Սոցիալական գերիշխանության տեսություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Սոցիալական գերիշխանության տեսություն (ՍԳՏ), միջխմբային փոխհարաբերությունների տեսություն՝ հիմնված սոցիալական տարբեր հիերարխիկ խմբերի կայունության ապահովման վրա[1]։ Համաձայն այս տեսության, խմբերում անհավասարությունը ապահովվում է միջխմբային վարքագծի առաջնային երեք տեսակներով՝ դիսկրիմինացիա, ագրեսիվ անհատական դիսկրիմինացիա և վարքագծային անհավասարություն։

ՍԳՏ-ն ենթադրում է, որ լայն տարածված մշակութային գաղափարները (օրինակ՝ լեգիտիմ առասպելները) ապահովում են այդ միջխմբային վարքի տեսակների բարոյական և ինտելեկտուալ արդարացումները։ Գոյություն ունեն լեգիտիմ առասպելների ֆունկցիոնալ երկու տեսակներ՝ հիերարխիան ամրապնդող և հիերարխիան թուլացնող։ Գաղափարախոսությունները, որոնք ուժեղացնում են հիերարխիան (օրինակ՝ ռասիզմ կամ մերիտոկրատիա), համապատասխանում են միջխմբային անհավասարության առավել բարձր մակարդակին։

Հիերարխիան թուլացնող գաղափարախոսությունները (օրինակ՝ անարխիզմ և ֆեմինիզմ) համապատասխանում է միջխմբային հավասարության առավել բարձր մակարդակին։ Այդ տեսակի գաղափարախոսությունների հավակնող անձը հիմնվում է գերիշխելու իր հոգեբանական կողմնորոշման և խմբային հարաբերություններում անհավասարության ձգտման վրա։

Սոցիալական գերիշխանության հակված անձը, որպես կանոն, արդարացնում է հիերարխիային նպաստող գաղափարախոսությունները, և հակառակը՝ հնազանդության հակված անձը արդարացնում է հիերարխիան թուլացնող գաղափարախոսությունները։ ՍԳՏ-ն ենթադրում է, որ այս երկու ֆունկցիոնալ տիպերի հավասարակշռության պահպանումը կայունացնում է միջխմբային անհավասարությունը։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՍԳՏ տեսությունը առաջին անգամ ձևավորել են հոգեբանության պրոֆեսոր Ջիմ Սիդանիուսը և Ֆելիսիեյ Պրատտոնը։ Տեսությունը սկսվում է այն դիտարկմամբ, որ խմբերը ստեղծվում են ըստ սոցիալական ներխմբային հիերարխիայի, որպես կանոն, այն հասարակություններում, որոնք ունեն զարգացած տնտեսություն։ 

Այդպիսի հիերարխիան ունի եռակի կառուցվածք։ Այն հիմնված է (1) տարիքի ( ինչպես օրինակ՝  մեծերը ավելի ուժեղ են, քան երեխաները), (2) սեռային  պատկանելության (ինչպես օրինակ՝  տղամարդիկ ունեն իշխանություն և ավելի բարձր դիրք, քան կանայք), և (3) կամայական վերաբերմունքի, որը ունի մշակութային հիմք։

Կամայական վերաբերմունքի  հիերարխիաները կարող են հիմնված լինել էթնիկական (օրինակ՝ ԱՄՆ-ի սպիատակամորթ բնակչությունը և աֆրիկաամերիկյան), կրոնական, ազգային պատկանելիության վրա։ Մարդկանց սոցիալական հիերարխիաները կազմված են բուրգի ամենավերին հատվածում գտնվող բարձր դիրքերով խմբերից (հեգեմոնիա) և ամենաստրոին հատվածում գտնվող ցածր դիրքեր ունեցող խմբերից։

