Ժեմինա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ժեմինա
Deivė Žemyna.JPG
Տեսակաստվածուհի

Ժեմինա (լիտ.՝ Žemyna, «zeme» - «երկիր» բառից), լիտվական դիցաբանության մեջ երկրի աստվածություն[1]: Նրան հաճախ անվանել են Zemele, իսկ zemyna բառը կիրառվել է երկիրը մատնանշելու համար[2]:

Ժեմինա աստվածության մասին հիշատակել են Յան Լասիցկին (1582), Միկալոյուս Դաուկշան (1653), Մատֆեյ Պրետորիասը, Յակով Բրոդովսկին (1740): Անունը հիշատակվել է նաև լեգենդներում, աղոթքներում, դիցաբանության մեջ[3]:

Պանթեոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժեմինան համարվել է արևի աստված Սաուլեի ու Լուսնի (լիտ.՝ Mėnuo/Mēness) դուստրը: Նրա երկվորյակ եղբայր է համարվում Զեմնիկասը (լիտ.՝ Žemėpatis), ով ղեկավարում է այգիները, իսկ Ժեմինան` դաշտերը: Բանահյուսության մեջ հանդես է գալիս որպես ամպրոպաբեր Պերկունասի կին և պանթեոնում զբաղեցում է երկրորդ տեղը նրանից հետո[1]: Նրանք կազմում են հնդեվրոպական մայր հող և հայր երկինք բնորոշ զույգը[4]:

Գործառույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժեմինան համարվել է պտղաբերության, բուսական ամբողջ աշխարհի, կենդանի ամեն երևույթի աստվածուհին: Նա տիրապետություն է ունեցել նաև օձերի նկատմամբ: Հաճախ դժվարությունների ժամանակ` մասնավորապես օձերի խայթոցի, երկրին են դիմել[1]:

Համարվել է, որ երկրից ծնված ամեն ինչ վերադառնում է այնտեղ, այդ պատճառով էլ Ժեմինան ընդունել է մահացածներին` կիսելով հանդերձյալ աշխարհի հովանավորի` Վելյու Մատեի պարտականությունները: Մի շարք տեքստերում նշվում է, որ Ժեմինան ճակատագրի աստվածուհի Լայմայի հետ կանխորոշում է մարդու ծննդյան օրը[5]: Երկիրը ամեն կենդանի արարածի ծնողն է, և նրա արգանդից դուրս են գալիս ողջ աշխարհի ծնունդները: Ժեմինայի հիմնական գործառույթը եղել է կյանք պարգևելը[2]:

Լիտվայում քրիստոնեության ընդունումից հետո Ժեմինայի գործառույթն անցել է Մարիամ Աստվածածնի պաշտամունքին[3]:

Ծիսակատարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մատֆեյ Պրետորիասը նկարագրել է žemyneliauti ծիսակատարությունը, որը տեղի է ունեցել հարսանիքներին և բերքահավաքից հետո: Ընտանիքի գլխավորը հողին իր գոհունակությունն է հայտնել հետևյալ արտահայտությամբ. «Սիրելի' հող, դու տալիս ես ինձ, և ես տալիս եմ քեզ», որից հետո հաց է դրել հողի ակոսում ու բաժակի գարեջուրը լցրել վրան[1]: Հետո նա մորթել է հավ կամ աքաղաղ, որը եփել ու կերել են տոնական սեղաանի շուրջ: Ընտանիքի ամեն մի անդամ աղոթքի ու գոհունակության բառերով ստացել է իր բաժին հացը: Կերակրի մնացորդները և ոսկորները նվիրվել են աստվածուհուն. դրանք թաղվել են կամ վառվել[3]: Այսպիսի ծիսակարգը կատարվել է մարդու կյանքի կարևոր փուլերում` ծնունդ, հարսանիք, մահ:

Գրառված մեկ այլ ծիսակարգ վկայում է հողին սև խոճկոր ու հաց հանձնելու մասին, որը պետք է թխվեր սեզոնի վերջում մնացած վերջին ալյուրից նոր բերքը ցանելուց առաջ: Հողը համբուրել են` աղոթք շշնջալով. «Ինչ եկել է հողից, պետք է հող վերադառնա»: Այս սովորույթը պահպանվել է ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի սկիզբը[5][6]:

Ժեմինային նվիրված տոնը նշել են գարնանը` ցանքսից առաջ, կամ աշնանը` ցանքսից հետո:

Հող համբուրելու ավանդույթը առկա է եղել նաև հարսանեկան ծիսակատարությունների ժամանակ, երբ հարսնացուն հրաժեշտ է տվել հայրական տանը: Հողը համբուրել է նաև այն մարդը, ով պատրաստվել է երկար ճանապարհ գնալ: Այդ դեպքում կարծում էին, որ նա ողջ ու առողջ տուն կվերադառնա: Ծերունիները քնելուց առաջ համբուրել են հողը հետևալ բառերով. «Հո'ղ, իմ մա'յր, ես ծնվել եմ քեզնից, դու սնում ես ինձ, դու կկրես ինձ և մահից հետո ինձ քո գիրկը կընդունես»[1]:

Հող համբուրելու սովորույթը Լիտվայում պահպանվել է նաև քրիստոնեության ընդունումից հետո: Ասում են. «Հող կհամբուրես, թե խաչ, նույնը կլինի մեղքերի թողությունը»: Լիտվական որոշ գյուղերում հողը համբուրել են աղոթքից հետո, և ծերերը հատկապես պնդել են, որ դա անեն երեխաները: Վիդուկլեի մոտ ընդունված է եղել հողը համբուրել օրական յոթ կամ տասներկու անգամ[2]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Иванов Вяч. Вс., Топоров В. Н. Балтийская мифология / Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — Мифологический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 736 с. — ISBN 5-85270-068-1
  2. 2,0 2,1 2,2 Лауринкене Н. Земля-Мать в литовской народной традиции // Балто-славянские исследования. XVIII: Сборник научных трудов. — 2009. — С. 487.
  3. 3,0 3,1 3,2 Rimantas Balsys Lietuvių ir prūsų dievai, deivės, dvasios: nuo apeigos iki prietaro. — Klaipėdos universitetas, 2010. — С. 103–114. — ISBN 978-9955-18-462-1
  4. Dainius Sirutis Žemyna // Of Gods & Holidays. The Baltic Heritage / Jonas Trinkūnas. — Vilnius: Tvermė, 1999. — С. 80–83.
  5. 5,0 5,1 Marija Gimbutas The living goddesses. — University of California Press, 2001. — С. 208–209. — ISBN 978-0-520-22915-0
  6. Pranė Dundulienė Pagonybė Lietuvoje. Moteriškosios dievybės. — Vilnius: Mokslo in enciklopedijų leidybos institutas, 2008. — С. 111–115. — ISBN 978-5-420-01638-1

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Иванов Вяч. Вс., Топоров В. Н. Жемина // Мифологический словарь / Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — С. 214—215. — 736 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-85270-068-1
  • Jonas Balys, Haralds Biezais Baltische Mythologie. Götter und Mythen im Alten Europa // Wörterbuch der Mythologie. — Abteilung 1: Die alten Kulturvölker. Band 2. — Stuttgart: Klett-Cotta — 973 с. — ISBN 3-12-909820-8

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]