Մասնակից:Alinaar13/Ավազարկղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search



Կապանյան երկարաբեղիկ
Maigloeckchen 4.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Բաժին Միջատ
Ընտանիք Երկարաբեղիկներ
Տեսակ Կապանյան երկարաբեղիկ
Լատիներեն անվանում
Cortodera kaphanica


Կապանյան երկարաբեղիկ (լատ.՝ Cortodera kaphanica), երկարաբեղիկների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձգված, չափավոր ուռուցիկ մարմնով, ոչ խոշոր չափի բզեզ է (մարմնի երկարությունը՝ 8,5–11 մմ): Մարմինը սև է, սովորաբար պատված է խիտ, ավելի հազվադեպ` նոսր, մոխրագույն մազածածկով, վերնաթևերը երբեմն դարչնագույն են:



Շնդեղ հրաշալի
Maigloeckchen 4.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Ընտանիք Հովտաշուշանազգիներ
Տեսակ Շնդեղ հրաշալի
Լատիներեն անվանում
Convallaria majalis


Շնդեղ հրաշալի (լատ.՝ Convallaria majalis), հովտաշուշանազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոշոր օվալաձև սոխուկներով, գեղազարդային բազմամյա խոտաբույս է։ Երկարավուն-էլիպսաձև, ստորին մասում տերևապատյաններ ունեցող տերևները խոշոր են։ 25-40 սմ երկարությամբ խողովակի վրա առաջացող, սոխուկից դուրս եկող, վարդագույն կամ մանուշակագույն, զանգակաձև ծաղիկները խոշոր են։ Հետծալքի հիմքում ամրացած մերկ առէջաթելերի փոշանոթները նարնջագույն են։ Բազմաթիվ, գորշավուն, գնդաձև սերմերով եռաբույն պտուղը էլիպսաձև տուփիկ է։ Ծաղիկները զարգանում են աշնանը, իսկ տերևները՝ եկող գարնանը։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աճում է լեռնային գոտիների անտառաեզրերին, բացատներում, խոտածածկ լանջերին և գետափերին։ Երբեմն հանդիպում են Շիրակի և Լոռու մարզերում։

Նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժական նպատակներով օգտագործում էին սոխուկներն ու սերմերը։ Սերմերը, սոխուկները, ինչպես և ամբողջ բույսը պարունակում են արոմատիկ թթուներ, ճարպային յուղեր, շաքարներ, դաբաղանյութեր, ֆիտոստերիններ, ֆլավոններ, ալկալոիդներ, այդ թվում կոլխիցին, կոլխամին, կոլխիցեին, որոնք բժշկության մեջ օգտագործվում են բժշկի հսկողության տակ և շատ փոքր քանակությամբ[1]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689 




«Պառավը անտառում» (գերմ.՝ Die Alte im Wald) — Գրիմ Եղբայրների հեքիաթը աղջկա մասին է, հմայիչ թագավորը հայտնաբերեց մի ծառի մեջ չար կախարդ։ Հեքիաթների ժողովածուում Գրիմ Եղբայրների հեքիաթը գտնվում է 123 համարում, ըստ հեքիաթների սյուժեի դասակարգման ունի 442 համարը։

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղևորության ժամանակ ավազակները կողոպտեցին անտառը, և միայն կենդանի մնաց մի աղքատ աղջիկ-սպասուհի, որը չգիտի ճանապարհը։ Երեկոյան, Աստծո ողորմությամբ, նա տեսավ սպիտակ աղավնին, որը մեկ-մեկ բերում էր երեք ոսկե բանալի, բացելու ծառերի կողպեքները, որի ներսում կարող է գտնել ուտելիք, մահճակալ և հագուստ։ Որոշ ժամանակ անց աղավնին հրամայեց աղջկան, որպեսզի գնա խրճիթ, որտեղ ապրում է պառավը։ Իսկ հետո, պառավի հարցերին ուշադրություն չդարձնելով, ընտրեց սենյակը սահմանելով թանկ, պարզ օղակներով։ Աղջիկը այդպես արեց, ինչպես սովորեցրեց աղավնին, բայց նա փնտրում էր օղակները, պառավը փորձում էր թաքնվել վանդակում, որտեղ թռչուն է նստած, որը կտուցով բռնել էր искомое։ Աղջիկը վերցնում է օղակը և գնում է անտառ սպասելու աղավնուն, բայց նա չի թռչում։ Սակայն նրա հետևում փակվում են ծառերի ճյուղերը։ Ծառերը վերածվում են արքայազնի, շրջապատող այլ ծառերը — ձիերի և ծառայի։ Արքայազնը բացատրում է, կախարդ պառավը նրան կախարդել է և, այժմ օղակը հայտնվել է պառավի մոտ, բայց նա կարող է վերցնել մարդկային տեսքով, միայն օրվա երկու ժամը դիմեց աղավնուն։ Վերջում աղախինը ամուսնացել է արքայազնի հետ, և ամբողջ կյանքը երջանիկ ապրել։

Սյուժեի աղբյուրները և վերլուծությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոլոր հեքիաթներում նշված են Գրիմ եղբայրները, ինչը արձանագրված է Պանդերբորն պատմության մեջ 1813 թվականի 23 և 26 Գակստգաուզեն ընտանիքից։ Սրա սյուժեն նման է մեկ այլ հեքիաթի, Յորինդա եւ Յորնելել, ինչի շնորհիվ հետազոտող Ուեռեր, Հանս-Յորգը առաջարկում է, ինչը և ծառայել է որպես «Պառավն անտառում»։ Ժողովրդի մեջ ավանդույթները նման համադրության սյուժեն հազիվ թե տեղի ունեցավ[1]։

