Դռնփակ (Ժան Պոլ Սարտր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox book.png
Դռնփակ
Huis clos
No Exit, Jean Paul Sartre (Κεκλεισμένων των θυρών, Ζαν Πολ Σαρτρ).jpg
Հեղինակ Ժան Պոլ Սարտր
Տեսակ պիես և պիես մեկ գործողությամբ
Բնօրինակ լեզու ֆրանսերեն
Ստեղծման տարեթիվ 1943
Երկիր Flag of France.svg Ֆրանսիա
Հրատարակման տարեթիվ 1947
Առաջնախաղի տարեթիվ մայիսի 27, 1944

Դռնփակ (ֆր.՝  Huis clos, անվան այլ տարբերակներ` «Փակ դռների հետևում, «Ելք չկա»), Ժան Պոլ Սարտրի պիեսը մեկ արարով (1943): Ներկայացումն առաջին անգամ բեմադրվել է ֆրանսիական «Վյո Կոլոմբյե» թատրոնում 1944 թվականին: Սարտրի ամենահայտնի պիեսներից մեկն է:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լրագրող Գարսենը, մեծահարուստ Էսթելն ու փոստային ծառայող Ինեսը մահից հետո ընկնում են դժոխք` փակ տարածություն: Կենդանության օրոք Գարսենը հինգ տարի շարունակ ծաղրել է իր կնոջը, իսկ որոշիչ պահերին իրեն վախկոտի պես է պահել, լեսբուհի-մտավորական Ինեսն իր զարմիկից խլել է նրա ընկերուհուն, ինչից հետո զարմիկն ինքնասպան է եղել` տրամվայի տակ նետվելով, իսկ աղջիկը վշտից գազով թունավորել է իրեն ու Ինեսին: Գրավիչ Էսթելն սպանել է իր երեխային և մահվան է հասցրել իր սիրեցյալին` երկար տարիներով դավաճանելով ամուսնուն, ում հետ փողի համար էր ամուսնացել: Միևնույն ժամանակ` նրանցից և ոչ ոք չի զղջում իր արածների համար: Երեքն էլ գիտեն, որ դժոխքում են և պատրաստվում են վատթարագույնին. սակայն նրանց սպասվող տանջանքներն ու ֆիզիկական ցավը զգալի չեն, զգալի է միայն թեթև տաքություն: Նրանցից յուրաքանչյուրը փորձում է պարզել, թե մյուսներն ինչու են այստեղ հայտնվել` միևնույն ժամանակ թաքցնելով սեփական պատմությունը: Շատ շուտով հերոսները սկսում են հասկանալ, որ դժոխային տանջանքները հենց այդ փոխադարձ խաբեության մեջ են: Նրանք ոչ կարող են հեռանալ միմյանցից, ոչ սպանել իրար, քանի որ բոլորն արդեն մեռած են: Եվ այդ «մերձավորի տանջանքը» տևելու է հավերժ...

