Jump to content

Մալթական լիրա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մալթական լիրա
հնացած տարադրամ, լիրա, ֆունտ Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրՄալթա Խմբագրել Wikidata
Տարադրամի պատկերանշանի նկարագրությունlira sign Խմբագրել Wikidata
ԹողարկողCentral Bank of Malta Խմբագրել Wikidata
Հաջորդողեվրո Խմբագրել Wikidata
ՆախորդողըQ3973268 Խմբագրել Wikidata
Սկսած7 Հունիսի 1972 Խմբագրել Wikidata
Ավարտված31 Դեկտեմբերի 2007 Խմբագրել Wikidata
Գին2,3295 եվրո Խմբագրել Wikidata

Մալթական լիրան (մալթերեն՝ lira Maltija, հոգնակի՝ liri, ISO 4217 ծածկագիր՝ MTL) կամ ֆունտ (մինչև մոտ 1986 թվականը անգլերեն, ծածկագիր MTP) Մալթայի արժույթն էր 1972 թվականից մինչև 2007 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ Մեկ լիրան բաժանված էր 100 ցենտի, յուրաքանչյուրը 10 միլ։ 1986 թվականից հետո լիրան կրճատվել է որպես Lm, թեև սկզբնական £ M նշանը շարունակել է ոչ պաշտոնապես օգտագործվել։ Անգլերենում արժույթը դեռ հաճախ կոչվում էր ֆունտ, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նրա պաշտոնական անգլերեն անվանումը փոխվեց լիրա։

Եվրոն որպես Մալթայի պաշտոնական արժույթ փոխարինեց լիրային 2008 թվականի հունվարի 1-ին 1 եվրո անդառնալի ֆիքսված փոխարժեքով 0,4293 լմ-ի դիմաց կամ մոտավորապես 2,33 եվրո լմ 1-ի դիմաց։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեռլինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1825 թվականին կայսերական խորհուրդը Մալթայում ներմուծեց ստեrլինգ մետաղադրամներ՝ փոխարինելով մի համակարգի, որի համաձայն շրջանառվում էին տարբեր մետաղադրամներ, ներառյալ այն, որը թողարկվել էր Մալթայում Սուրբ Հովհաննեսի ասպետների կողմից։ Ֆունտը գնահատվել է տեղական արժույթով 12 սկուդի։ Այս փոխարժեքը նշանակում էր, որ մալթական ամենափոքր մետաղադրամը՝ գրանոն, արժեր ֆարթի մեկ երրորդը (1 սկուդո = 20 թարի = 240 գրանի)։ Հետևաբար, 1⁄3 ֆարթինգ (1⁄12 պենի) մետաղադրամներ թողարկվել են Մալթայում օգտագործելու համար մինչև 1913 թվականը՝ սովորական ստեrլինգ մետաղադրամների հետ մեկտեղ։ Բրիտանական գաղութներից, որոնք օգտագործում էին ստեrլինգ մետաղադրամ, Մալթան եզակի էր 1⁄3 ֆարթինգ մետաղադրամ թողարկելու հարցում։

1914 թվականից մինչև 1918 թվականներին պատերազմի ժամանակ թղթադրամների շտապ թողարկումները կատարվում էին կառավարության կողմից։

Մինչև 1972 թվականը ֆունտը բաժանված էր 20 շիլլինգի՝ յուրաքանչյուրը 12 պենսից՝ 4 ֆարթինգից մինչև կոպեկ, 1972 թվականի մայիսից այն տասնորդականացվել է 100 ցենտի, իսկ յուրաքանչյուր ցենտը՝ 10 միլի[1]։

Մինչ տասնորդական ստեռլինգ մետաղադրամը շարունակեց շրջանառվել Մալթայում մոտ մեկ տարի այն բանից հետո, երբ այն հանվեց Մեծ Բրիտանիայում տասնորդականացման պատճառով, քանի որ Մալթան տասնորդական չէր մինչև 1972 թվականի հունիսի 22-ին ստերլինգի լողացումից հետո։

Թղթադրամներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1914-1918 թվականներին թողարկվել են արտասովոր թողարկումներ 5 և 10 շիլլինգ, 1, 5 և 10 ֆունտ ստեռլինգ արժեքներով։ 1940 թվականին թողարկվել են 2/6, 5/–, 10/– և £ 1 թղթադրամները՝ թվագրված 1939 թվականի սեպտեմբերի 13-ով, որին տարեվերջին հաջորդել է ժամանակավոր 1/– թղթադրամը, որը տպագրվել է հին 2/– թղթադրամների վրա՝ նոյեմբերի 20-ով։ 1918 թվականին 10 և 1 ֆունտ ստերլինգ արժողությամբ թղթադրամների արտադրությունը շարունակվել է[2]։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ընդ որում 1961 թվականից մինչև 1963 թվականները կրկին շրջանառության մեջ են դրվել 5 ֆունտ ստեռլինգանոց թղթադրամները։

Այն բանից հետո, երբ Մալթայի Կենտրոնական բանկը ստեղծվեց 1967 թվականի Կենտրոնական բանկի ակտով և սկսեց գործել 1968 թվականի ապրիլի 17-ին[2], թղթադրամների վրա նշված թողարկող մարմինը «Մալթայի կառավարությունից» փոխվեց «Մալթայի կենտրոնական բանկի»։ Չնայած թղթադրամների դիզայնը մնացել է անփոփոխ, գույները փոխվել են։ Կենտրոնական բանկը այս շարքն անվանում է «ICD-ի առաջին շարք»։ «CBM»-ի երկրորդ սերիան սկսվեց 1973 թվականի հունվարի 15-ին լիրայով թղթադրամների ներդրմամբ։

Լիրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալթայի կառավարության, այնուհետև Մալթայի Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված թղթադրամները գրվել են անգլերենով մինչև 1972 թվականը։ 1973-1985 թվականներին դրանք գրված են եղել մալթերենով դիմերեսին (արժույթը նշված է որպես «լիրա») և անգլերենով՝ հակառակ կողմում (արժույթը նույնացնելով որպես ֆունտ)։ 1986 թվականից մինչև 2007 թվականը մալթերենը օգտագործվել է երկու կողմից[3]։

Չնայած այն ժամանակ բացառապես բրիտանական մետաղադրամների օգտագործմամբ, Մալթան 1971 թվականին Մեծ Բրիտանիայի հետ տասնորդականացում չեղավ։ Փոխարենը տասնորդականացումը տեղի ունեցավ մեկ տարի անց, «ֆունտ և միլ» համակարգով, որը ֆունտը բաժանեց 1000 միլի և 100 ցենտի։ Մալթական «լիրա» և անգլերեն «ֆունտ» անվանումը միաժամանակ օգտագործվել են թղթադրամների վրա մինչև 1986 թվականը, երբ «լիրա»-ն դարձավ արժույթի պաշտոնական անվանումը երկու լեզուներով։ Միլ անվանական մետաղադրամները շրջանառությունից հանվել են 1994 թվականին։

Եվրամիություն մտնելով Մալթան համաձայնել է ընդունել եվրոն։ Լիրան փոխարինվել է եվրոյով 2008 թվականի հունվարի 1-ին՝ որպես Եվրամիության տնտեսական և արժութային միության մաս[4]։

