Մենաշնորհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Մոնոպոլիաից)
Jump to navigation Jump to search

Մենաշնորհման կամ մոնոպոլիայի իրադրության մեջ, կազմակերպությունը գործում է առանց նշանակալի մրցակիցների (թողարկում արտադրանքներ կամ առաջարկում ծառայություններ, որոնք չունեն փոխարինիչներ) առկայության պայմաններում։ Մենաշնորհի դեպքում շուկայում գործում է մեկ վաճառող. դա կարող է լինել ինչպես պետական մենաշնորհ, այնպես էլ մանսավոր մենաշնորհ՝ կարգավորվող կամ չկարգավորվող։ Մենաշնորհը, գերիշխելով տնտեսության որոշակի ճյուղերում և կենտրոնացնելով արտադրվող ապրանքների զգալի մասը, շուկայում սահմանում է բարձր գին, որը զգալիորեն գերազանցում է արտադրության համար աշխատանքային և նյութական նորմալ ծախսումները։ Մենաշնորհը ձգտում է սահմանափակել ապրանքների թողարկումը և առաջարկում ապրանքների պակասորդ, այնքան որ պահանջարկը գերազանցի առաջարկին։ Այս դեպքում մենաշնորհի եկամուտը կազմում է ապրանքի արժեքի և արհեստականորեն բարձրացված գնի միջև տարբերությունը։ Այսպես, մենաշնորհի եկամտին է միանում գնորդների նորմալ եկամտի մի մասը։

Մոնոպոլիա բառն առաջացել է հունարեն 2 բառերից, նշանակում է մեկ վաճառող։

Մենաշնորհային շուկայում պահանջարկի օրենքը չի գործում։ Մրցակցային մակարդակը գերազանցող մոնոպոլ գներն ու շահույթը ուղղակի հակասում են սպառողների շահերին։ Այն իջեցնում է բնակչության կենսամակարդակը, քանի որ սպառողը ստիպված վճարում է բարձր գին, կրճատելով իր մյուս ծախսերը, իջեցնում է ապրանքների գները։ Այն նվազեցնում է արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը, քանի որ մոնոպոլիաները չեն հոգում ծախսերի տնտեսման մասին և դրանց դիմաց վճարում են սպառողները։ Մոնոպոլ գինը շուկայական գնի հատուկ տեսակ է, որը սահմանվում է հավասարակշռված գնից բարձր կամ ցածր մակարդակի վրա՝ նպատակ ունենալով ստանալ մոնոպոլ շահույթ։ Գնորդը նույնպես կարող է ունենալ միակը լինելու իշխանություն, այն անվանում են մոնոպսոնիա։

Մենաշնորհի առաջացման պատճառները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի մենաշնորհի առաջացման 3 պատճառ.

  1. ծախսերը հասնում են նվազագույնի այն ժամանակ, երբ արտադրանքի թողարկումը կատարվում է միայն 1 ֆիրմայի կողմից,
  2. մոնոպոոլիստը տիրում և վերահսկում է հումքի որոշակի աղբյուրների և տեխնիկական գիտելիքների,
  3. պետությունը որևէ 1 ֆիրմայի կարող է վերապահել մոնոպոլ իրավունքներ։

Մենաշնորհի տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • բնական մենաշնորհ
  • մաքուր մենաշնորհ, որը լինում է կարգավորվող և չկարգավորվող։
  • իրավիճակային մենաշնորհ
  • լեգալ կամ իրավական մենաշնորհ

Բնական մենաշնորհ, սրանք այն սեփականատերերն են, ու տնտեսական կազմակերպությունները, որոնց տրամադրության տակ կան արտադրության հազվագյուտ և ազատ չվերականգնվող տարրեր, օրինակ՝ հազվագյուտ մետաղներ։

Լեգալ մոնոպոլիա, մենատիրական շուկայում հակառակորդի ներթափանցումն արհեստական արգելքներով կանխելու համար ազատ մոնոպոլիաներն օգտագործում են իրավաբանական որոշակի սահմանափակումներ։

Արհեստական մոնոպոլիա, սրանք արտադրական ձեռնարկությունների ու առևտրական կազմակերպությունների խոշոր միավորումներ են, որոնք փորձում են փոխել շուկայի կառուցվածքը՝ իրենց կամքը թելադրելով նրանց։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կ.Ներսիսյան «Մրցակցություն և մենաշնորհ», Եր. 2009.