Յաա Ասանտևա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յաա Ասանտևա
Ծնվել էմոտ. 1840 կամ 1832[1]
ԾննդավայրBesease, Գանա
Մահացել էհոկտեմբերի 17, 1921(1921-10-17)
Մահվան վայրՍեյշելյան կղզիներ
ՔաղաքացիությունAshanti Empire?
ԱզգությունԱշանտի
Մասնագիտությունկառավարիչ, ռազմական առաջնորդ և Դիմադրության մարտիկ
Զբաղեցրած պաշտոններqueen mother? և Queen mothers in Africa?[2]
Yaa Asantewaa Վիքիպահեստում

Յաա Ասանտևա (անգլ.՝ Yaa Asantewaa, մոտ. 1840 կամ 1832[1], Besease, Գանա - հոկտեմբերի 17, 1921(1921-10-17), Սեյշելյան կղզիներ), Եջիսուի (ժամանակակից Գանայի մասն է) մայր-թագուհին: 1900 թվականին նա ղեկավարել է Աշանտի ապստամբությունն ընդդեմ Բրիտանական կայսրության դեմ, որը հայտնի է նաև Ոսկե գահի պատերազմ անունով, կամ Յաա Ասանտևայի պատերազմ անուններով[3]:

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1840 թվականին, Գանայի կենտրոնում գտնվող Բեսիս քաղաքում: Երկու երեխաներից ամենամեծն էր: Նրա եղբայրը՝ Աֆրեն Փանինը, դարձել է մոտակա համայնքի՝ Էդվեդոյի կառավարիչը: Նրա առանց միջադեպի անցած մանկությունից հետո, նա բույսեր է աճեցրել Բոանկրայի շուրջը: Նա բազմակնության ամուսնություն է ունեցել Կումսայիից մի տղամարդու հետ, ումից ունեցել է մի դուստր[4]:

Ապստամբության պատճառը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յաա Ասանտևան իր եղբոր կառավարության ժամանակ տեսել է, թե ինչպես է Աշանտիի Ֆեդերացիան բազմաթիվ փորձություններ անցել, ինչպես նաև քաղաքացիական պատերազմը (1883-1888), որոնք վտանգում էին վերջինիս գոյությունը: Յաա Ասանտևան եղբոր մահից հետո Եջիսուի կառավարիչ է նշանակել իր թոռանը: Երբ բրիտանացիները 1896 թվականին նրան Աշանտի Փրեմեհ I-ի և Աշանտիի կառավարության մնացած անդամների հետ աքսորեցին Սեյշելյան կղզիներ, Յաա Ասանտևան դարձավ Եջիսու-Ջուաբենի շրջանի գահապահը: Փրեմեհ I-ի վտարումից հետո Ոսկե Ափի բրիտանացի գեներալ-նահանգապետ Ֆրեդերիկ Միտչելլ Հուսոնը պահանջել է նրանց տեսնել պետության խորհրդանիշ Ոսկե գահը (Ոսկե աթոռ)[4]: Նման անհարգանքը գաղտնի հավաքի պատճառ դարձավ Աշանտիի և Կումասիի կառավարության անդամների կողմից, որի նպատակը աքսորում գտնվող իրենց թագավորի ապահով վերադարձի քննարկումն էր: Հավաքվածները չկարողացան գալ վերջնական համաձայնության: Յաա Ասանտևան, ով այդ հանդիպման ներկաներից էր, կանգնեց և Խորհրդին դիմեց հետևյալ խոսքերով, որն այժմ էլ մեծ ճանաչում ունեն Աֆրիկայում[5].

«Հիմա ես տեսնում եմ, որ ձեզանից ոմանք վախենում են առաջ գնալ և պայքարել հանուն մեր կառավարչի: Օսեյ Տուտուի, Օկոմֆո Անոկիի և Օպոկու Վերեի ժամանակներում պետերը թույլ չէին տալիս ոչ մի կրակոցով գրավել իրենց կառավարիչներին: Ոչ մի սպիտակամորթ իրենց չէր էլ կարող թույլ տալ խոսել Աշանտիի կառավարիչների հետ այնպես, ինչպես այսօր առավոտյան խոսեց նահանգապետը: Մի՞թե Աշանտիում իրոք քաջություն չի մնացել: Ես չեմ հավատում: Դա լինել չի կարող: Ես պետք է հասնեմ հետևյալը. «Եթե դուք, Աշանտիի տղամարդիկ, առաջ չգնաք, այլապես դա մենք կանենք»: Մենք՝ կանայք, կանենք դա: Ես կոչ եմ անում մեր կանանց: Մենք պետք է պայքարենք սպիտակամորթ տղամարդկանց դեմ: Մենք կմնանք ճակատամարտի դաշտում մինչև վերջին պահը»[6]:

Հաջորդ առավոտյան՝ 1900 թվականի մարտի 28-ին, Յաա Ասանտևան հավաքեց կականց մի խումբ, որոնց հետևում էին տղամարդկանց ամոթխած դեմքերը: Մոտ հինգ հազար բանակով նա ղեկավարել է Ասանտեի ապստամբությունը, որը հայտնի է նաև Ոսկե աթոռի պատերազմ անունով: Ասանտեի ազնվականությունից աջակցություն ստանալով, նա բրիտանացիների դեմ քաջաբար մարտնչում էր[6][7]:

Պատմական վայր և մշակութային ժառանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յաա Ասանտևան դարձել է Ասանտեի պատմության, ինչպես նաև Գանայի պատմության ամենասիրված գործիչներից մեկը, որպես մի ամբողջություն, ով մեծ դերակատարություն ունի բրիտանացիների գաղութացման քաղաքականությանը դիմակայելու գործում: Նա հավերժացվել է հետևյալ երգում.

Koo koo hin koo
Yaa Asantewaa ee!
Obaa basia
Ogyina apremo ano ee!
Waye be egyae
Na Wabo mmode
("Yaa Asantewaa
The woman who fights before cannons
You have accomplished great things
You have done well")[8]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Akyeampong E. K., Gates H. L. Dictionary on African Biography, افریقی سوانحی لغتNew York City: OUP, 2012. — ISBN 978-0-19-538207-5
  2. https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%A4%E3%82%A1%E3%83%BB%E3%82%A2%E3%82%B5%E3%83%B3%E3%83%86%E3%83%AF%E3%82%A1
  3. Appiah, Kwame Anthony, and Henry Louis Gates, Jr. (eds), Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience, p. 276.
  4. 4,0 4,1 Korsah, Chantal (22 July 2016)։ «Yaa Asantewaa»։ Dangerous Women։ Վերցված է 20 February 2017 
  5. «Queen Mother Nana Yaa Asantewaa of West Africa's Ashanti Empire»։ Black History Heroes։ Վերցված է 20 February 2017 
  6. 6,0 6,1 Oforka Venatius Chukwudum (2015)։ The Bleeding Continent: How Africa Became Impoverished and Why It Remains Poor։ Xlibris Corporation։ էջեր 97–։ ISBN 978-1-5144-2972-3 
  7. Commey Pusch Komiete (2012)։ 100 Greatest African Kings And Queens ( Volume One )։ BookBaby։ էջեր 53–։ ISBN 978-1-62488-777-2 
  8. "Yaa Asantewaa", in The Oxford Encyclopedia of Women in World History, 2008, quoting Arhin, p. 97.