Եվրոյի փոփոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալթական լիրան փոխարինվել է եվրոյով՝ որպես Մալթայի պաշտոնական արժույթ՝ 1 եվրոյի դիմաց 0,429300 լմ ֆիքսված փոխարժեքով։ Այնուամենայնիվ, Մալթայի լիրայի թղթադրամներն ու մետաղադրամները շարունակում էին օրինական վճարման կարգավիճակ ունենալ և ընդունվում էին կանխիկ վճարումների համար մինչև 2008 թվականի հունվարի 31-ը։ Մալթական լիրաները անվճար փոխարկվում էին Մալթայի բոլոր վարկային հաստատություններում մինչև 2008 թվականի մարտի 30-ը։ Մալթական մետաղադրամները փոխարկվում էին Կենտրոնական բանկում։ Մալթան մինչև 2010 թվականի փետրվարի 1-ը, իսկ թղթադրամները մնացին փոխարկելի մինչև 2018 թվականի հունվարի 31-ը։

Փոխարժեք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ Մալթայի արժույթը մինչև 1971 թվականի դեկտեմբերի 13-ը համարվում էր ստեռլինգի տեղական թողարկում, այլ ոչ թե ամբողջովին առանձին արժույթ, երկու արժույթները պահպանում էին միմյանց նկատմամբ ճշգրիտ 1:1 համարժեքություն։ Այնուհետև Մալթայի արժույթին թույլատրվեց լողալ՝ խարսխված պահուստային արժույթների զամբյուղի վրա։ Հետագայում լիրան արժեր մոտ 1,60 ֆունտ ստեռլինգ։ Քուվեյթյան դինարից հետո այն աշխարհում երկրորդ ամենաբարձր արժութային միավորն էր՝ 2007 թվականի ապրիլի 28-ի դրությամբ ունենալով 3,1596 ԱՄՆ դոլար։ 2006 թվականի կեսերին այլ արժույթների նկատմամբ դոլարի թուլացումից հետո, 2016 թվականի դրությամբ լիրան արժեր 3,35289 ԱՄՆ դոլար։

Արժույթը մտավ ERM II 2005 թվականի մայիսի 2-ին, որով դրա արժեքը պետք է պահպանվեր 15% միջակայքում՝ մեկ եվրոյի դիմաց 0,429300 Lm կենտրոնական պարիտետի շուրջ։ Մալթայի Կենտրոնական բանկը և Մալթայի կառավարությունը միակողմանիորեն որոշեցին պահպանել փաստացի Lm/€ փոխարժեքը կենտրոնական պարիտետի փոխարժեքին (այսինքն՝ վերացնելով 15% միջակայքը) ERM II ժամանակահատվածի ընթացքում։

Անդառնալի ֆիքսված փոխարկման փոխարժեքը սահմանվել է «ECOFIN»-ի կողմից 2007 թվականի հուլիսի 10-ին[5], 0,4293 Lm մեկ եվրոյի դիմաց[6][7][8]։

Մետաղադրամներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալթական 2 ցենտ մետաղադրամ, 1976 թվական

Տասնորդական մետաղադրամները ներդրվել են 1972 թվականին (Միացյալ Թագավորությունից մեկ տարի անց)՝ հիմնված «ֆունտ և միլ» համակարգի վրա, որն առաջարկվել էր 1855 թվականին Սըր Ուիլյամ Բրաունի պատգամավորի կողմից՝ 2, 3 և 5 միլս, 1, 2, 5, 10, 50 ցենտ անվանական արժեքներով։ Մեկ միլիոնանոց մետաղադրամ չկար, թեև տրամադրված մետաղադրամները (2մ, 3մ և 5մ) թույլ էին տալիս ապրանքների գները սահմանել (և փոփոխել) ցանկացած թվով միլերի համար։ 1975 թվականին ներկայացվեց 25c մետաղադրամը։

1986 թվականին թողարկվել է նոր մետաղադրամ՝ 1c, 2c, 5c, 10c, 25c և 50c և Lm 1 անվանական արժեքներով։ Երրորդ շարքը ներկայացվել է 1991 թվականին՝ Մալթայի զինանշանի փոփոխության պատճառով։ Միլերը հանվել են 1994 թվականին, թեև որոշ ժամանակ միայն 5 միլերն էին տեսել (իսկ հետո միայն հազվադեպ)։

