Օրգանիզմների միջև հարաբերությունների տեսակներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Փոխհարաբերության մեջ գտնվող աֆրիկյան գոմեշ և թռչուններ

Կենսաբանական փոխհարաբերություններ, տեսակի ներսում և տեսակից դուրս կենդանի օրգանիզմների միջև հարաբերությունների ձևերի և տեսակների ամբողջությունը:

Կենսաբանորեն առանձնացվում են կենդանի օրգանիզմների և վիրուսների միջև փոխհարաբերությունների հետևյալ տեսակները՝

  • + Դրական, երբ փոխհարաբերությունների մեջ գտնվող տեսակներից մեկը ստանում է օգուտ՝ մյուս տեսակի հաշվին:
  • Բացասական, երբ երբ փոխհարաբերությունների մեջ գտնվող տեսակներից մեկը ստանում է վնաս՝ մյուս տեսակի հաշվին:
  • 0 Չեզոք, երբ փոխհարաբերությունների մեջ գտնվող տեսակներից ոչ մեկ օգուտ կամ վնաս չի ստանում՝ մնում են սկզբնական կարգավիճակով:

Երկու օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունների փոխօգտակար, փոխշահավետ հարաբերությունը կոչվում է սիմբիոզ (++):

Սիմբիոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լինելով մուտուալիստական կապի մեջ, ծաղրածու ձուկը սնվում է փոքր անողնաշարավորներով, որոնք կարող են վնասել ծովային անեմոնին, իսկ ծաղրածու ձկան արտաթորանքը սննդարար նյութ է ծովային անեմոնի համար։ Դրա հետ միասին, ծաղրածու ձուկը գիշատիչներից պատսպարվում և պաշտպանվում է ծովային անեմոնի դաղող բջիջների միջոցով, որոնց նկատմամբ ինքն ունի իմունիտետ:
Գիշատիչ գայլերը կճղակավորի դիակի մնացորդների մոտ: Գիշատիչ և լեշակեր կենդանիներին բնորոշ է որսորդական բարդ վարք։ Գոյություն ունեն գիշատիչ օրգանիզմների մի մեծ խումբ, որոնք սննդառություն կատարելու համար որոնում են իրենցից ավելի թույլ կենդանի օրգանիզմներ։

Լինում է երկու տեսակի՝ ֆակուլտատիվ (կամընտրական) և պարտավորված[1]

+ + Պարտավորված սիմբիոզ[1]՝ սիմբիոզի համակեցության այն ձևն է, երբ հարաբերությունների մեջ գտնվող առանձնյակները կենսաբանորեն չեն կարող գոյատևել առանց միմյանց և պարտավորված մտնում են փոխօգտակար հարաբերությունների մեջ: Վառ օրինակներից է սնկերի և քարաքոսների միջև հարաբերությունների շղթան:
  • Մուտուալիզմ՝ երկու կամ ավելի կենսաբանական տեսակներին պատկանող օրգանիզմների փոխհարաբերություներից է, որի դեպքում օրգանիզմներից յուրաքանչյուրը շահում է մյուսի գործունեությունից։ Ներտեսակային նման փոխհարաբերությունները կոչվում են համագործակցություն։ Մուտուալիզմը կարելի է հակադրել ներտեսակային պայքարին և մակաբուծությանը։ Մուտուալիզմի հայտնի օրինակ է սմբակավոր կենդանիների և նրանց աղիներում բնակվող բակտերիաների փոխհարաբերությունը, երբ բակտերիաները հեշտացնում են սմբակավորների մարսողությունը՝ արտադրելով ցելյուլազ ֆերմենտը, իսկ սմբակավոր կենդանիները մատակարարում են բակտերիաներին սննդանյութերով։ Մուտուալիզմը կարևոր դեր է խաղում էկոլոգիայում[1]:
+ + Ֆակուլտատիվ սիմբիոզ[1]՝ սիմբիոզի այս ձևը պարտադիր պայման չէ երկու առանձնյակների միջև գոյության կենսապայմանների համար: Այն ձեռնտու է, բայց ոչ պարտադիր: Վառ օրինակ է ծովախեցգետնի և ծովային հողմածաղկի միջև հարաբերությունը: Այս հարաբերության ժամանակ հողմածաղիկը պաշտպանում է ծովախեցգետնին, որը վերջինիս համար օգտագործվում է որպես տեղաշարժման միջոց:
0 + Կոմենսալիզմ, սիմբիոզի ձև, որի ժամանակ հարաբերության կամ համակեցության մեջ գտնվող տեսակներից գերական ստանում է օգուտ (+), իսկ մյուսը մնում է չեզոք: Շատ տեսակներ սնվում են այլ տեսակների սննդի մնացորդներով, կամ օգտագործում ուրիշների թաքստոցը, նրանց չվնասելով և ապրելով աննկատ։ Բույսերի շատ տեսակներ օգտագործում են այլ բույսերին որպես ապրելավայր։ Էպիֆիտ բույսերը՝ որոշ ջրիմուռներ, քարաքոսներ, մամուռներ, պտերներներ օգտագործում են ծառաբույսերին որպես հենարան, այլ ոչ թե որպես սննդանյութերի աղբյուր։ Հետևաբար նշված օրգանիզմները ստանում են օգուտ՝ չվնասելով ծառերը։
+ Մակաբուծություն, սիմբիոզի այս ձևը կոչվում է նաև պարազիտիզմ և առավել հայտնի է նաև այդ անվամբ: Մակաբուծությունը այն փոխհարաբերության ձևն է, երբ մի օրգանիզմ (+) օգտագործում է մյուսին (-) որպես ապրելու միջավայր և սննդի աղբյուր` օգուտ ստանալով վերջինիս նկատմամբ։ Մակաբուծականությունը օրգանիզմների համակեցության ձևերից մեկն է, որի որակական առանձնահատկությունն այն է, որ միայն մակաբույծն է օգտագործում տիրոջը։ Այս երևույթը կոչվում է միակողմանի կախում: Տարբերում են արտաքին մակաբուծականություն (էկտոմակաբուծականություն), երբ մակաբույծն ապրում է տիրոջ արտաքին ծածկույթների վրա, և ներքին մակաբուծականություն (էնդոմակաբուծականություն), երբ մակաբույծն ապրում է տիրոջ օրգաններում և հյուսվածքներում։ Մակաբուծականությունը լինում է ժամանակավոր և մշտական։ Ժամանակավոր մակաբուծականությունը արտահայտվում է տարբեր ձևերով:
  • Ինկվիլինիզմ՝ այն հարաբերությունը, որի ժամանակ մի կենդանին մակաբուծությամբ տիրանում է բացասական գործակցով կենդանու բնակավայրին և ոչնչացնում վերջինիս: Դրանից հետո մակաբույծ կենդանին այն օգտագործում է իր նպատակների համար:

Գիշատչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

+ Գիշատչություն, կենսաբանական երևույթ, որի ժամանակ գիշատիչ կենդանի օրգանիզմը օգուտ է ստանում ավելի թույլ օրգանիզմի հաշվին: Այս գործողության էությունը կայանում է նրանով, որ առաջանում է փոխհարաբերություն գիշատչի և զոհի միջև։ Համատեղ էվոլյուցիայի արդյունքում դիտվում է երկու փոխազդող տեսակների՝ գիշատիչների և զոհերի առաջադիմական էվոլյուցիան։ Էվոլյուցիայի արդյունք է նաև այն հանգամանքը, երբ գիշատիչ օրգանիզմը սնվում է փոքր և թույլ տեսակներով։ Ըստ գոյության կռվի տեսության՝ այս գործընթացի արդյունքում մահանում են այն առանձնյակները, որոնց գիշատիչը հասցնում է տեսնել և որսալ։ Գիշատչության պարզագույն օրինակ է այն, որ խոշոր կատվազգիները (+) որպես սնունդ օգտագործելու նպատակով հաճախակի սպանում են ավելի թույլ կճղակավորներին (-):

Չեզոքություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

0 0 Չեզոքություն, հարաբերությունների այն ձևը, երբ փոխհարաբերության մեջ գտնվող երկու տեսակները գտնվելով միևնույն միջավայրում չունեն որևէ էական ազդեցություն դիմացինի նկատմամբ (00): Օրինակ՝ գայլը և անձրևաորդը, սունկը և գետաձին:

Հակաբիոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

0 Ամենսալիզմ, հակաբիոզի ձև, որի ժամանակ մի պոպուլյացիան բացասաբար է ազդում փոխհարաբերության մեջ մտնող մի տեսակի վրա, սակայն նա չի ունենում որևէ դրական կամ բացասական հետևանք՝ մնում է չեզոք: Տիպիկ օրինակ է այն, որ ծառերի սաղարթավոր մասը աճելով խոչնդոտում է նույն միջավայրում աճող մամուռների և ցածր բույսերի արեգակից ջերմակլանման գործընթացը: Այս պայմաններում ծառը մնում է չեզոք (0), իսկ մամուռները և ցածր բույսերը ստանում են վնաս (-):
Ալելոպատիա, անտիբիոզի ձև, որի ժամանակ օրգանիզմները ունենում են միմյանց նկատմամբ փոխադարձ վնասակար ազդեցություն՝ կենսական գործոնների (օրինակ՝ միզանյութ) ազդեցությամբ: Ալեոպատիայի գործընթացը հիմնականում բնորոշ է միկրոօրգանիզմներին, բույսերին և սնկերին: Ալեոպատիայի օրինակ՝ ավստրալական ձիաձետը ամբողջությամբ ճնշում է բույսերի բողբոջումը, սակայն միևնույն ժամանակ բավականին տուժում է հաճախակի անձրևային տարափների և տեղումների ժամանակ:
Մրցակցություն, անտիբիոզի ձև, որի ժամանակ փոխհարաբերության մեջ գտնվող երկու առանձնյակները կամ պոպուլյացիաները կենսաբանական հակառակորդներ են: Սովորաբար այն պայմանավորված է միևնույն կերով սնվելը կամ վերարտադրողական շրջանում՝ էգը: Օրինակ՝ առյուծները և աֆրիկյան գոմեշները ապրելով Աֆրիկայի սավաննաներում խմում են միևնույն ավազանի ջուրը: Այն անմիջապես կապված է գիշատչության հետ:

Տե՛ս նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]