Հին Ջուղայի խաչքարեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մանրամասներ
Տեղադրություն Ջուղա
Երկիր Ադրբեջան
Շիրմաքարերի թիվ 10.000 բոլորնել ավերված

Հին Ջուղայի գերեզմանատունը նշանավոր էր խաչքարերով։ Ճանապարհորդ Ալեքսանդր Ռոդեսի տվյալներով, 1648 թ այն ունեցել է շուրջ 10 հազար լավ պահպանված խաչքար։ 1903-1904 թթ Ջուղայի տարածքով անցկացված երկաթուղու շինարարության ընթացքում դրանց կեսը անվերադարձորեն ոչնչացվեցին։ Ամենավաղ շրջանի խաչքարերը թվագրվում են 9-10-րդ դդ, դրանք փոքրածավալ են, սակավ քանդակազարդ ու վիմագրված։ Խաչքարերի հաջորդ խումբը վերաբերում են 15-րդ դարերի կեսերից սկսած մինչև 16-րդ դ կեսերին, իրենց կազմությամբ ու հարդարանքով, վիմագրչությամբ ու պատկերաքանդակներով արվեստի աչքի ընկնող օրինակներ են։ Երրորդ և ամենաստվար խմբի խաչքարերը, որ ստեղծվել են 16-րդ դ կեսերից մինչև 1605 թ, աչքի են ընկնում մշակման կատարելությամբ ու բազմազանությամբ, իրական և երևակայական զարդաձևերով, հորինվածքների բարդություններով։ Ջուղայի խաչքարերը սովորաբար առանց պատվանդանների են՝ անմիջապես կանգնեցված են հողի մեջ։ Բոլորն անխտիր վերից վար ունեն գրեթե հավասար լայնություն և 2 Մ միջին բարձրություն ու թողնում են քառակող կոթողների տպավորություն։ Խաչքարի հորինվածքի մեջ, խաչի գրաված կենտրոնական մասը ավելի խորաքանդակ է, ուր մեկ խաչապատկերից բացի հաճախ տեղավորված են 2-ից 4 խորաններով խաչապատկերներ։ Քիվերին տեղավորված են Քրիստոսի ու ավետարանիչների, Աստվածամոր, սֆինքսների և այլ բարձրաքանդակներ, ստորին մասերում՝ արձանագրություններ, հեծյալ Ս. Գևորգի կամ էլ հանգուցյալների պատկերաքանդակներ։ Տարածված են նաև բազմաթիվ մեծ ու փոքր, գեղեցիկ ու բազմաբնույթ կենցաղային քանդակներով պատած խոյաձև տապանաքարեր։ [1] Ջուղայի խաչքարերն իրավամբ կարելի է դասել հայ բարձրարվեստ մշակույթի միջնադարյան կոթողների շարքին։ Մինչև 2005 թ Նախիջևանի Հին Ջուղայի գերեզմանատանը պահպանված էին ավելի քան 5000 խաչքարեր։ Սակայն 2005թ դեկտեմբերին ադրբեջանցիների կողմից պետական մակարդակով կազմակերպված հանցագործության հետևանքով դրանք վերջնականապես ոչնչացվեցին։ 2010 թ ՄԱԿ-ում Հայաստանի մշտական ներկայացուցչությունը ԱՄՆ Արևմտյան ափի Համահայկական կրթական ու մշակութային ասոցիացիայի հետ համատեղ փաստաթուղթ է ներկայացրել շուրջ 5000 միջնադարյան խաչքարերի ոչնչացման մասին։ * Ադրբեջանի կազմում Նախիջևանի գտնվելու տարիներին ոչնչացվել են VII-XIX դարերի հայկական մշակութային ժառանգության 27 հազար նմուշներ՝ եկեղեցիներ, վանքեր, մատուռներ, խաչքարեր, որոնք համամարդկային արժեք ունեն։ Փաստորեն Ադրբեջանում պետական մակարդակով իրականացվում է Նախիջևանի հայկական պատկանելության բոլոր վկայությունների ոչնչացման քաղաքականություն։ 2010 թ նոյեմբերի 17-ին Քենիայի մայրաքաղաք Նայրոբիում կայացած ՅՈՒՆԵՍԿՕ -ի հանձնաժողովի նիստի ժամանակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ -ի համաշխարհային մշակութային ժառանգության ոչ նյութական արժեքների ցանկը, աշխարհի 47 ժողովուրդների մշակութային ավանդույթների հետ, միաժամանակ, համալրվել է նաև հայկական խաչքարերի ստեղծման արվեստով, որպես սերնդեսերունդ փոխանցվող հայ ժողովրդի դարավոր ավանդույթ։ Ինչպես հաղորդում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ -ի պաշտոնական կայքը, գոյություն ունեն ավելի քան 50, 000 հայկական խաչքարեր, որոնց քանդակները նման չեն միմիանց և նույնիսկ հնարավոր չէ գտնել երկու միանման խաչքար։ [2]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հայկական սովետական հանրագիտարան, Երևան 1983, հ. 9, էջ 550, Ջուղայի գերեզմանատուն,
  2. Հայկական խաչքարերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ –ի ժառանգության ցուցակում, http://www.construction.am/arm/aarticle.php?id=13
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png


Աղբյուրներ[խմբագրել]

Old_Djuga5.jpg|Հին Ջուղայի գերեզմանատուն ‎</gallery>