Ական (լեզու)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ական (այլ կիրառումներ)
Infoboxforlang.png
Ական
Twi, Fante
Տեսակլեզու[1], կվա լեզուներ[2], մակրոլեզու և կենդանի լեզու[3]
ԵնթադասԱկանական լեզուներ
ԵրկրներԳանա Գանա
Կոտ դ'Իվուար Կոտ դ'Իվուար
ՇրջաններԱշանտի, Բրոնգ-Ահաֆո
Խոսողների քանակ8 314 600±100 մարդ (2004)[1]
Վերահսկող կազմակերպությունԳանայի լեզուների կազմակերպություն
Լեզվակիրների թիվը11 միլիոն (2007)[4]
ԴասակարգումՆիգերո-կոնգոլական լեզուներ
Բոլտա-կոնգոլական լեզուներ
Քվա լեզուներ
Ականական լեզուներ
Գրերի համակարգլատինատառ
IETFak
ԳՕՍՏ 7.75–97ака 027
ISO 639-1ak
ISO 639-2aka
ISO 639-3

[http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aka - ական
abr - աբրոն
bqa - չումբոգլի
fat - ֆանտի
twi - թվի
wss - վասա
aka - ական
abr - աբրոն
bqa - չումբոգլի
fat - ֆանտի
twi - թվի

wss - վասա
]

Ական[5] (թվա-ֆանտի), ականական լեզուներից և ականների լեզուներից մեկն է։ Տարածված է կենտրոնական և հարավային Գանայում, նաև Կոտ դ'Իվուարի արևելքում։ Խոսողների թիվը ավելի քան 7 միլիոն մարդ է (գնահատում, 1995 թ.)։

Ականը պատկանում է քվա լեզուների կենտրոնական խմբի թանո ճյուղին, որտեղ աբրոնի հետ միասին կապված էր ականական ենթախմբի հետ (այդ թվում վասան)։ Ականը իր բարբառով կապված է, բաղկացած Ֆանտիի (մֆանտսե) և թվայի (տվի) բարբառների հետ, որոնք հաճախ համարվում է որպես առանձին լեզուներ։ Վերջինս ներառում է՝ ակվապիմը (իրականում Թվա; ակուպեմ) ակեմ, ասանտե, ասեն, ահաֆոն և դանկիրա քվավու, ֆանտիից՝ աբուրա-ֆանտի, ագոն, անոմաբո-ֆանտի և գոմա բարբառները։

Ըստ Ականի ուղղագրական հանձնաժողովի ականն ունի 20, 000 բառ։ Ադինկրայում կան հին նշան-իդեոգրամներ։

Տիրապետողների թիվը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թվական Տիրապետողները
1995 7, 000, 000
2007 11, 000, 000

Գիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այբուբենը հիմնված է լատինական գրերի վրա։ 1978 թ. որոշում ընդունվեց որ, աքաներենի ուղղագրությունը պետք է ունենա երեք հիմնական բարբառներ (ակվապիմ, աշանտի և ֆանտի) որոնք դեռ օգտագործում են իրենց սեփական գրավոր չափանիշները։

Ականի այբուբենը՝

A a B b D d E e Ɛɛ F f G g H h I i K k L l M m N n O o Ɔɔ P p R r S s T t U u W w Y y

Վիքիպեդիան ականով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիպեդիայի աքաներեն բաժնի առաջին խմբագրումը եղել է 2004 թվականի օգոստոսի 4-ին[6]։ Այսօր՝ 13 Նոյեմբերի 2019 թվականին Վիքիպեդիայի Աքաներեն բաժինը ունի 737 հոդված։ Գրանցված են 8655 մասնակից, նրանցից 20 կատարել են գոնե մեկ խմբագրում անցած 30 օրվա ընթացքում, իսկ 1 մասնակից ունեն ադմինիստրատորի կարգավիճակ։ Ընդհանուր խմբագրումների թիվը հատում է 21 432-ը[7]:

Ական խոսակցական բառեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Akwaaba/Akɔaba – Բարի գալուստ
  • Aane – Այո/Հա
  • Yiw (Akuapim) - միշտ
  • Yoo - լավ էղավ/լավ
  • Daabi – Ոչ/Չէ
  • Da yie – Բարի գիշեր
  • Me rekɔ da (pronounced mee ko da) -ես գնացի քնելու
  • Ɛ te sεn/Wo ho te sɛn? – Ինչպե՞ս են ձեր գործերը/Ինչպե՞ս ես (Ոնց ես)
  • Me da wo ase – Շնորհակալություն
  • Me pa wo kyɛw – Խնդրում եմ/ներեցեք/Ներողություն եմ խնդրում
  • Dwom/nnwom - Երգ/երգեր կամ երաժշտություն
  • Wo din de sεn? - Ինչ է՞ ձեր անունը
  • Me din de .../Yɛfrɛ me ... - Իմ անունը/Ես քեզ կզանգեմ ...
  • Wadi mfeɛ ahe/sɛn? - Քան՞ի տարեկան է նա
  • Woadi mfeɛ ahe/sɛn? - Քան՞ի տարեկան եք
  • Ɛ wɔ hen? - Որտե՞ղ է նա
  • Me rekɔ - Ես պատրաստվում եմ/Ես գնացի

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  2. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of LanguageCambridge University Press, 1987. — P. 314. — ISBN 978-0-521-42443-1
  3. https://iso639-3.sil.org/code/aka
  4. Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007
  5. Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագուլյան (1975)։ Լեզվաբանական բառարան։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա 
  6. Աքաներեն Վիքիպեդիայի առաջին խմբագրումը
  7. Աքաներեն Վիքիպեդիայի վիճակագրությունը

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Christaller J. A dictionary of the Asante and Fante language called Tshi. Basel, 1881
  • Akrofi C.A., Botchey G.L., Takyi B.K. An English-Akan-Eve-Ga Dictionary. Accra, 1996
  • Kotey P. Twi Dictionary (Twi-English / English-Twi). New York, 1998

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «ական» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։