Արպադ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արպադ
Árpád
Arpad on Feszty Panorama.jpg
Վաչկատուն հունգարական ցեղերի առաջնորդ Արպադը՝ ճերմակաձին հեծած
Դրոշ
(2-րդ) Մագյարների առաջնորդ
889-907
Նախորդող Ալմոշ
Հաջորդող Ժոլտան
 
Քաղաքացիություն՝ Flag of Hungary (895-1000).svg Հունգարիայի իշխանապետություն և Խազարական խաքանություն
Մասնագիտություն՝ ցեղի առաջնորդ
Դավանանք Հունգարական դիցաբանություն
Ծննդյան օր մոտ. 845
Ծննդավայր Խազարական խաքանություն
Վախճանի օր 907
Վախճանի վայր Հունգարիայի իշխանապետություն
Դինաստիա Արպադներ
Հայր Ալմոշ
Զավակներ Ժոլտան, Ելեք, Լյունտիկա, Տարխոշ և Յուտաշ

Արպադ (հունգ.՝ Árpád, մոտ. 845, Խազարական խաքանություն - 907, Հունգարիայի իշխանապետություն), 9-10-րդ դարերում Եվրոպա գաղթած մագյարական (հունգարական) վաչկատուն ցեղախմբերի երկրորդ առաջնորդը[1], ով ունեցել է «նադֆեյեդելեմ» տեղական տիտղոսը (համարժեք է «հունգարաց իշխանի» պաշտոնին)։

Կառավարել է 889-907 թվականներին և իր կառավարման ընթացքում ձեռնարկել է բազմաթիվ նվաճողական արշավանքներ՝ ասպատակելով հարևան տերությունների սահմանային երկրամասերը։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արպադը եղել է հունգարների գյուլա (մարզպան) Ալմոշի որդին, ով հոր մահից հետո ժառանգել է առաջնորդի տիտղոսը։ Ըստ հունգարացի պատմաբան Դյուլա Կրիստոյի՝ զորավարի անունը ծագում է հունգարերեն «արպա» բառից, որը թարգմանաբար նշանակում է «գարեհատ»։ Ըստ հունգարական ավանդության՝ մինչև 904 թվականն Արպադը հորից ժառանգած իշխանությունը կիսում էր Կուրսանի հետ, ով ուներ «կունդու-խաքան»-ի տիտղոս։

Իր կառավարման ընթացքում Արպադը ձեռնարկել է բազմաթիվ արշավանքներ, որոնք մեծամասամբ պսակվել են բացարձակ հաջողությամբ։ 892 թվականին նրա գլխավորած բանակը ասպատակել է Մեծ Մորավական տերության սահմանները, ապա նվաճել թագավորության սահմանամերձ շրջանները և միացրել իր իշխանությանը։

894-896 թվականներին Արպադը փոխել է իր վերաբերմունքը հոր գլխավոր ախոյանի՝ Բյուզանդական կայսրության հանդեպ և բյուզանդա-բուլղարական պատերազմում ակնհայտորեն օժանդակել Մակեդոնական հարստության պատվովոր ներկայացուցիչ Բարսեղ Բ Բուլղարասպան կայսերը։

Այս շրջափուլը Հունգարիայի պատմության մեջ հայտնի է «Դանուբյան շրջաններում հայրենիքի նվաճման» ժամանակաշրջան անվանումով, երբ բազմաթիվ ռազմական հաջողությունների արդյունքում մագյարները կարողանում են վերջնականապես հաստատվել Եվրոպա աշխարհամասի կենտրոնական շրջաններում։ 900-901 թվականներին մագյարները կործանում են արևելյան սլավոնների կողմից հիմնադրված Բլատենյան իշխանությունը և սկսում առաջանալ Տրանսիլվանիայի ուղղությամբ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Arpad // Lexikon des Mittelalters. — Stuttgart: Artemis & Winkler Verlag, 1980. — Bd. I. — ISBN 3-7608-8901-8.