Իլյա Մուրոմեց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իլյա Մուրոմեց
Vastnetsov 1914.jpg
Տեսակhuman who may be fictional, առասպելական կերպար, դիցաբանական կերպար և bogatyr
ԴիցաբանությունՍլավոնական դիցաբանություն
Սեռարական
Ilya Muromets Վիքիպահեստում

Իլյա Մուրոմեց (ռուս.՝ Илья Муромец, բիլինայի հերոսի ամբողջական անունը՝ Իլյա Իվանովիչ Մուրոմեց, ինչպես նաև հանդիպում են այլ տարբերակներ՝ Իլյա Մորովլին, Մուրովլենին, Մուրովեց, Մուրոմլյան[1], Իլյա-զմեեբորեց[2]), հին ռուսական բիլինաների հերոսներից մեկը, դյուցազուն, ով իրականացնում է հերոս-մարտիկի ընդհանուր ժողովրդական կերպարը:

Ըստ լեգենդի՝ նա գյուղացու որդին էր[3] և պաշտպանում էր իր երկիրը թշնամիներից, իսկ այդ ուժը ստանում էր կախարդներից, պայքարում էր Սոլովեյ Ռազբոյնիկի , հրեշակուռքի, ջհուդների, թաթարներ դեմ և, վերջապես, քարանում է[4]: Գրավոր աղբյուրներում առաջին անգամ հանդիպում է XVI դարում Ֆիլոն Կմիտա Չերնոբիլսկու մոտ որպես Իլյա Մուրավլենին, Էրիխ Լյասոտայի մոտ՝ Կիևի Սոֆիայի տաճարի արարիչ Իլյա Մուրովլին[5], XVII դարի որոշ բիլինաներում՝ որպես Իլյա Մուրովիչ կամ Իլյա Մուրովեց[6][7]: Որոշ հետազոտողների կողմից նույնացվում է սուրբ Իլյա Պեչերսկի Չեբոտկայի հետ, որի մասունքները հանգչում են Կիև-Պեչորյան մայրավանքում:

Բիլինայի սյուժեներ, որոնց գլխավոր հերոսը Իլյա Մուրոմեցն է[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համարվում է, որ Իլյա Մուրոմեցի մասին առաջին անգամ  հիշատակվել է 1574 թվականին Օրշանի ավագ Ֆիլոն Չերնոբիլսկու նամակում, որտեղ նա գրել է բիլինայի դյուցազուն Իլյա Մուրովլենի մասին որպես Ռուսիայի պաշտպան[8]:

Իլյա Մուրոմեցը հանդիպում է Կիևյան ցիկլում որպես՝ Իլյա Մուրոմեց և Սոլովեյ Ռազբոյնիկ, Իլյա Մուրոմեց և Իդոլիշչե Պոգանով, Իլյա Մուրոմեցի վեճը իշխան Վլադիմիրի հետ, Իլյա Մուրոմեցի պայքարը Ժիդովինի հետ: «Սվյատոգորը և Իլյա Մուրոմեցը» բիլինայում պատմվում է, թե ինչպես էր Իլյա Մուրոմեցը սովորում Սվյատոգորի մոտ և մահանալով, Սվյատոգորը փչում է նրա վրա դյուցազնի ոգին և տալիս իր թուր-կայծակին, այդ ամենից հետո Իլյայի ուժերը ավելանում են:

Ըստ բանասեր Սերգեյ Ազբելևի, ով գրի է առել ավելի քան 53 բիլինայի սյուժեներ, Իլյա Մուրոմեցը հանդիսանում է դրանցից 15-ի գլխավոր հերոսը (№ 1-15-ը ըստ Ազբելևի կազմած ուղեցույցի[9]):

  1. Իլյա Մուրոմեցի ուժի ստացումը (Իլյա Մուրոմեցի ապաքինումը)[10]
  2. Իլլյա Մուրոմեց և Սվյատոգոր
  3. Իլյա Մուրոմեց և Սոլովեյ Ռազբոյնիկ[11]
  4. Իլյա Մուրոմեց և Իդոլիշչե
  5. Իլյա Մուրոմեցի վեճը իշխան Վլադիմիրի հետ
  6. Իլյա Մուրոմեց և կաբացկիյ մերկեր (հազվադեպ հանդիպում է որպես առանձին սյուժե, որը կցվում է իշխան Վլադիմիրի վեճի սյուժեի հետ)
  7. Իլյա Մուրոմեցը Սոկոլ-նավի վրա
  8. Իլյա Մուրոմեցը և ավազակները
  9. Իլյա Մուրոմեցի երեք ուղևորությունները
  10. Իլյա Մուրոմեցը և Բատիյ արքան
  11. Իլյա Մուրոմեցը և Ժուդովինը
  12. Իլյա Մուրոմեցը և Տուգարինը (Իլյա Մուրոմեցի կնոջ մասին)
  13. Իլյա Մուրոմեցը և Սոկոլնիկը
  14. Իլյա Մուրոմեցը, Երմակը և Կալին արքան
  15. Դյուցազունների վախճանը
  16. Իլյա Մուրոմեցը և Կալին արքան
  17. Դոբրինյա Նիկիտիչի մենամարտը Իլյա Մուրոմեցի հետ
  18. Իլյա Մուրոմեցը և Ալյոշա Պոլովիչը

Սյուժեի առանձին տարբերակների թիվը, որը արձանագրվել է տարբեր բանասերների կողմից, անցնում է տասնյակները և գերազանցում է հարյուրը (№ 3, 9, 10), հիմնականում դրանք եղել են 12-ից մինչև 45 և ավելի:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Каллаш: ВПИМ, 1889, էջ 204
  2. «Жид, Жидовин»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հրեական հանրագիտարան: In 86 Volumes (82 Volumes and 4 Additional Volumes)։ St. Petersburg։ 1890–1907 
  3. Илья Муромец // БРЭ
  4. Богатыри // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. — СПб., 1907—1909.
  5. «Щоденник Еріха Лясоти із Стеблева(ուկր.) // Запорозька старовина. — Київ-Запоріжжя: НДІ козацтва Запорізьке відділення, 2003. — С. 222-277» 
  6. Лобода А. М. Русский богатырский эпос. Киев. 1896 г.
  7. Миллер В. Ф. Очерки русской народной словесности. Тт. I и II. Под ред М. Сперанского. М.: Изд. Сабашниковых. 1916 и 1919 гг.
  8. Илья Муромец: монах-богатырь
  9. Азбелев С. Н. Историзм былин и специфика фольклора. Л.: Наука, 1982. — С. 278—285.
  10. Исцеление Ильи Муромца (былина)
  11. Существуют и другие названия этой былины. Первая поездка Ильи Муромца и др.