Առաջին շարք (1972–1982 թվականներ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս շարքի մետաղադրամները փոխարինեցին նախադասական ֆունտ ստեռլինգին, որը Մալթայում օգտագործվում էր 1825 թվականից։ Հետևաբար, որոշ մետաղադրամների չափերը նման էին իրենց նախադասական համարժեքներին, օրինակ՝ 5c-ը նման էր շիլլինգի և 10c-ի երկու շիլլինգին։ Այս մետաղադրամները նախագծվել են «Christopher Ironside OBE»-ի կողմից։

1975 թվականի հունիսին ներկայացվեց ութանկյուն 25 ցենտ մետաղադրամ՝ ի հիշատակ 1974 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Ազգերի Համագործակցության կազմում Մալթայի հանրապետություն անդամ դառնալու։

Պատկեր Արժեք Տրամագիծ Կազմ Եզր Դիմերես Դարձերես Առաջին հատումը Դուրսբերում
[5] 2 միլ 20.30 մմ Ալյումինե պարզ Մալթայի խաչ Արժեք 1972 1986
[6] 3 միլ 23.25 մմ Ալյումինե պարզ Մեղու մեղրախիսխի վրա Արժեք 1972 1986
[7] 5 միլ 26.00 mm Ալյումինե պարզ Ճրագակալ Արժեք 1972 1986
[8] 1 cent 25.90 mm Բրոնզե պարզ Ջորջի Խաչ Արժեք 1972 1986
[9] 2 ցենտ 17.75 մմ Պղինձ-նիկել աղացած Պենտեզիլեան կնձնի հագած արժեք 1972 2008
[10] 5 ցենտ 23.60 մմ Պղինձ-նիկել աղացած Մեգալիթյան զոհասեղան Արժեք 1972 1986
[11] 10 ցենտ 28.50 մմ Պղինձ-նիկել աղացած Մալթական ճաշարան Արժեք 1972 1986
[12] 25 ցենտ 30.00 mm Փողային պարզ Մալթայի զինանշան Արժեք 1975 1994
[13] 50 ցենտ 32.95 մմ Պղինձ-նիկել պարզ Մեծ պաշարման հուշարձան Արժեք 1972 1994

Երկրորդ շարք (1986–2007 թվականներ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1986 թվականի մայիսի 19-ին թողարկվեց նոր շարք, որը բաղկացած էր 1, 2, 5, 10, 25, 50 ցենտից և 1 լիրայից, բոլորը դիմերեսին պատկերում էին տեղական բուսական և կենդանական աշխարհը, իսկ դարձերեսին՝ հանրապետական ​​զինանշանը։ 1 լիրա արժողությամբ մետաղադրամը ներկայացվել է այս շարքում՝ փոխարինելով նախկին թղթադրամին[9]։ 1988 թվականին ընդունվեց նոր զինանշան, որը ցույց էր տալիս Մալթայի դրոշի հերալդիկ պատկերը, որմնանկարչական թագը և ձիթենու և արմավենու ծառերի ծաղկեպսակը։ 1991 թվականի մետաղադրամների շարքը պատկերում էր նոր զինանշանը, սակայն հակառակ կողմը մնաց նույնը։

Այս շարքը գործածության մեջ մնաց մինչև 2007 թվականը, որը հանվեց 2008 թվականի հունվարին Եվրո-ի ներդրումից հետո։ Դրանք ապականազերծվել են 2010 թվականին։

