISO 639-3neg

Նեգիդալերենը կամ նեղիդալերենը (նգդլ.` Ӈе̄ғидал туйэ̄н (Նյեեղիդալ տույէէն)) նեգիդալների լեզուն է: Այն խոսվում է Ռուսաստանի Խաբարովսկի երկրամասում, Ամուր գետի ստորին և Ամգուն գետի միջին հոսանքներում[7]: Պատկանում է տունգուս-մանջուրական լեզվընտանիքի հյուսիսային ճյուղին, որի մեջ են մտնում նաև էվենկերենն ու էվեներենը: Նեգիդալերենը մոտ է էվենկերենին և երբեմն ներկայացվում է որպես դրա մի բարբառ[8]:

Կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ռուսաստանում բնակվում էր 567 նեգիդալ, որից 147 մարդ տիրապետում էր նեգիդալերեն լեզվին: 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով 513 նեգիդալցիներից ընդամենը 74-ն են տիրապետում լեզվին[9][10]: Սակայն լեզվաբանների կարծիքով լեզվին տիրապետում է ընդամենը 3 հոգի, իսկ մնացածները` լեզվի պասիվ կրողներ են[11]: 2017 թվականի տվյալներով կա վերին նեգիդալերեն իմացող 6 հոգի, իսկ ստորին նեգիդալերենով խոսողներ չկան[9][12]: Նեգիդալերենը համարվում է ծայրահեղ վտանգված և ակնկալվում է, որ այն կմարի առաջիկա տասնամյակու[13]: Նեգիդալերեն լեզուն օգտագործվում է սահմանափակ կենցաղային և արտադրական շփման ժամանակ և ֆոլկլորի բանավոր հաղորդման համար: Ժամանակակից բոլոր նեգիդալցիները տիրապետում են ռուսերենին:

Բարբառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեգիդալերեն լեզուն բաղկացած է երկու` վերին և ստորին բարբառներից: Վերին բարբառը խոսվում է Ամգուն գետի հովտում` Վլադիմիրովկայում, իսկ արդեն անհետացած ներքին բարբառը` Ամուր գետի մոտակա Տիր և Բելոգլինկա բնակավայրերում: Ներքին նեգիդալերենը շատ մոտ էր էվենկերենին:

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեգիդալերենն ունի 8 ձայնավոր հնչյուններ` /i, ɛ, a, ɘ, u, ɯ, o, ɔ/: Ձայնավորների երկարացումը նշվում է մակրոններով: Նեգիդալերենին հատուկ է ձայնաներդաշնակությունը: Բառակազմության, բառափոխության և ձևակազմության տեսակետից նեգիդալերենը կցական լեզու է` դրանում բառի քերականական ձևերը կազմվում են մեկական քերականական կարգ արտահայտող առանձին մասնիկներով:

Այբուբեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեգիդալերենի այբուբենը 1992 թվականին ստեղծել է Մարինա Խասանովան: Այն ստեղծվել է կյուրեղագրի հիման վրա և ունի 37 տառ: Թեև Խաբարովսկի երկրամասի իշխանություններն այն հաստատել են 1993 թվականին, սակայն մինչև 2010 թվականն այբուբենը լայն կիրառություն չի ունեցել[14][15]: 2016 թվականին տպագրված նեգիդալերեն այբբենարանում կա Њ њ տառը, փոխարենը` չկա Ө ө տառը[16][17]:

Տառը Հնչյունը
А а Ա
Б б Բ
В в Վ
Г г Գ
Ғ ғ Ղ
Д д Դ
Е е Ե
Ё ё Յո
Ж ж Ժ
З з Զ
Ӡ ӡ/Ӟ ӟ Ջ
И и Ի
Й й Յ
К к Կ
Л л Լ
М м Մ
Н н Ն
Њ њ Նյ
Ӈ ӈ Նգ
О о Օ
Ө ө ըՕ
П п Պ
Р р Ր
С с Ս
Т т Տ
У у Ու
Ф ф Ֆ
Х х Խ
Ц ц Ց
Ч ч Չ
Ш ш Շ
Щ щ ԾՉ
ъ «կոշտ նշան»
Ы ы ըԻ
ь «փափուկ նշան»
Э э Է
Ю ю Յու
Я я Յա

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  2. https://iso639-3.sil.org/code/neg
  3. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls
  4. https://www.ethnologue.com/language/ulc
  5. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls
  6. Անհետացման եզրին գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս
  7. Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
  8. Janhunen, Juha (1996) Manchuria: An ethnic history. Helsinki: Finno-Ugrian Society, p. 73
  9. 9,0 9,1 Pakendorf, Brigitte & Natalia Aralova. 2018. The endangered state of Negidal: A field report. Language Documentation & Conservation 12: 1-14. http://hdl.handle.net/10125/24760
  10. Simons, G. F. & C. D. Fennig (eds.). 2017. Ethnologue: Languages of the World, Twentieth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: https://www-ethnologue-com/language/neg
  11. Калинина Е.Ю. Этюд о гармонии гласных в негидальском языке, или негласные презумпции о гласных звуках, Москва: Языки славянских культур, 2008
  12. «Negidal - The Endangered Languages Project»։ Endangered Languages (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-02-17 
  13. «Negidal - The Endangered Languages Project»։ Endangered Languages (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-02-17 
  14. А. М. Певнов, М. М. Хасанова. Негидальцы и негидальский язык // Acta Linguistica Petropolitana. — 2006. — Т. 2, часть 1. — С. 447—542.
  15. Российская газета. Негидальский букварь
  16. Первый негидальский букварь издали в Хабаровском крае
  17. «Тридцать семь негидальских букв << Наука, История, Образование, СМИ | Дебри-ДВ» (ռուսերեն)։ debri-dv.com։ Վերցված է 2017-03-25 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Schmidt P. The language of the Negidals // «Acta Universitatis Latviensis», V. Riga, 1923.
  • 風間 伸次郎, ネギダール語 テキストと文法概説, 京都, 2002.
  • Казарова А. В., Надеина Д. И., Берелтуева Д. М. Неғида хэсэнин. Электронное фонетическое справочное пособие по негидальскому языку. Хабаровск: По заказу министерства природных ресурсов Хабаровского края ООО «Портал Хабаровск», 2009. ([1])
  • Калинина Е. Ю. Этюд о гармонии гласных в негидальском языке, или негласные презумпции о гласных звуках // Фонетика и нефонетика. К 70-летию Сандро В. Кодзасова. / Архипов А. В. и др. (ред.). М.: Языки славянских культур, 2008. Сс. 272—282.
  • Колесникова В. Д., Константинова О. A. Негидальский язык // Языки народов СССР. Т. 5. Л., 1968.
  • Мыльникова K. M., Цинциус В. И. Материалы по негидальскому языку // Тунгусский сборник, 1. Л., 1931.
  • Цинциус, Вера Ивановна. Негидальский язык // Языки мира: Монгольские, тунгусо-маньчжурские, японский и корейский языки. М., 1997.
  • Цинциус В. И. Негидальский язык. Исследования и материалы. Л., 1982.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]