Առավել նշանակալի սոցիալական դերերը, ամենայն հավանականությամբ, կզբաղեցնեն հեգեմոնիայի անդամները (օրինակ՝  ամենամեծ սպիտակամորթ տղամարդը)։ Տղամարդկանց բնորոշ է սոցիալական գերիշխանության կողմնորոշվածությունը, ուստի նրանք հիմնականում քաղաքական ուժին են տիրապետում (պատրիարխատ կամ անդրոկրատիա)։

Բարձր դիրքերը մեծամասամբ զբաղեցնում են տղամարդիկ։ Նախապաշարված համոզմունքները, ինչպիսիք են ռասիզմը, սեքսիզմը, ազգայնականությունը և դասականությունը, բոլորը սոցիալական հիերարխիայի այս նույն համակարգի դրսևորումներ են։

Լեգիտիմ առասպելներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիերարխիկ դիսկրիմինացիայի տարբեր գործընթացներ հիմնված են լեգիտիմ առասպելների (Սիդանուիս, 1992) կամ, այլ կերպ ասած, սոցիալական գերիշխանությունը հիմնավորող հավատալիքի վրա։ Դրանց են վերաբերվում պատերնալիստական առասպելները, համաձայն որոնց՝ հեգեմոնիան ծառայում է հասարակությանը, հոգ է տանում փոքրամասնությունների մասին, փոխադարձ առասպելները, ըստ որի իշխող և արտաքին խմբերը հավասար են, և, սուրբ առասպելները (օրինակ՝ թագավորների միանձնյա կառավարման աստվածատուր իրավունքը)։

Պրատտոն և ուրիշները (1994) առաջարկում են արևմտյան գաղափարները մերիտոկրատիայի և անհատական նվաճումների՝ որպես լեգիտիմ առասպելի օրինակ, և պնդում են, որ մերիտոկրատիան ստեղծում է ընդամենը արդարության պատրանք։ Տեսության հենքն է հանդիսանում Սոցիալական նույնականացման տեսությունը (ՍԻՏ, Գ․ Տեջֆել և Ջ․ Տերներ), համաձայն որի սոցիալ - համեմատական գործընթացները հանգեցնում են անհատական դիսկրիմինացիայի։ Դիսկրիմինացիոն գործողությունները (օրինակ՝ փոքրամասնություններին ուղղված վիրավորական դիտողությունները) իրականացվում են ինքնագնահատկանի բարձրացման նպատակով։

Սեռը և գերիշխանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ դիտարկումների, համաձայն որոնց պատրիարխալ հասարակություններում տղամարդիկ զբաղեցնում են առավել իշխող կարգավիճակ, քան կանայք, ՍԳՏ-ն ենթադրում է, որ արական սեռը, որպես կանոն, առավել կողմնորոշված է սոցիալական գերիշխանության։

Քանի որ այդպիսի տղամարդիկ, որպես կանոն, ստեղծում են հիերարխիա. նրանք իրականացնում են համակարգված ահաբեկչություն և կազմում մահվան ջոկատներ։ Սա հաստատվում է այն տվյալներով, որ ոստիկանության ծառայողները նկատելիորեն ավելի բարձր աստիճանի կողմնորոշում ունեն դեպի սոցիալական գերիշխանություն[2]։

Հեգեմոնիկ խումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՍԳՏ-ի հիմնական սկզբունքներն են՝

  • անհատները դասակարգվում են ըստ տարիքի, սեռի, և․խմբի. խմբային նույնականացումը հիմնված է կրոնական, էթնիկ, ազգային և այլ պատկանելիության վրա
  • մարդկային սոցիալական հիերարխիան կազմված է հեգեմոնից և ցածր կարգավիճակ ունեցող խմբերից
  • քանի որ սոցիալական դերերը դառնում են առավել հիմնավորված, հեգեմոնի՝ այդ տեղը զբաղեցնելու հավականությունը բարձրանում է
  • տղամարդիկ գերակշռում են կանանց, նրանք քաղաքական ուժ ունեն
  • ռասիզմ, սեքսիզմ, ազգայնականություն և դասականություն, սրանք բոլորը սոցիալական հիերարխիայի վերը նշված սկզբունքի դրսևորումներ են։