Երկրորդ շարք [14]
Պատկեր Արժեք Համարժեք եվրոյով (€) Տեխնիկական պարամետրեր Նկարագրություն Ամսաթիվը
Տրամագիծը Քաշը Կազմը Եզրը Դիմերեսը Դարձերեսը Առաջին հատումը դուրսբերում ձախողում
[15] 1 ցենտ 0.02 18.51 մմ 2.81 գ Պղինձ, ցինկ,մի փոքր տոկոս նիկել Պարզ Զինանշան «Բալոտրա» 1986
1991
31 Հունվար 2008
[16] 2 ցենտ 0.04 17.78 մմ 2.26 գ Պղինձ-նիկել Աղացած Զինանշան Զեբբուգա (ձիթապտղի ծառ) 1986
1991
31 Հունվար 2008 1 Փետրվար 2010
[17] 5 ցենտ 0.12 19.78 մմ 3.51 գ իլ-Քաբրու (Մալթական քաղցրահամ ջրի խեցգետին)
[18] 10 ցենտ 0.23 21.78 մմ 5.01 գ Լամպուկի (դելֆին ձուկ)
[19] 25 ցենտ 0.58 24.95 մմ 6.19 գ Ներկված ուլունքապատում Գիրլանդա (մշտադալար վարդ)
[20] 50 ցենտ 1.16 27 մմ 8 գ Նամակագրված Տուլիերա (Մալթերեն՝Ֆլիբեյն), մշտադալար բույս, որն աճում է Միջերկրական ծովի տարածաշրջանում։
[21] Lm1 2.33 29.82 մմ 13 գ Նիկել Մերիլլ (Կապույտ ժայռային կեռնեխ), ազգային թռչուն

Թղթադրամներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1973 թվականի հունվարի 15-ին ներկայացվեցին թղթադրամներ՝ դիմերեսին լիրիով, իսկ դարձերեսին՝ ֆունտներով, M 1, £ M 5 և £ 10 ֆունտ արժողությամբ։ 1986 թվականին M1 ֆունտ թղթադրամները փոխարինվեցին մետաղադրամներով և Ներկայացվել են Lm 2 և Lm 20 թղթադրամները։

Թղթադրամների շարք մալթական լիրա
Շարք Խորհրդանիշ Անվանական արժեքներ Թողարկման ամսաթիվը
2-րդ £M £M £1, M 5£, M 10 1973 թվական
3-րդ 1979 թվական
4-րդ Lm Lm 2, Lm 5, Lm 10, Lm 20 ​​ 1986 թվական
5-րդ 1989 թվական

Չորրորդ շարքի թղթադրամներն էին.

Չորրորդ շարք[10]
Պատկեր Արժեքը Համարժեք Euros (€) Չափերը Հիմնական գույնը Նկարագրություն Ամսաթիվը
Դիմերես Դարձերես Դիմերես Դարձերես Ջրանիշ առաջին տպագրություն թողարկում դուրսբերում ձախողում
[11] [12] Լմ 2 4.66 138 × 66,5 մմ Կարմիր Ագաթա Բարբարա, Մալթայի քարտեզ և բրիգանտին (1531)։ Մարսաքսլոկկ նավահանգիստ, Գանտրի կռունկներ Այլաբանական գլուխ 1967 (իրավական հիմք) 17 մարտի, 1986 թվական 15 հունիսի 1998 թվական 15 հունիսի 2008 թվական
[13] [14] Լմ 5 11.65 145 × 69 մմ Կապույտ Ագաթա Բարբարա, Մալթայի քարտեզ և սպերոնարա (1798) Մելիեկա Բեյ, ժանյակագործությամբ զբաղվող կին, ձկնորս՝ ձկնորսական ամաններ պատրաստելու ընթացքում
[15] [16] Լմ 10 23.29 152 × 72,5 մմ Կանաչ Ագաթա Բարբարա, Մալթայի քարտեզ և տարտանա (1740) Գրանդ նավահանգիստ, 13 սեպտեմբերի 2000 թվական 13 սեպտեմբերի, 2010 թվական
[22] [23] Լմ 20 46.59 159 × 76 մմ Բրաուն Ագաթա Բարբարա, Մալթայի քարտեզ (1743) մալթացի բանվորին նվիրված հուշարձան Մսիդա 30 նոյեմբերի 1992 թվական 2 դեկտեմբերի, 2002 թվական

Եվրոյի ներդրման պահին շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամներն էին.