1933 թվականին Լյուզ Մակենսեն առաջարկեց, որ սա ամբողջ աշխարհում Ցիռցեի հնագույն հունական հեքիաթային սյուժե է (կախարդ-պառավի պատկերով), բայց վերածվել է գերմաներեն-սկանդինավյանի[2]։

Մեկնաբանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիթ Հեդվիկ ֆոնը խորը հոգեբանական տեսանկյունից բացատրում է ծառը և աղավնին, որպես արքայազնի ցածրության պառակտումը և ոգեշնչված կեսը, շնորհիվ համալիրի գերակայության «Մեծ կլանող մայրը» հոգեբանության նախաձևը։ Նա կարող է ազատել և կնոջ միջոցով գտնել ճշմարիտը (պարզ օղակը), այդպես հակառակը և Անիմայի և Անիմուսի միասնության մեջ բարձրացնել մարդկային մակարդակը[3]։

Վալտեր Շերֆը մտադրություն ունի, որ այս սյուժեում աղջկա առաջ դրված է «Մոր և որդու դիվային կապերից» ազատել իր սիրելիին[4]։

Ուլլա Ուիթմմանը հաշվի է առնում օղակը որպես հաղթահարելու միջոց գիտակցված կոտորումը և անգիտակից տրանսցենդենտի միջոցով ամբողջականությունը[5]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գրիմ եղբայրների հեքիաթը

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. (գերմ.) Uther, Hans-Jörg: Handbuch zu den Kinder- und Hausmärchen der Brüder Grimm. Berlin 2008. S. 271—272. (de Gruyter; ISBN 978-3-11-019441-8)
  2. (գերմ.) Mackensen, Lutz: Alte im Wald, Die. In: Handwörterbuch des deutschen Märchens. Herausgegeben unter besonderer Mitwirkung von Johannes Bolte und Mitarbeit zahlreicher Fachgenossen von Lutz Mackensen. Band I. S. 49-50. Berlin und Leipzig 1930/1933. (Walter de Gruyter & Co.)
  3. (գերմ.) Von Beit, Hedwig: Gegensatz und Erneuerung im Märchen. Zweiter Band von «Symbolik des Märchens». Zweite, verbesserte Auflage, Bern 1965. S. 102—103.
  4. (գերմ.) Scherf, Walter: Das Märchenlexikon. Erster Band A-K. S. 18-20. München, 1995. (Verlag C. H. Beck; ISBN 3-406-39911-8)
  5. (գերմ.) Wittmann, Ulla: Ich Narr vergaß die Zauberdinge. Märchen als Lebenshilfe für Erwachsene. Interlaken 1985. S. 143—147. (Ansata-Verlag; ISBN 3-7157-0075-0)

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • (գերմ.) Grimm, Brüder: Kinder- und Hausmärchen. Vollständige Ausgabe. Mit 184 Illustrationen zeitgenössischer Künstler und einem Nachwort von Heinz Rölleke. S. 586—588. Düsseldorf und Zürich, 19. Auflage 1999. (Artemis & Winkler Verlag; Patmos Verlag; ISBN 3-538-06943-3)
  • (գերմ.) Grimm, Brüder: Kinder- und Hausmärchen. Ausgabe letzter Hand mit den Originalanmerkungen der Brüder Grimm. Mit einem Anhang sämtlicher, nicht in allen Auflagen veröffentlichter Märchen und Herkunftsnachweisen herausgegeben von Heinz Rölleke. Band 3: Originalanmerkungen, Herkunftsnachweise, Nachwort. Durchgesehene und bibliographisch ergänzte Ausgabe, Stuttgart 1994. S. 217, S. 492. (Reclam-Verlag; ISBN 3-15-003193-1)




Ֆիտոդրիմադուզա հայկական (լատ.՝ Phytodryma dusa), ծղրիդների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միատարր դեղնականաչավուն գունավորմամբ խոշոր չափի ծղրիդ է (արուի մարմնի երկարությունը 25-30 մմ է)։ Երկու սեռերի վերնաթևերն էլ թեր զարգացած են. արուինը հասնում է փորիկի 3-րդ, իսկ էգինը` 2-րդ տերգիտին:

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածված է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում, Հայաստանում նկարագրված է Շենավան գյուղի շրջակայքից (Արմավիրի մարզ): Հայտնի է նաև Արարատի (Ասնի լքված գյուղում) և Սյունիքի (Մեղրի, Ագարակ քաղաքներում, Քարահունջ գյուղում) մարզերից:

Էկոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիտոդրիմադուզա հայկականն ապրում է ծովի մակարդակից 1100 մ բարձրությունների վրա, տարբեր տեսակի կիսաանապատներում, բարձր բուսականությամբ և թփուտներով տեղամասերում։ Հասուն միջատները հանդիպում են հուլիս-օգոստոս ամիսներին: Բուսակեր են, բազմակեր:

Պահպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է: Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Հանդիպում են եզակի առանձնյակներ, իսկ թվաքանակի փոփոխության միտումները պարզված չեն:

Վտանգման հիմնական գործոնները պայմանավորված են խոպան հողերի յուրացմամբ, վտանգված չոր Էկոհամակարգերում անասունների գերարածեցմամբ:

Պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկում[1]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հայաստանի Կարմիր գիրք (հայերեն)։ Երևան: ՀՀ Բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6