Ժան Պոլ Սարտրը

Պիեսը բաղկացած է միայն մի արարից, դրա համար պետք է միայն մեկ դեկորացիա: Խաղում են չորս կերպար, որոնցից մեկը` Միջանցքի հսկիչը, հայտնվում է միայն մի քանի դրվագներում: Գործողությունը տեղի է ունենում փակ տարածության մեջ, առանց պատուհանների ու հայելիների հյուրասենյակում: Շատ արագ պարզվում է, որ այդ սենյակը գտնվում է դժոխքում: Միջանցքի հսկիչը հերթով ներս է բերում նրանցից յուրաքանչյունին: Նրանք բոլորն էլ որոշ ժամանակ կարողանում են տեսնել, թե ինչ է կատարվում երկրի վրա: Միայն այն ժամանակ, երբ նրանց մահվան հետ կապված իրադարձությունները սպառվում են, նրանք կորցնում են այդ կարողությունը: Առաջինը հայտնվում է Գարսենը, հետո` Ինեսը, այնուհետև` Էսթելը: Ի սկզբանե Գարսենն ընկալվում է որպես կոմիկ կերպար. նախ նա փորձում է պարզել, թե որտեղ է փուռը, այնուհետև` ինչո՞ւ իրենից խլեցին ատամի խոզանակը: Սակայն պիեսի ընթացքում, երբ կերպարներն իմանում են միմյան երկրային անցյալի մասին, հերոսի կերպարը նկարազարդվում է այլ գույներով: Ինչպես Գարսենը, այնպես էլ երկու տիկնայք, երկու էություն ունեն: Անցյալում հավերժ մնացած երկրայինն ու ներկայիս անդրգերեզմանայինը, որտեղ նրանք գոյություն ունեն միայն միմյանց ու Միջանցքի հսկիչի համար: Գարսենը ոչ մի կերպ չի կարող փոփոխել իր երկրային գոյությունը. «դժոխային» իրադրությունը յուրահատուկ է նրանով, որ այն հերոսներին դնում է անազատության մեջ, որն, ըստ Սարտրի, հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ մարդը չկա: Հերոսները «կան» (անդրշիրիմյան աշխարհում), սակայն մյուս կողմից, նրանք նաև «չկան» (մարդկային աշխարհում): Նրանք գոյություն ունեն միայն «իրենք իրենց համար», սակայն սպառել են Իրավիճակով ազատ ընտրություն կատարելու հնարավորությունը. սա մի իրավիճակ է, երբ հնարավոր է միայն հասկանալ դրդապատճառներն ու որոշել սեփական կյանքի դիմագիծը: Իսկ Գարսենի դիմագիծը, պարզվում է, հաճելի չէ. նա դաժանորեն ծաղրել է իր համեստ կնոջը, իսկ վերջինս փորձել է ինքնասպան լինել: Նա խաղաղասիրական թերթ էր հրատարակում, սակայն երբ իր երկիրն իսկական ռազմական գործողություններ է սկսում, նա փորձում է փախչել, սակայն նրան բռնում են ու գնդակահարում: «Վախկոտ», բնորոշում է նրան Ինեսը, և հիմա նրա անդրշիրիմյան կյանքը մի նպատակ ունի. ապացուցել նրան, որ դա այդպես չէ: Սակայն ինքն էլ ի վիճակի չէ բացատրել, թե ինչով էր պայմանավորված նրա այդ «ազատության պոռթկումը»` փախուստի փորձը, որն այդքան տխուր ավարտ ունեցավ: Այստեղ ակնհայտ է դառնում կամքի և ազատության զսպման միջև եղած հակամարտությունն անգամ մահվան ու դրանից փախուստի միջոցով, որը ևս մահվան է բերում, սակայն ապրած կյանքն ամբողջովին անիմաստ է դարձնում: Հերոսները միմյանց կապված են դառնում, և երբ որ անգամ Գարսենը դուրս գալու հնարավորություն է ունենում, մնում է: Այս կյանքում ևս ընտրությունը հնարավոր է դառնում, սակայն այն ի զորու չէ որևէ կերպ ազդել արդեն կայացած կյանքի վրա, որտեղ երեք հերոսներն էլ իրենց լավագույն ձևով չեն դրսևորել ու այսօր դատավորներ են դարձել միմյանց համար:

Էսթելը չի ցանկանում խոստովանել, որ սպանել է սիրեկանից ունեցած իր երեխային, իսկ սիրեկանն ինքնասպան է եղել: Նա ցանկանում է պատկերացնել, թե իբր իրենք բոլորն այստեղ սխալմամբ են ընկել, իսկ իր հիշողությունները փորձում է մոռանալ: Մոռանալու համար նրան տղամարդ է պետք, սակայն Գարսենի հետ սիրային հարաբերություններ ստեղծել չեն հաջողվում, քանի որ նրանք չեն կարող ազատվել Ինեսի ներկայությունից: Ինեսն իր հերթին առաջարկություն է անում Էսթելին, ով մերժում է նրան: Պարզվում է, որ բոլոր կերպարներն իրար սերտ կապված են և հասկանում են դժոխային այն ճկուն խաղը, որ խաղացվել է նրանց գլխին: Պիեսի գործողությունները պտտվում են այն մտքի շուրջ, որ նախկինում արդեն ապրած կյանքում հերոսները չեն կարողացել իրականացնել իրենց ազատությունը, և դրա գիտակցումն էլ, ըստ Սարտրի, հենց դժոխային տանջանքն է:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]