Հինգերորդ շարք[10]
Պատկեր Արժեքը Համարժեք եվրոյով (€) Չափերը Հիմնական գույնը Նկարագրություն Ամսաթիվը
Դիմերես Դարձերես Դիմերես Դարձերես Ջրանիշ առաջին տպագրություն թողարկում դուրսբերում ձախողում
[24] [25] Լմ 2 4.66 138 × 66,5 մմ Կարմիր, մանուշակագույն Մելիտա ձեռքին ղեկ, որը խորհրդանշում է Մալթան՝ տնօրինում է իր ճակատագիրը, 3 աղավնին խորհրդանշում է խաղաղությունը, Միավորված ազգերի կազմակերպության զինանշանը, Մալթայի կենտրոնական բանկ, Զինանշան, խճանկարային նմուշներ Մալթայում հռոմեական ներկայության ժամանակաշրջանից։ Գյուրատելա բանկը Այլաբանական գլուխ 1967 (իրավական հիմք) 18 սեպտեմբերի 1989
Ընդլայնված՝ 1 հունիսի 1994 թվական
31 հունվարի 2008[17] 31 January 2018[17]
[18] [19] Լմ 5 11.65 145 × 69 մմ Կապույտ Դարպաս, Torre dello Standardo, քաղվածք Մալթայի իրավունքների հռչակագրից
[20] [21] Լմ 10 23.29 152 × 72,5 մմ Կանաչ Սեթ Ջյունո հուշարձան Վալետտայում, ազգային ժողովի ժողով, որը տեղի ունեցավ 1919 թվականի հունիսի 7-ին, այն օրը, երբ սպանվեցին Մալթայի չորս քաղաքացիներ։
[22] [23] Լմ 20 46.59 159 × 76 մմ Շագանակագույն, նարնջագույն Ջորջ Բորգ Օլիվիե, Մալթայի դրոշի բարձրացում, մարմարե տախտակ Վալետայում՝ ի հիշատակ Անկախության

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Central Bank of Malta Արխիվացված 2013-10-29 Wayback Machine, The Coinage of Malta
  2. 2,0 2,1 Linzmayer, Owen (2012). «Malta». The Banknote Book. San Francisco, CA: www.BanknoteNews.com.
  3. Banknote World - Malta
  4. Press Releases and Speeches Արխիվացված 2007-12-26 Wayback Machine
  5. «Cyprus and Malta to adopt the euro on 1 January 2008» (PDF). COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. 2007 թ․ հուլիսի 10.
  6. «Cyprus and Malta to adopt euros». BBC News. 2007 թ․ հուլիսի 10. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 20-ին.
  7. «Commission hails approval of the adoption of the euro in Cyprs and Malta». europa.eu. European Commission. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
  8. «Maltese Euro Conversion Process». Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 16-ին.
  9. The Coinage of Malta – The Central Bank of Malta Արխիվացված 2007-01-06 Wayback Machine
  10. 10,0 10,1 «Maltese Banknotes and Coins - The Central Bank of Malta». Centralbankmalta.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 16-ին. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 25-ին.
  11. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  12. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  13. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  14. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  15. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  16. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  17. 17,0 17,1 «The euro cash changeover in Malta». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2008 թ․ հունվարի 2-ին. {{cite web}}: Text "author European Central Bank" ignored (օգնություն)
  18. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  19. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ ապրիլի 19. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  20. [1] Արխիվացված Փետրվար 16, 2008 Wayback Machine
  21. [2] Արխիվացված Փետրվար 16, 2008 Wayback Machine
  22. [3] Արխիվացված Փետրվար 16, 2008 Wayback Machine
  23. [4] Արխիվացված Փետրվար 16, 2008 Wayback Machine