Խմբային հիերարխիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասարակության մեջ սոցիալական հիերարխիաները անհրաժեշտ են ռեսուրսների պատճառով առաջացած բախումների ժամանակ միջխմբային մրցակցությունների պայմաններում գոյատևելու համար[3]։ Խմբերը, որոնք ունեն հստակ հիերարխիա, մարտունակության մեջ ավելի արդյունավետ են դրսևորվում, քան խմբերը, որոնք այլ կերպ են կազմակերպվում։

Բացի այդ, հիերարխիկ հարաբերությունների բնույթը սահմանվում է խմբի անդամների գերիշխող դիրքի ձգտմամբ։ Այս դիրքը մարդուն առավելություն է տալիս խմբի ներսում ռեսուրսների բաշխման ժամանակ, ինչպես նաև վերարտադրման իրավունքի գերակայություն։ Հիերարխիայում լավագույն տեղ զբաղեցնելու համար մշտական ​​մրցակցությունը ներխմբային ագրեսիայի հիմնական պատճառն է։ Սոցիալական գերիշխանության տեսությունը բացատրում է ճնշող խմբային հիերարխիան երեք հիմնական մեխանիզմներով.

  • անհատական ագրեսիվ դիսկրիմինացիա (սովորական խտրականություն)
  • համախմբված ինստիտուցիոնալ խտրականություն (կառավարության և բիզնես կենտրոնների կողմից դիսկրիմինացիա)
  • համակարգված ահաբեկչություն (բռնության մեթոդներ ոստիկանության մահվան ջոկատների և այլնի կողմից)

Վարքագծային անհամաչափություններ.

  • համակարգված ներխմբային ֆավորիտիզմ
  • ներխմբային անհամաչափ լուրեր և ասեկոսեներ
  • ինքնուրույն խոչընդոտումներ (փոքրամասնությունների ցածր ակնկալիքներն իրենց իսկ մարգարեություններն են)
  • գաղափարական անհամաչափություններ

Այս գործընթացները պայմանավորված են լեգիտիմ առասպելներով, որոնք հիմնավորում են սոցիալական գերիշխանությունը․

  • պատերնալիստական առասպելներ (հեգեմոնիան համապատասխանում է հասարակության հետաքրքություններին)
  • փոխադարձ առասպելներ (ենթադրությունը, որ հեգեմոնը և արտաքին խմբերը հավասար են)
  • սուրբ առասպելներ (թագավորների միանձնյա կառավարման աստվածատուր իրավունքը)

Կապը մարքսիզմի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՍԳՏ-ի վրա իրենց ազդեցությունն են ունեցել մարքսիզմը և սոցիալ-կենսաբանական գաղափարները։ Իր աշխատանքներում Մարքսը նկարագրել է հեգեմոնիկ խմբերում ճնշող հիերարխիան, որը գերիշխում է ցածր կարգավիճակ ունեցող խմբերին։ Ըստ նրա գաղափարների բուրժուազիան իշխում է բանվոր դասակարգին (պրոլետարիատ)՝ վերահսկելով կապիտալը։ Մարսքը նաև առաջարկում էր, որպեսզի բանվոր դասակարգը որոշում կայացնի վերջ տալու ճնշմանը և հեղափոխության միջոցով տապալի բուրժուազիան։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Sidanius, Jim; Pratto, Felicia (1999). Social Dominance: An Intergroup Theory of Social Hierarchy and Oppression. Cambridge University Press.
  2. Pratto, Felicia; Stallworth, Lisa M.; Sidanius, Jim; Siers, Bret (1997). "The gender gap in occupational role attainment: A social dominance approach". Journal of Personality and Social Psychology 72 (1): 37–53. doi:10.1037/0022-3514.72.1.37. PMID 9008373.
  3. Grusky, David B. and Ann Azumi Takata (1992). "Social Stratification". The Encyclopedia of Sociology. Macmillan Publishing Company. pp. 1955–70.